Giáo trình Mô đun 17: Điện cơ bản - Nghề Hàn
Bộ giao thông vận tải
TRƢỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ GIAO THÔNG VẬN TẢI TƢ II
..............o0o..............
Gi¸o tr×nh
MÔ ĐUN: ĐIỆN CƠ BẢN
Mã số: MH 17
NghÒ :HµN
Tr×nh ®é tcn/c®n
(LƢU HÀNH NỘI BỘ)
Hải phòng, năm 2011
1
TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể đƣợc
phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh
doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
2
LỜI GIỚI THIỆU
Kỹ thuật điện là ngành kỹ thuật ứng dụng các hiện tƣợng điện từ để biến đổi
năng lƣợng, đo lƣờng, điều khiển, xử lý tín hiệu. Năng lƣợng điện ngày nay trở nên
rất cần thiết và đóngvai trò vô cùng quan trọng trong đờisốngvà sản xuất của conngƣời.
Tài liệu Kỹ thuật điện đƣợc biên soạn dành cho sinh viên các ngành kỹ thuật
không chuyên về Điện thuộc trƣờng Cao đẳng nghề GTVT TW II.
Giáo trình kỹ thuật điện gồm 4 phần:
Phần 1. Mạch điện bao gồm 4 chƣơng
Phần 2. Đo lƣờng điện gồm 1 chƣơng
Phần 3. Máy điện bao gồm 3 chƣơng
Phần 2. Khí cụ điện – Mạch máy gồm 1 chƣơng
Tài liệu kỹ thuật điện này đƣợc biên soạn trên cơ sở kinh nghiệm giảng dạy
qua nhiều năm, chúng tôi đã cố gắng lựa chọn những kiến thức phù hợp nhất, đáp
ứng mục tiêu đào tạo nghề. Sách đƣợc viết theo tinh thần ngƣời học đã học môn
vật lý và kỹ thuật ở phổ thông nên không đi sâu vào việc lý luận các hiện tƣợng vật
lý mà chú ý nhiều đến ứng dụng kỹ thuật của môn học.
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn tổ môn Điện công nghiệp và Hội đồng
khoa học trƣờng Cao đẳng nghề GTVT TW II đã có nhiều đóng góp về mức độ,
nội dung và kinh nghiệm cho việc hình thành và biên soạn cuốn sách.
Rất mong đƣợc sự đóng góp, nhận xét của các đồng nghiệp, của các sinh
viên và các bạn đọc để giáo trình này đƣợc hoàn thiện và phù hợp hơn. Ý kiến xin
gửi về tổ môn Điện công nghiệp- Khoa Điện – Điện tử - Trƣờng Cao đảng nghề
GTVT TW II.
Xin chân thành cảm ơn!
......., Ngày..... tháng..... năm.....
Tham gia biên soạn
1. Chủ biên.........
3
MỤC LỤC
1.1. Định nghĩa mạch điện........................................................................................................... 12
1.2. Các phần tử cơ bản của mạch điện....................................................................................... 13
1.3. Kết cấu mạch điện.................................................................................................................. 14
1.4. Các đại lượng đặc trưng quá trình năng lượng trong mạch điện .......................................... 14
2. Mô hình mạch điện và phân loại, các chế độ làm việc của mạch điện.................................. 15
2.1. Mô hình mạch điện................................................................................................................ 15
2.2. Phân loại, các chế độ làm việc của mạch điện..................................................................... 19
3. Định luật Ôm ............................................................................................................................ 21
3.1. Định luật Ôm cho đoạn mạch................................................................................................. 21
3.2. Định luật Ôm cho toàn mạch.................................................................................................. 21
4. Định luật Kiếchốp..................................................................................................................... 23
4.1. Định luật Kiếchốp 1............................................................................................................... 23
4.2. Định luật Kiếchốp 2............................................................................................................... 23
5. Giải mạch điện một chiều......................................................................................................... 24
5.1. Phương pháp biến đổi điện trở.............................................................................................. 24
5.2. Biến đổi sao (Y) thành tam giác (Δ) và ngược lại................................................................ 26
5.3. Mạch phân nhánh có nhiều nguồn ...................................................................................... 28
Câu hỏi bài tập ............................................................................................................................ 30
CHƢƠNG 2................................................................................................................................... 32
Giới thiệu...................................................................................................................................... 32
1. Khái niệm về từ trƣờng ........................................................................................................... 34
1.1. Từ trường............................................................................................................................... 34
1.2. Đường sức từ trường............................................................................................................. 35
2. Từ trƣờng của dòng điện......................................................................................................... 36
2.1. Từ trường của dòng điện trong dây dẫn thẳng.................................................................... 36
2.2. Từ trường của dòng điện trong vòng dây............................................................................. 37
2.3. Từ trường của dòng điện ống dây......................................................................................... 37
3. Các đại lƣợng đặc trƣng của từ trƣờng ................................................................................. 38
3.1. Cường độ từ cảm.................................................................................................................... 38
4
3.3. Từ thông................................................................................................................................. 40
4. Lực điện từ................................................................................................................................ 41
4.1. Lực điện từ tác dụng lên dây dẫn.......................................................................................... 41
4.2. Công của lực điện từ.............................................................................................................. 43
4.3. Lực tác dụng giữa dây dẫn mang dòng điện........................................................................ 43
5. Hiện tƣợng cảm ứng điện từ ................................................................................................... 44
5.1. Định luật cảm ứng điện từ .................................................................................................... 44
5.2. Chiều dòng điện cảm ứng...................................................................................................... 45
6. Sức điện động cảm ứng trong dây dẫn thẳng chuyển động cắt ngang từ trƣờng. ................... 46
6.1. Chiều sức điện động cảm ứng............................................................................................... 46
6.2. Độ lớn của sức điện động cảm ứng ...................................................................................... 46
7. Hiện tƣợng tự cảm................................................................................................................... 47
7.1. Từ thông móc vòng – hệ số tự cảm....................................................................................... 47
7.2. Hiện tượng tự cảm................................................................................................................. 48
CHƢƠNG 3…………………………………………………………………………………… .55
MẠCH ĐIỆN XOAY CHIỀU HÌNH SIN 1 PHA……………………………………………….55
Nội dung chính............................................................................................................................. 51
1.1. Định nghĩa............................................................................................................................. 53
1.2. Nguyên lý tạo ra sđđ xoay chiều hình sin............................................................................. 56
1.3. Pha – sự lệch pha................................................................................................................... 58
1.4. Trị số hiệu dụng của lƣợng hình sin.................................................................................... 60
2. Biểu diễn đại lƣợng xoay chiều dƣới dạng đồ thị.................................................................. 62
2.1. Đồ thị hình sin....................................................................................................................... 62
2.2. Đồ thị vectơ ............................................................................................................................ 64
3. Mạch xoay chiều thuần trở. .................................................................................................... 66
3.1. Quan hệ dòng điện – điện áp................................................................................................. 66
3.2. Công suất............................................................................................................................. 67
4. Dòng điện xoay chiều trong nhánh thuần cảm. .................................................................... 68
4.1. Quan hệ dòng điện, điện áp................................................................................................... 68
5. Dòng điện xoay chiều trong nhánh thuần điện dung............................................................ 70
5.1. Quan hệ dòng điện, điện áp ............................................................................................ 71
5.2. Công suất............................................................................................................................. 72
5
6. Dòng điện xoay chiều trong nhánh R – L – C nối tiếp. ............................................. 72
6.1. Quan hệ dòng điện, điện áp........................................................................................... 73
6.2. Công suất................................................................................................................................ 75
7. Hệ số công suất......................................................................................................................... 77
7.1. Định nghĩa – ý nghĩa............................................................................................................. 77
7.2. Một số biện pháp nâng cao hệ số công suất ......................................................................... 78
CHƢƠNG 4 …………………………………………………………………………………… ..89
MẠCH ĐIỆN XOAY CHIỀU 3 PHA ........................................................................................ 81
1. Hệ thống ba pha ....................................................................................................................... 82
1.1. Khái niệm............................................................................................................................... 82
1.2. Nguyên lý máy phát điện 3 pha............................................................................................. 83
1.3. Đồ thị hình Sin – đồ thị vectơ................................................................................................ 84
2. Mạch ba pha nối hình sao ....................................................................................................... 85
2.1. Cách nối dây........................................................................................................................... 86
2.2. Quan hệ giữa các đại lượng dây và pha............................................................................... 86
2.3. Phương pháp tính mạch ba pha nối hình sao đối xứng...................................................... 89
2.3.1. Khi không xét tổng trở đường dây pha.............................................................................. 89
3. Mạch ba pha nối hình tam giác .............................................................................................. 90
3.1. Cách nối dây........................................................................................................................... 90
3.2. Quan hệ giữa các đại lượng dây và pha............................................................................... 91
3.3. Phương pháp tính mạch ba pha nối tam giác đối xứng ...................................................... 94
4. Công suất mạch ba pha ........................................................................................................... 96
4.1. Công suất tác dụng P............................................................................................................. 96
4.2. Công suất phản kháng Q....................................................................................................... 97
4.3.Công suất biểu kiến của mạch 3 pha đối xứng ..................................................................... 98
CHƢƠNG 5................................................................................................................................. 100
ĐO LƢỜNG ĐIỆN .................................................................................................................... 100
Giới thiệu.................................................................................................................................... 100
1. Khái niệm ............................................................................................................................... 102
1.1. Khái niệm về đo lường......................................................................................................... 102
1.2. Các cơ cấu đo thông dụng................................................................................................... 102
2. Đo dòng điện – điện áp.......................................................................................................... 109
2.1. Đo dòng điện........................................................................................................................ 109
6
2.1.1. Phương pháp mắc............................................................................................................. 109
2.2. Đo điện áp............................................................................................................................ 110
2.2.1. Phương pháp mắc............................................................................................................. 110
3. Đo điện trở.............................................................................................................................. 111
3.1. Phương pháp Volt – Ampere............................................................................................... 111
3.2. Đo điện trở dùng đồng hồ đo............................................................................................... 111
3.3. Đồng hồ vạn năng................................................................................................................ 114
4. Đo điện năng – đo công suất ................................................................................................. 115
4.1. Đo điện năng........................................................................................................................ 115
4.1.1. Công tơ 1 pha……………………………………………………………………………..123
4.1.2. Công tơ 3 pha.................................................................................................................... 121
4.2. Đo công suất ........................................................................................................................ 122
4.2.1. Đo công suất trong mạch một chiều................................................................................ 122
CHƢƠNG 6................................................................................................................................. 126
MÁY BIẾN ÁP........................................................................................................................... 126
Giới thiệu.................................................................................................................................... 126
1. Khái niệm chung .................................................................................................................... 127
1.1. Công dụng............................................................................................................................ 127
1.2. Định nghĩa........................................................................................................................... 128
1.3. Các đại lượng định mức...................................................................................................... 129
2. Cấu tạo – Nguyên lý làm việc máy biến áp.......................................................................... 130
2.1. Cấu tạo................................................................................................................................. 130
2.2. Nguyên lý làm việc............................................................................................................... 131
3. Máy biến áp ba pha ............................................................................................................... 134
3.1. Công dụng............................................................................................................................ 134
3.2. Cấu tạo................................................................................................................................. 134
3.2. Các kiểu nối dây của máy biến áp 3 pha ............................................................................ 135
4. Các máy biến áp đặc biệt ...................................................................................................... 138
4.1. Máy biến áp tự ngẫu............................................................................................................ 138
4.2. Máy biến áp hàn .................................................................................................................. 140
4.3. Máy biến áp lường............................................................................................................... 140
CHƢƠNG 7................................................................................................................................. 144
MÁY ĐIỆN KHÔNG ĐỒNG BỘ............................................................................................. 144
7
Giới thiệu.................................................................................................................................... 144
1. Khái niệm chung và cấu tạo.................................................................................................. 146
1.1. Khái niệm chung.................................................................................................................. 146
1.2. Cấu tạo................................................................................................................................. 147
2.Nguyênlý hoạt động của động cơkhông động bộ ba pha............................................................ 150
2.1. Từ trường quay – từ trường đập mạch............................................................................... 150
2.2. Nguyên lý làm việc của động cơ không đồng bộ 3 pha...................................................... 155
3. Mở máy động cơ không đồng bộ ba pha............................................................................. 157
3.1. Mở máy động cơ rotor dây quấn ......................................................................................... 158
3.2. Mở máy động cơ rotor lồng sóc........................................................................................... 159
4. Điều chỉnh tốc độ động cơ không đồng bộ ba pha .............................................................. 161
4.1. Điều chỉnh tốc độ bằng thay đổi tần số............................................................................... 162
4.2. Điều chỉnh tốc độ bằng thay đổi số đôi cực........................................................................ 162
4.3.Điềuchỉnhtốcđộbằngthayđổi điệnápcungcấpchostator.......................................................... 163
4.4. Điều chỉnh tốc độ bằng thay đổi điệntrở mạch roto của động cơ roto dây quấn..................... 163
5. Động cơ không đồng bộ một pha .......................................................................................... 164
5.1. Dùng dây quấn phụ mở máy............................................................................................... 166
5.2. Động cơ không đồng bộ 1 pha có tụ khởi động.................................................................. 166
Động cơ có vòng ngắn mạch ở cực từ............................................................................. 167
CHƢƠNG 8................................................................................................................................. 170
MÁY ĐIỆN 1 CHIỀU................................................................................................................ 170
Giới thiệu.................................................................................................................................... 170
1. Cấu tạo – nguyên lý làm việc của máy điện một chiều...................................................... 171
1.1. Cấu tạo................................................................................................................................. 171
1.2. Nguyên lý máy phát một chiều............................................................................................ 175
1.3. Nguyên lý động cơ một chiều............................................................................................. 177
2. Phân loại máy điện một chiều............................................................................................... 177
2.1. Phân loại máy phát điện một chiều..................................................................................... 178
2.2. Phân loại động cơ điện một chiều....................................................................................... 182
CHƢƠNG 9 ................................................................................................................................ 189
KHÍ CỤ ĐIỆN – MẠCH MÁY........................................................................................ 189
8
1. Cấu tạo - công dụng khí cụ điện hạ áp................................................................................. 191
1.1. Cầu chì ................................................................................................................................. 191
1.2. Cầu dao ................................................................................................................................ 196
1.3. Công tắc, nút nhấn.............................................................................................................. 199
1.4. Áptômát ................................................................................................................................ 204
1.5. Contactor.............................................................................................................................. 208
1.6. Rơle nhiệt............................................................................................................................. 210
1.7. Timer .................................................................................................................................... 212
2. Mạch máy công nghiệp.......................................................................................................... 215
2.1. Mạch mở máy động cơ không đồng bộ ba pha rotor lồng sóc........................................... 215
9
MÔN HỌC ĐIỆN KỸ THUẬT
Mã môn học:…………………….
Vị trí tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học:
Mục tiêu của môn học:
Nội dung của môn học:
10
CHƢƠNG 1
KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ MẠCH ĐIỆN
Mã chƣơng: …….
Giới thiệu:
Chƣơng này trình bày về mạch điện và các phần tử của mạch điện, kết cấu
mạch điện, mô hình mạch điện và phân loại, các chế độ làm việc của mạch điện,
định luật Ôm, các định luật Kiếchôp về dòng điện và điện áp và các phƣơng pháp
giải mạch điện một chiều nhƣ:
- Phƣơng pháp biến đổiđiện trở
- Biến đổisao (Y) thành tam giác (Δ) và ngƣợc lại
Mục tiêu
+ Trình bày đƣợc khái niệm mạch điện và các thông số cơ bản của mạch là
điện áp, dòng điện….
+ Mô hình hóa đƣợc mạch điện bằng các phần tử mạch.
+ Giải đƣợc các bài toán cơ bản của mạch điện.
+ Rèn luyện tính kỷ luật, kiên trì, cẩn thận, nghiêm túc, chủ động và tích cực sáng
tạo trong học tập.
Nội dung chính
Thời gian (giờ)
Hình thức
giảng dạy
Nội dung của bài
T.Số
LT
1
TH/BT
0
KT*
1. Mạch điện và các phần
tử của mạch điện
1
1.1. Định nghĩa mạch điện
1.2 Các phần tử cơ bản của
mạch điện
0,25
0,5
LT
LT
LT
1.3. Kết cấu mạch điện
2.Môhìnhmạchđiệnvàphânloại,
0,25
1
1
0
0
11
cácchếđộlàmviệccủamạchđiện
2.1 Mô hình mạch điện
2.2. Phân loại, các chế độ
làm việc của mạch điện
2.2.1. Phân loại theo dòng
điện trong mạch
0,25
0,75
0,25
0,75
LT
LT
0,125
0,25
LT
LT
LT
LT
2.2.2. Phân loạitheo tínhchấtcác
thông sốR,L,Ccủamạch
2.2.3. Phân loại theo quátrình
năng lƣợng trong mạch
2.2.4. Phân loại bài toán về
mạch điện
0,25
0,125
3. Định luật Ôm
1
1
1
1
0
0
1
3.1ĐịnhluậtÔmchođoạnmạch
3.2. ĐịnhluậtÔmchotoànmạch
4. Định luật Kiếchôp
4.1. Định luật Kiếchốp1
4.2. Định luật Kiếchốp 2
5. Giải các mạch điện một
chiều
0,5
0,5
1
LT+BT
LT+BT
0,5
0,5
0
LT+BT
LT+BT
BT
1. Mạch điện và các phần tử của mạch điện
Mục tiêu
- Nêu đƣợc định nghĩa và các phần tử cơ bản của mạch điện.
- Phân tích đƣợc kết cấu mạch điện.
- Tích cực với bài học.
1.1. Định nghĩa mạch điện
Mạch điện là tập hợp các thiết bị điện nối với nhau bằng các dây dẫn (phần tử
12
dẫn) tạo thành những vòng kín trong đó dòng điện có thể chạy qua. Mạch điện
thƣờng gồm các phần tử sau: nguồn điện, phụ tải (tải), dây dẫn. Hình 1.1.
Hình 1.1.Nút và vòng của mạch điện.
1.2. Các phần tử cơ bản của mạch điện
a. Nguồn điện
Nguồn điện là thiết bị phát ra điện năng. Về nguyên lý, nguồn điện là thiết bị
biến đổi các dạng năng lƣợng nhƣ cơ năng, hóa năng, nhiệt năng thành điện năng.
Hình 1.2. Các dạng nguồn điện
b. Tải
Tải là các thiết bị tiêu thụ điện năng và biến đổi điện năng thành các dạng năng
lƣợng khác nhƣ cơ năng, nhiệt năng, quang năng v.. .v. hình 1.3.
Hình 1.3: Các loại phụ tải điện
13
c. Dây dẫn
Dây dẫn làm bằng kim loại (đồng, nhôm ) dùng để truyền tải điện năng từ
nguồn đến tải.
1.3. Kết cấu mạch điện
a. Nhánh
Nhánh là một đoạn mạch gồm các phần tử ghép nối tiếp nhau, trong đó có
cùng một dòng điện chạy qua. Trên hình 1.1 có 3 nhánh đánh số 1, 2, 3.
b. Nút
Nút là điểm gặp nhau của từ ba nhánh trở lên. Trên hình 1.1 có 2 nút ký
hiệu là A, B.
c. Vòng
Vòng là lối đi khép kín qua các nhánh. Mạch điện trên hình 1.1 tạo nên 3
vòng ký hiệu a, b, c.
1.4. Các đại lượng đặc trưng quá trình năng lượng trong mạch điện
Để đặc trƣng cho quá trình năng lƣợng cho một nhánh hoặc một phần tử của
mạch điện ta dùng hai đại lƣợng: dòng điện i và điện áp u.
Công suất của nhánh: p = u.i
a. Dòng điện
Dòng điện i về trị số bằng tốc độ biến thiên của lƣợng điện tích q qua tiết
diện ngang một vật dẫn: i = dq/dt (1-2)
(1-1)
Hình 1.4.
Chiều dòng điện quy ƣớc là chiều chuyển động của điện tích dƣơng trong
điện trƣờng.
b. Điện áp
Hiệu điện thế (hiệu thế) giữa hai điểm gọilà điện áp. Điện áp giữa hai điểm A và B:
14
UAB = UA - UB
(1-3)
Chiều điện áp quy ƣớc là chiều từ điểm có điện thế cao đến điểm có điện thế thấp.
c. Chiều dương dòng điện và điện áp
i
+
U
U
-
Hình 1.5
Khi giải mạch điện, ta tùy ý vẽ chiều dòng điện và điện áp trong các nhánh
gọi là chiều dƣơng. Kết quả tính toán nếu có trị số dƣơng, chiều dòng điện (điện
áp) trong nhánh ấy trùng với chiều đã vẽ, ngƣợc lại, nếu dòng điện (điện áp) có trị
số âm, chiều của chúng ngƣợc với chiều đã vẽ.
d. Công suất
Trong mạch điện, một nhánh, một phần tử có thể nhận năng lƣợng hoặc phát
năng lƣợng.
p = u.i > 0 nhánh nhận năng lƣợng
p = u.i < 0 nhánh phát nănglƣợng
Đơn vị đo của công suất là W (Oát) hoặc KW
2. Mô hình mạch điện và phân loại, các chế độ làm việc của mạch điện
Mục tiêu
- Trình bày đƣợc mô hình mạch điện.
- Phân loại và nêu đƣợc các chế độ làm việc của mạch điện.
- Tích cực với bài học.
2.1. Mô hình mạch điện
Mạch điện gồn nhiều phần tử. Khi làm việc nhiều hiện tƣợng đuện từ xảy ra
trong các phần tử. Khi tính toán ngƣời ta thay thế mạch điện thực bằng mô hình
mạch. Mô hình mạch gồm nhiều phần tử lý tƣởng đặc trƣng cho quá trình điện từ
15
trong mạch và đƣợc ghép nối với nhau tùy theo kết cấu của mạch. Dƣới đây ta xét
các phần tử lý tƣởng của mô hình mạch .
a. Nguồn điện áp u(t)
Nguồn điện áp đặc trƣng cho khả
năng tạo nên và duy trì một điện áp trên
hai cực của nguồn. Nguồn điện áp đƣợc
ký hiệu nhƣ hình 1.6a và đƣợc biểu diễn
u(t)
u(t)
băng một sức điện động e(t) (hình 1.6b).
Chiều e (t) từ điểm điện thế thấp đến điểm
điện thế cao. Chiều điện áp theo quy ƣớc
từ điểm có điện thế cao đến điểm điện thế
e
a)
b)
Hình 1.6
thấp: u(t) = -e(t)
(1- 4)
b. Nguồn dòng điện
Nguồn dòng điện J (t) đặc trƣng cho khả năng của nguồn điện tạo nên và duy
trì mộtdòngđiện cungcấpchomạch ngoài. Nguồn dòngđƣợckýhiệu nhƣ hình(hình1.7)
J(t)
>>
Hình 1.7
c. Điện trở R
Điện trở R đặc trƣng cho quá trình tiêu thụ điện năng và biến đổiđiện năng
sang dạng năng lƣợng khác nhƣ nhiệt năng, quang năng, cơ năng v.v.
Quan hệ giữa dòng điện và điện áp trên điện trở : uR =R.i (1- 5) (hình1.8)
i
B
A
A
uAB
Hình 1.8
16
Đơn vị của điện trở là (ôm)
Công suất điện trở tiêu thụ: p = Ri2
(1-6)
(1-7)
Điện dẫn G: G = 1/R. Đơn vị điện dẫn là Simen (S)
Điện năng tiêu thụ trên điện trở trong khoảng thời gian t :
Khi i = constta có A = R.i2.t
Đơn vị của điện năng là Wh (oát giờ), bội số của nó là KWh
d. Điện cảm L
Khi có dòng điện i chạy trong cuộn dây W vòng sẽ sinh ra từ thông móc vòng
với cuộn dây:
ψ ωφ
(1-8)
Điện cảm của cuộc dây đƣợc định nghĩa:
ψ wφ
(1-9)
L
i
i
Đơn vị điện cảm là Henry (H).
Nếu dòng điện i biến thiên thì từ thông cũng biến thiên và theo định luật cảm
ứng điện từ trong cuộn dây xuất hiện sức điện động tự cảm hình 1.9.
dψ
dt
di
dt
L
(1-10)
(1-11)
(1-12)
eL
Điện áp trên cuộn dây
L L
di
dt
u
L
Hình 1.9
Công suất trên cuộn dây
di
dt
u i Li
pL
L
Năng lƣợng từ trƣờng tích lũy trên cuộn dây:
t
t
(1-13)
1
2
2
dt Lidi
pL
L
WM
i
0
0
Nhƣ vậy điện cảm L đặc trƣng cho khả năng tíchlũy năng lƣợng từ trƣờng
17
của cuộn dây.
e. Hỗ cảm M
Hiện tƣợng hỗ cảm là hiện tƣợng xuất hiện từ trƣờng trong một cuộn dây
do dòng điện biến thiên trong cuộn dây khác tạo nên. Trong hình 1- 10a có hai
cuộn dây có liên hệ hỗ cảm với nhau. Từ thông hỗ cảm trong hai cuộn dây do
dòng điện i1 tạo nên là :
(1-14)
M
ψ21
i1
M là hệ số hỗ cảm giữa hai cuộn dây. Nếu i1 biến thiên thì điện áp hỗ cảm
của cuộn 2 do i1 tạo nên là:
(1-15)
d
ψ21
dt
Mdi1
u21
dt
Tƣơng tự điện áp hỗ cảm của cuộn l do dòng điện i2 tạo nên là:
(1-16)
d
ψ12
dt
Mdi2
u12
dt
Đơn vị của hỗ cảm là Henry (H). Hỗ
cảm M đƣợc ký hiệu nhƣ hình 1.10b
và dùng cách đánh dấu một cực cuộn
dây bằng là dấu (*) để dễ xác định dấu
của phƣơng trình (1-15) và (1-16). Đó
là các cực cùng tính, khi các dòng
điện có chiều cùng đi vào (hoặc cùng
ra khỏi) các cực đánh dấu ấy thì từ
thông tự cảm ѱ11 và từ thông hỗ cảm
ѱ21 cùng chiều. Cực cùng tính phụ
thuộc chiều quấn dây và vị trí của các
cuộn dây có hỗ cảm.
Hình 1.10
f. Điện dung C
18
Khi đặt điện áp uc hai đầu tụ điện (hình 1.11), sẽ có điện tích q tích lũy trên
bản tụ điện:
q = C .uc
(1-17)
(1-18)
(1-19)
Nếu điện áp uC biến thiên sẽ có dòng điện dịch chuyển qua tụ điện:
d
dt
dq d
dt dt
uc
i
C
C
uc
t idt
C 0
1
uc
Nếu tại thời điểm t = 0 mà tụ điện
đã có điện tích ban đầu thì điện áp trên
tụ là:
C
i
uc
Hình 1.12
t
1
dt
(0)
(1-20)
uc
uc
C 0
Công suất trên tụ điện:
(1-21)
(1-22)
d
dt
uc
u i C
pc
uc
c
Năng lƣợng tích lũy trong điện trƣờng của tụ điện:
t
t
1
2
2
dt C d
pC
C
WE
uC uC
u
0
0
Vậy điện dung C đặc trƣng cho hiện tƣợng tích lũy năng lƣợng điện trƣờng
(phóng tích điện năng) trong tụ điện. Đơn vị của điện dung là F (Fara).
g. Mô hình mạch điện
Mô hình mạch điện còn đƣợc gọi là sơ đồ thay thế mạch điện , trong đó kết
cấu hình học và quá trình năng lƣợng giống nhƣ ở mạch điện thực, song các phần tử
của mạch điện thực đã đƣợc mô hình bằng các thông số R, L, C, M, u, e, j.
Mô hình mạch điện đƣợc sử dụng rất thuận lợi trong việc nghiên cứu và tính
toán mạch điện và thiết bị điện.
2.2. Phân loại, các chế độ làm việc của mạch điện
19
2.2.1. Phân loại theo loại dòng điện trong mạch
a. Mạch điện một chiều
Dòngđiện một chiều là dòng điện có chiều không đổi theo thời gian. Mạch
điện có dòng điện một chiều chạy qua gọi là mạch điện một chiều. Dòng điện có trị
số và chiều không thay đổi theo thời gian gọi là dòng điện không đổi (hình 1.13a)
i
i
i
I
0
t
t
0
b)
a)
Hình 1.13
b. Mạch điện xoay chiều
Dòng điện xoay chiều là dòng điện có chiều biến đổi theo thời gian. Dòng
điện xoay chiều đƣợc sử dụng nhiều nhất là dòng điện hình sin, biến đổi theo hàm
sin của thời gian (hình 1.13.b).
Mạch điện có dòng điện xoay chiều gọi là mạch điện xoay chiều.
2.2.2. Phân loại theo tính chất các thông số R, L, C của mạch điện
a.Mạch điện tuyến tính
Tất cả các phần tử của mạch điện là phần tử tuyến tính, nghĩa là các thông
số R, L, C là hằng số, không phụ thuộc vào dòng điện i và điện áp u trên chúng.
b.Mạch điện phi tính
Mạch điện có chứa phần tử phi tuyến gọi là mạch điện phi tuyến. Thông số
R, L, C củaphầntửphituyến thay đổiphụthuộc vào dòngđiệnivàđiện áp utrên chúng.
2.2.3. Phân loại theo quá trình năng lượng trong mạch
a. Chế độ xác lập
Chế độ xác lập là quá trình, trong đó dƣới tác động của các nguồn, dòng
điện và điện áp trên các nhánh đạt trạng thái ổn định. Ở chế độ xác lập, dòng điện,
20
Tải về để xem bản đầy đủ
221 trang
10/01/2024
2740
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Mô đun 17: Điện cơ bản - Nghề Hàn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_mo_dun_17_dien_co_ban_nghe_han.pdf
