Một số biến đổi trong lễ cúng thần lúa của người Chơ-ro
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (268) 2020
72
MỘT SỐ BIẾN ĐỔI TRONG LỄ CÚNG THẦN LÚA
CỦA NGƯỜI CHƠ-RO
TRƯƠNG QUANG ĐẠT*
Người Chơ-ro là một dân tộc người thiểu số tại chỗ, cư trú lâu đời và tập trung ở
vùng Đông Nam Bộ. Người Chơ-ro sinh sống chủ yếu bằng hoạt động kinh tế
nương rẫy và gắn với tín ngưỡng đa thần. Tìm hiểu biến đổi trong tín niệm và
thực hành nghi lễ tín ngưỡng Thần Lúa của người Chơ-ro giúp hiểu thêm giá trị
văn hóa truyền thống của dân tộc này, trên cơ sở đó đề xuất việc bảo t n và
phát triển bền vững văn hóa dân tộc Chơ-ro hiện nay.
Từ khóa: Chơ-ro, dân tộc Chơ-ro, Thần Lúa, nghi lễ cúng Thần lúa
Nhận bài ngày: 30/11/2020; đưa vào biên tập: 30/11/2020; phản biện: 30/11/2020;
duyệt đăng: 3/12/2020
1. KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI CHƠ-RO
Chinh, Bình Giã và Bình Ba), huyện
Xuyên Mộc (các xã Tân Lâm và Bàu
Lâm), huyện Đất Đỏ (xã Long Tân) và
thị xã Phú Mỹ (phƣờng Hắc Dịch, xã
Sông Soài, xã Châu Pha). Ngoài ra,
một số ít ngƣời Chơ-ro sinh sống rải
rác ở các tỉnh Bình Phƣớc, Bình
Dƣơng, Bình Thuận...
Ngƣời Chơ-ro là một tộc ngƣời thiểu
số tại chỗ, cƣ trú lâu đời ở vùng Đông
Nam Bộ, Việt Nam. Theo kết quả Điều
tra kinh tế - xã hội 53 tộc ngƣời thiểu
số năm 2019, có 29.520 ngƣời Chơ-ro
(Ủy ban Dân tộc, Tổng cục Thống Kê,
2020: 65) sinh sống tập trung chủ yếu
ở hai tỉnh Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng
Tàu. Tại Đồng Nai, ngƣời Chơ-ro sinh
sống tập trung ở thành phố Long
Khánh (xã Xuân Vinh, xã Xuân Bình);
huyện Xuân Lộc (các xã Xuân Trƣờng,
Xuân Phú và Xuân Thọ); huyện Định
Quán (xã Túc Trƣng); huyện Vĩnh
Cửu (xã Phủ Lý) và huyện Long
Thành (xã Phƣớc Thái). Tại tỉnh Bà
Rịa - Vũng Tàu, ngƣời Chơ-ro tập
trung chủ yếu ở huyện Châu Đức (thị
Trƣớc đây, ngƣời Chơ-ro sinh sống ở
vùng đồi núi thấp và cuộc sống gắn bó
mật thiết với rừng. Nghề truyền thống
là làm nƣơng rẫy du canh du cƣ và
săn bắt, hái lƣợm. Chăn nuôi và thủ
công nghiệp của ngƣời Chơ-ro chƣa
phát triển (Ủy ban Dân tộc, 2006). Cây
trồng chủ yếu là lúa rẫy, sắn, vừng,
bầu, bí, mƣớp, đậu ván... Những năm
qua, ngƣời Chơ-ro đã chuyển đổi cơ
cấu cây trồng, từ các cây trồng truyền
trấn Ngãi Giao, các xã Đá Bạc, Bàu thống sang trồng lúa nƣớc, trồng cây
ăn quả, trồng cây công nghiệp; và
phát triển chăn nuôi. Cùng với đó,
* Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.
ngƣời Chơ-ro có nhiều hoạt động kinh
TRƢƠNG QUANG ĐẠT – MỘT SỐ BIẾN ĐỔI TRONG LỄ CÚNG…
73
tế phi nông nghiệp, nhƣ: công nhân, chức với mục đích để tạ ơn Thần Lúa
lao động làm thuê, buôn bán, thợ cơ đã cho một vụ mùa bội thu và cầu xin
khí…
mƣa thuận gió hòa để mùa vụ năm
sau nhà nhà đƣợc no đủ. Thời gian
tiến hành lễ cúng Thần lúa không ấn
định cụ thể, nhƣng thƣờng đƣợc tổ
chức vào tháng 3 âm lịch hằng năm,
đó là lúc “lúa đã bò lên nhà ngủ”, “tay
chân đã hết sạch lúa” với hàm ý lúa
đã thu hoạch xong, ngƣời lao động
đƣợc nghỉ ngơi. Lễ cúng Thần lúa
cũng có thể bắt đầu vào tháng 11 âm
lịch và kéo dài trong suốt 1 tháng nhƣ
của ngƣời Chơ-ro ở huyện Châu Đức
(Bà Rịa - Vũng Tàu) (Minh Thanh,
2019). Tâm thức tín ngƣỡng này tồn
tại qua bao đời nhƣ một sắc thái văn
hóa đặc trƣng của ngƣời Chơ-ro gắn
với môi trƣờng sinh thái và hoạt động
nƣơng rẫy.
2. BIẾN ĐỔI TÍN NIỆM CỦA NGƯỜI
CHƠ-RO VỀ THẦN LÚA
Theo tín ngƣỡng đa thần, ngƣời Chơ-
ro quan niệm mọi vật đều có linh hồn
và tin vào sự chi phối của các vị thần
(yang) đối với con ngƣời. Trƣớc đây,
ngƣời Chơ-ro sinh sống, gắn bó với
rừng, nên tín ngƣỡng truyền thống về
các vị thần của ngƣời Chơ-ro đều liên
quan đến điều kiện tự nhiên nơi cƣ trú,
nhƣ: Yang Va (Thần Lúa), Yang Bri
(Thần Rừng), Yang Gung (Thần Núi),
Yang Dal (Thần Suối), Yang Dah
(Thần Nƣớc), Yang Nhi (Thần Nhà),
Yang Mơ (Thần Ruộng)… Mỗi vị thần
có nhiệm vụ riêng, chẳng hạn nhƣ
Yang Nhi là vị thần cai quản trong nhà,
giữ cho bếp luôn đỏ lửa, cho nóc nhà
luôn yên vui, hạnh phúc. Yang Bri là vị
Tuy nhiên, điều kiện lịch sử cùng biến
đổi kinh tế, văn hóa và xã hội đã làm
thần cai quản núi rừng, bảo vệ cho thay đổi tín niệm của ngƣời Chơ-ro về
con ngƣời khỏi thú dữ và ban cho con các vị thần, trong đó có Thần Lúa.
ngƣời sức mạnh khi lên rừng lấy củi,
làm nƣơng rẫy… Một trong các vị thần
đƣợc ngƣời Chơ-ro coi trọng nhất đó
là Yang Va (Thần Lúa). Theo quan
niệm của đồng bào, Yang Va là vị
thần có sức mạnh và đem lại nguồn
thực phẩm chính cho con ngƣời, nhờ
có Yang Va ban cho thực phẩm nên
cuộc sống của ngƣời Chơ-ro luôn
đƣợc sung túc.
Trƣớc năm 1975, các tộc ngƣời thiểu
số ở vùng núi Đông Nam Bộ, trong đó
có một bộ phận ngƣời Chơ-ro, đã phải
di dời ra thị trấn, thị xã; sinh sống tách
xa môi trƣờng thiên nhiên núi rừng
trong khoảng thời gian dài hay vĩnh
viễn, tín niệm về hệ thống thần linh
khá đa dạng trƣớc đây đã dần mờ
nhạt, các thần linh của thế giới tự
nhiên đã dần trở nên xa lạ, nhất là đối
với bộ phận thanh niên; các nghi thức
thực hiện tín ngƣỡng thờ cúng thần
linh không còn phù hợp để duy trì ở
môi trƣờng đô thị (Phan Thị Yến Tuyết,
2018).
Lễ cúng Thần lúa (Sa Yang Va, có nơi
gọi là Op Yang Va) (Lâm Nhân, 2018)
còn đƣợc gọi là Lễ hội mừng lúa mới,
là lễ hội lớn nhất trong năm của ngƣời
Chơ-ro. Lễ cúng Thần lúa đƣợc tổ
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (268) 2020
74
Chẳng hạn, trong môi trƣờng đô thị ở Sau năm 1975, nhiều tín đồ tộc ngƣời
thiểu số, trong đó có ngƣời Chơ-ro,
không sinh hoạt đạo. Về sau, khi có
chính sách đổi mới về tín ngƣỡng, tôn
giáo của Nhà nƣớc, ngƣời Chơ-ro đã
trở lại theo tôn giáo đã tiếp nhận trƣớc
đây là Công giáo hoặc Tin Lành, hoặc
theo tôn giáo mới là Phật giáo. Ở xã
Bảo Vinh (huyện Long Khánh, tỉnh
Đồng Nai), ngƣời Chơ-ro theo Phật
giáo từ sau năm 1975 (Phan Thị Yến
Tuyết, 2018).
phƣờng Hắc Dịch (thị xã Phú Mỹ, tỉnh
Bà Rịa - Vũng Tàu), ngƣời Chơ-ro (có
82 hộ, 306 nhân khẩu) (Ủy ban nhân
dân phƣờng phƣờng Hắc Dịch, 2020)
không có hoạt động kinh tế truyền
thống là canh tác trên đất rẫy; sinh kế
của ngƣời Chơ-ro chủ yếu là các hoạt
động phi nông nghiệp. Quá trình đô thị
hóa diễn ra nhanh, ruộng đồng,
nƣơng rẫy đƣợc thay thế dần bằng
các khu công nghiệp, khu chế xuất,
khu dân cƣ… Qua khảo sát của chúng
tôi cho thấy, ngƣời Chơ-ro ở phƣờng
Hắc Dịch hiện đang làm các công việc
chủ yếu nhƣ: (i) thợ xây, phụ hồ, làm
Chuyển đổi từ tín ngƣỡng đa thần
sang các tôn giáo nhƣ Công giáo, Tin
Lành hay Phật giáo… ngƣời Chơ-ro
đã từ bỏ các tín ngƣỡng truyền thống;
củi, làm hạt điều, việc làm thời không còn cúng các vị thần, trong đó
có Thần Lúa; các sinh hoạt cộng đồng
chuyển thành những ngày lễ thánh.
vụ…(79 ngƣời); (ii) công nhân (35
ngƣời); (iii) còn lại một số ngƣời là
buôn bán, lái xe, thợ cơ khí…
3. MỘT SỐ BIẾN ĐỔI TRONG THỰC
HÀNH NGHI LỄ CÚNG THẦN LÚA
CỦA NGƯỜI CHƠ-RO HIỆN NAY
Với điều kiện sống của cộng đồng
ngƣời Chơ-ro ở phƣờng Hắc Dịch
hiện nay, đã nhiều năm qua, họ không
tổ chức lễ cúng Thần lúa (Kết quả
khảo sát thực địa, tháng 8/2020).
Thay vào đó, một bộ phận ngƣời Chơ-
ro đã tiếp thu những tôn giáo hoàn
toàn xa lạ với tín ngƣỡng truyền thống,
nhƣ: Tin Lành, Công giáo và Phật
giáo. Ngƣời Chơ-ro bắt đầu theo đạo
Tin Lành từ năm 1952 (Nguyễn Thanh
Xuân, 2006). Ở xã Túc Trƣng (huyện
Định Quán, tỉnh Đồng Nai) có một
cộng đồng ngƣời Chơ-ro cƣ trú lâu
đời. Những năm 1960, do chiến tranh
lan rộng, các tộc ngƣời thiểu số di dời
khỏi vùng rừng núi, đến định cƣ ở các
Lễ cúng Thần lúa của ngƣời Chơ-ro
có hai phần chính, đó là lễ cúng và
phần hội. Phần lễ thực hiện các nghi
thức truyền thống, nhƣ: già làng đọc
bài khấn cầu xin mùa màng bội thu,
cuộc sống ngƣời dân đƣợc an lành,
rƣớc Thần Lúa, cúng tổ nhang nhà,
hiến sinh gà trống, hiến sinh heo cúng,
cúng nhang lúa, cúng nhang kho lúa;
biểu diễn cồng chiêng; chế biến các
món ăn truyền thống nhƣ: bánh dày
mè đen (piêng pup), cơm lam (piêng
đinh), canh bồi (pai vik), bánh tét
(piêng chum), thịt nƣớng… Phần hội,
sau khi lễ xong, mọi ngƣời có mặt
ấp chiến lƣợc và các khu vực thị tứ, trong buổi lễ đó cùng nhau nhảy múa,
sau đó theo Công giáo hoặc Tin Lành. ca hát, mời nhau ăn bánh, uống rƣợu
TRƢƠNG QUANG ĐẠT – MỘT SỐ BIẾN ĐỔI TRONG LỄ CÚNG…
75
cần... Ngƣời lớn ngồi quây quần, tâm truyền thống, bảo tồn nét văn hóa tộc
sự ôn lại chuyện xƣa, mách bảo cho ngƣời; khơi dậy tình yêu quê hƣơng
nhau những vùng rừng mới cần khai đất nƣớc. Ðồng thời, khích lệ đồng
thác vào mùa tới… Tùy theo kinh tế bào các dân tộc thiểu số cùng chung
từng gia đình mà cuộc vui này kéo dài sức xây dựng một nền văn hóa Việt
hay kết thúc sớm, thƣờng thì khoảng Nam thống nhất trong đa dạng, tiên
từ 3 ngày đến 7 ngày. Lễ cúng Thần tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
lúa của ngƣời Chơ-ro tổ chức từ ngày
Theo Phan Đình Dũng (2005), Sa
15 đến ngày 30 tháng 3 âm lịch (Huệ
Yang Va diễn ra tại rẫy lúa, nhà sàn
Hƣơng, 2013), thậm chí trong suốt 1
và kho lúa.
tháng nhƣ ngƣời Chơ-ro ở huyện
Rẫy lúa: Liên quan đến nghi thức
Châu Đức (Minh Thanh, 2019). Đến
rƣớc hồn lúa. Tại đây, khi thu hoạch
nay, ở một số nơi, ngƣời Chơ-ro vẫn
lúa, vạt lúa có chùm bông dài, nhiều
duy trì lễ cúng Thần lúa nhƣng không
hạt, chín vàng đƣợc chọn bó lại bằng
còn kéo dài nhƣ trƣớc kia do tác động
tranh, rơm, lá chuối và rào xung
quanh bằng gai tre, gai các loại cây để
bởi nhiều yếu tố kinh tế - xã hội.
Ngƣời Chơ-ro ở huyện Châu Đức (Bà
Rịa - Vũng Tàu) chọn 1 ngày trong
tháng 11 âm lịch để tổ chức lễ cúng
Thần lúa chung tại Nhà Văn hóa dân
tộc Bàu Chinh (Minh Thanh, 2019).
Năm 2018, ngƣời Chơ-ro tại ấp Lý
Lịch (Phú Lý, Vĩnh Cửu, Đồng Nai) tổ
chức lễ cúng Thần lúa 1 ngày nhằm
ngày 12/3 âm lịch (Mai Phƣơng, 2018).
bảo vệ cẩn thận cho đến khi Sa Yang
Va diễn ra.
Nhà sàn: Trên gian chính của nhà sàn
để bàn thờ Nhang, và là nơi diễn ra
nghi thức cúng trình Yang nhi (Yang
nhà). Bàn thờ cúng có ba tầng nấc
gắn vào vách. Từ hai tầng trên bàn
thờ có hai cây nhô thẳng ra phía trƣớc
để gắn hai cây đèn sáp. Tầng trên
cùng để chén đựng vỏ cây chùm hum
đƣợc hun khói xông; tầng thứ hai để
bài trí lễ vật cúng. Cây Nhang (đƣợc
mô tả trong phần cây nêu) đƣợc cắm
vào bàn thờ từ giữa tầng hai theo
chiều xuôi xuống. Phần giỏ bông cây
Nhang và các tia tỏa về phía trƣớc
bàn thờ theo hƣớng song song với
mái trần nhà - nơi để những đồ vật
của mùa cúng Yang Va năm trƣớc.
Sa Yang Va là một sinh hoạt văn hóa
độc đáo của ngƣời Chơ-ro còn đƣợc
bảo lƣu đến ngày nay. Trƣớc kia, Sa
Yang Va chỉ có đồng bào Chơ-ro tham
dự, những năm gần đây, nhờ có sự
quan tâm và hỗ trợ kinh phí của các
cấp chính quyền địa phƣơng và các
ban ngành chức năng, lễ hội đƣợc mở
rộng hơn trong cộng đồng và thu hút
nhiều ngƣời dân địa phƣơng là các
tộc ngƣời khác cùng tham gia. Sa
Yang Va đã góp phần thắt chặt tình
đoàn kết giữa cộng đồng; đáp ứng
Phần dƣới cùng bàn thờ bày những
ché đựng lúa, gạo, nếp của các mùa
thu hoạch trƣớc. Trƣớc bàn thờ
nhu cầu giải trí tinh thần, duy trì lễ hội khoảng 1m đặt ché rƣợu cần. Phía
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (268) 2020
76
vách đối diện bàn thờ Nhang là bộ bên bằng gai tre, gai cây cối để bảo
chiêng đƣợc ngƣời Chơ-ro dùng dây vệ. Ngƣời Chơ-ro quan niệm hồn lúa
mây buộc treo trên một cây đà mái
nhà. Chiêng đƣợc treo vừa tầm đối
với ngƣời ngồi đánh.
rẫy trú ngụ tại vùng lúa tốt và chờ đến
khi tổ chức lễ Yang Va thì rƣớc về.
Nghi thức rƣớc hồn lúa là nghi thức
đầu tiên trong lễ cúng Yang Va.
Phía dƣới sân nhà sàn đƣợc quét dọn
sạch sẽ. Cây nêu đƣợc dựng giữa
sân. Gốc cây nêu là nơi cột những
con vật sẽ làm thịt để hiến tế trong lễ
hội. Cách cây nêu khoảng 2m có
dựng khung giàn để treo chiêng. Xung
quanh sân với cây nêu làm tâm là chỗ
ngồi cho ngƣời dự lễ bằng cây rừng
giã thô.
3.1. Nghi thức và lễ vật cúng tế
Rước hồn lúa: Bắt đầu cho buổi lễ
cúng Yang lúa là nghi thức rƣớc hồn
lúa. Buổi sáng của ngày bắt đầu cúng,
lúc mặt trời lên, ngƣời nhà thực hiện
việc đi rƣớc hồn lúa. Ngƣời gọi Yang
khấn trƣớc bàn thờ xin cho ngƣời nhà
đi lên rẫy.
Kho lúa: Là nơi để cất giữ lúa đã thu
hoạch vừa qua. Trƣớc đây, sàn kho
bằng gỗ ngƣời Chơ-ro trải lúa trên cả
phía trong kho, ngày nay, do nhu cầu
bảo quản lâu dài nên ngƣời Chơ-ro
sử dụng các đồ đựng bằng nhiều chất
liệu để chứa lúa và cất giữ trong nhà
kho. Dù nhà kho còn chứa lúa hay
không thì khi tổ chức Sa Yang Va
trong kho phải có một số lúa nhất định,
cũng có thể chỉ là tƣợng trƣng. Nhà
kho đƣợc dọn cho tƣơm tất, sạch sẽ.
Ngƣời phụ nữ chính trong nhà và
ngƣời thân (thƣờng là ba ngƣời) đem
theo liềm, chà gạc, bầu khô (đựng
nƣớc) để trong gùi mang đi. Họ đi đến
rẫy lúa (rẫy lúa thƣờng khá xa nhà).
Đến nơi, ngƣời phụ nữ chính thực
hiện nghi thức khấn mời hồn lúa từ
rẫy về nhà dự lễ cúng, cầu xin hồn lúa
thuận ý và phù hộ cho mọi sự diễn ra
tốt lành. Khấn xong, ngƣời phụ nữ lấy
nƣớc trong trái bầu khô rải vào chùm
lúa thể hiện sự tẩy sạch và tƣơi tắn
cho chùm lúa chọn. Những ngƣời đi
theo dỡ bỏ những rào che, mở chùm
lúa khỏi những dây bó, lá chuối và lấy
liềm gặt lấy, bó lại, bỏ vào gùi. Tiếp
theo, những ngƣời đi cùng tìm đến
một phần đất khác để chặt hai ngọn
mía và hai ngọn chuối con (có khi
không có mía nhƣng bắt buộc phải có
đọt chuối non). Những cây mía và cây
chuối cũng đƣợc chọn sẵn trƣớc với
điều kiện lá xanh, đọt thẳng, thƣờng
nảy nở từ những bụi gốc lớn. Trƣớc
khi chặt đọt chuối và cây mía ngƣời
Trƣớc kia, ngƣời Chơ-ro ở nhà dài,
các tiểu gia đình trong ngôi nhà tổ
chức lễ cúng Thần lúa vào từng thời
gian khác nhau, tránh trùng lặp, để
mọi ngƣời trong dòng họ, xóm giềng
đều đến chung vui với gia đình. Theo
tập quán truyền thống, lễ cúng Thần
lúa đƣợc ngƣời Chơ-ro thực hiện
ngay tại rẫy, ruộng. Tại khu rẫy trồng
lúa, khi thu hoạch mùa màng, ngƣời
Chơ-ro để lại một vạt lúa trĩu hạt.
Những bông lúa tốt đƣợc chọn bó lại
bằng tranh, rơm, lá chuối và rào bốn
TRƢƠNG QUANG ĐẠT – MỘT SỐ BIẾN ĐỔI TRONG LỄ CÚNG…
77
phụ nữ đọc lời khấn và xin đƣợc chặt tầng thứ hai của bàn thờ. Sau đó,
chuối non về làm lễ; bên cạnh đó, họ ngƣời gọi Yang tách lấy một phần của
đọc lời khấn cho con cái trong nhà chùm bông lúa ra từng bông gắn lên
đƣợc an, đƣợc phúc, nhanh lớn nhƣ thân cây Nhang mùa cúng trƣớc, đọt
đọt chuối. Tất cả những đồ vật đƣợc chuối non gắn hai bên cây Nhang.
bỏ vào gùi, mang về trình Yang nhà.
Vừa sắp xếp lễ vật, ngƣời gọi Yang
vừa đọc lời khấn với sự cung kính.
Một ngƣời phụ cúng bắt con gà từ cây
nêu đƣa cho ngƣời gọi Yang. Ngƣời
gọi Yang cầm con gà cúng ngồi trƣớc
bàn thờ Nhang đƣa lên vái ba lần,
miệng đọc lời khấn xin làm thịt những
con vật hiến tế. Những ngƣời phụ
cúng đem cây Nhang và con gà xuống
phía dƣới nhà sàn làm thịt. Một ngƣời
cắt cổ gà lấy huyết bôi đều vào các
chùm tia của cây Nhang. Tiếp theo,
những ngƣời phụ cúng bắt heo từ gốc
cây nêu làm thịt, huyết heo đƣợc bôi
đều lên cây Nhang mà trƣớc đó đã bôi
huyết gà. Cây Nhang đó đƣợc mang
tới nhà sàn đƣa cho ngƣời gọi Yang.
Ngƣời gọi Yang cung kính đón nhận
và đọc lời khấn và gắn vào phía dƣới
cùng bàn thờ Nhang. Trong thời gian
trình các lễ vật từ rẫy và trình cây
Nhang đã đƣợc bôi huyết thì những
ngƣời phụ nữ Chơ-ro liên tục đánh
giàn chiên trên nhà sàn để tấu những
làn điệu nhộn nhịp mừng lễ cúng.
Những vật lấy từ rẫy có ý nghĩa quan
trọng trong quan niệm của ngƣời
Chơ-ro. Chùm bông lúa chọn là hồn
lúa của mùa màng, thể hiện lòng biết
ơn đối với thần linh trong mỗi kỳ làm
rẫy. Cái tốt nhất, đẹp nhất dành cho
ngày cúng tế Yang Va. Hai đọt chuối
non và cây mía thể hiện sức sống, sự
sinh sôi nảy nở của con cái nhƣ lời
khấn và cho các loại cây khác mà
ngƣời Chơ-ro trồng tỉa trên nƣơng rẫy.
Con số hai (chẵn) của lễ vật rẫy lúa
trong quan niệm của ngƣời Chơ-ro
biểu hiện sự hoàn thiện, có đôi, có
bạn cho cả ngƣời chủ rẫy, chủ gia
đình, ngƣời gọi Yang.
Khi những ngƣời đi rƣớc hồn lúa về
thì họ dừng lại ngay tại gốc cây nêu.
Tại gốc cây nêu có buộc sẵn các con
vật hiến tế là heo và gà, ngƣời phụ nữ
chính đặt gùi xuống (bên trong có
chùm bông lúa, hai cây mía, hai cây
chuối) nhƣ trình báo cho thần linh, tổ
tiên chứng giám.
Phía dƣới nhà sàn, ngay từ buổi sáng
diễn ra lễ cúng, những ngƣời tham gia
lễ hội làm các thứ thức ăn nhƣ bánh
dày, cơm lam, củ nần, củ mì, củ chụp,
đọt mây… để đãi khách khi lễ cúng
hoàn tất. Nếu lƣợng thức ăn nhiều thì
họ chuẩn bị từ đêm trƣớc lễ hội.
Trình Yang nhà và làm vật hiến tế: Khi
những ngƣời đi rƣớc hồn lúa về và
trình lễ vật tại gốc cây nêu thì ngƣời
gọi Yang ngồi chờ sẵn tại cửa nhà
sàn. Ngƣời phụ nữ mang gùi lên cầu
thang và giao lại những vật mang từ
rẫy cho ngƣời gọi Yang. Ngƣời gọi
Yang đem các vật từ rẫy vào trƣớc
bàn thờ. Các chùm bông lúa đặt lên
Bánh dày đƣợc làm từ sáng sớm.
Ngƣời Chơ-ro rang mè đen, sau đó
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (268) 2020
78
cho vào xôi nếp đem đi giã. Để thực nối từ hai ống hút của ché rƣợu cần
hiện một ổ bánh dày thì ba ngƣời giã lên trên trần nhà - nơi để những bông
và một ngƣời phụ trở bánh trong cối. lúa, cây nhang của mùa cúng trƣớc.
Khi xôi và mè đƣợc giã nhuyễn thì họ Trên những sợi dây đƣợc kết những
cầm bánh đập vào cối cho có độ dẻo bông gòn theo từng nấc tƣợng trƣng
chặt. Bánh mềm dẻo với màu đen, cho cái thang để thần linh đến dự
trắng chấm li ti đƣợc tạo dáng hình hƣởng rƣợu cần của mùa lúa đã thu
tròn để trên lá chuối rừng.
hoạch. Ngƣời phụ cúng nối vào cần
hút ngắn chính giữa một đoạn dây
ống nhựa để lấy ra một chai nƣớc
rƣợu đầu tiên.
Nếp, củ nần, củ mì, củ chụp, đọt mây
đƣợc ngƣời Chơ-ro cho vào ống tre lồ
ô với một lƣợng nƣớc vừa đủ để nấu.
Tất cả các ống tre đƣợc bịt chặt lại
bằng lá chuối. Một bếp lửa dài đƣợc
đốt lên và có một giá đỡ ngang để giữ
những ống tre. Phải canh độ lửa để
những ống tre đƣợc đốt đều. Lá bếp
đƣợc quấn trong lớp lá chuối, kẹp vào
thanh tre để nƣớng. Thịt heo, thịt gà
đƣợc xâu bằng các xiên tre vót nhọn
để nƣớng. Các thức ăn làm đƣợc bày
sẵn theo thứ tự trên các sàn tre, cây
đƣợc làm sẵn.
Thịt của các con vật hiến tế đƣợc xếp
lên bàn thờ, gồm: một đùi heo phía
chân sau, giữ nguyên đuôi; một nửa
con gà nhƣng giữ nguyên phần đầu
và đĩa đựng một số đồ lòng của con
vật nhƣ gan, cật, một ít thịt chặt rời.
Các phần thịt để tƣơi. Ngƣời gọi Yang
bày lễ vật phía dƣới bàn thờ Nhang
cùng với một ổ bánh dày và các loại
củ nấu chín (nần, mì, chụp). Kế tiếp,
ngƣời phụ cúng đem đĩa thịt ra xâu
vào hai xiên tre (xâu riêng thịt heo và
thịt gà).
Nghi thức cúng Yang nhi: Lễ cúng
Yang thƣờng đƣợc bắt đầu vào buổi
trƣa. Những ngƣời phụ cúng bài trí
các lễ vật trên bàn thờ Nhang. Chén
vỏ cây chùm hum đƣợc chuyển từ
tầng trên cùng xuống tầng thứ hai của
bàn thờ để xông hƣơng, hai cây đèn
sáp ong đƣợc đốt lên, bên cạnh là
bánh dày, cơm lam, củ nần, củ mì, đọt
mây đã đƣợc nấu chín.
Ngƣời gọi Yang ngồi trƣớc ché rƣợu
cần, mắt hƣớng về bàn thờ Nhang
đọc lời khấn. Những ngƣời phụ cúng
đứng phía sau. Khi khấn xong, ngƣời
gọi Yang đứng lên đi về phía bàn thờ
vừa khấn với nội dung cầu an cầu
phúc vừa lấy mâm lễ vật nhƣ dâng lên
mời thần linh. Ngƣời gọi Yang lấy một
xiên thịt gà từ mâm lễ vật cắm vào ổ
bánh dày trên tầng hai của bàn thờ.
Mâm lễ vật gồm thịt gà, thịt heo (phần
thịt gà: nửa con gà - phần nguyên cái
đầu; phần thịt heo: đùi sau và nguyên
Ché rƣợu cần đƣợc khai miệng, đã đổ
nƣớc vào và cắm cần hút. Bốn cần
hút nghiêng ra bốn hƣớng và 1 cần
chính (ngắn) ở giữa và cái cò bắc
ngang miệng ché. Từ bốn cần hút bốn
bên đƣợc buộc nối vòng những sợi cái đuôi); ổ bánh dày; các loại củ
dây chỉ đều nhau. Có hai sợi dây chỉ nƣớng - luộc chín; xiên lòng heo và
TRƢƠNG QUANG ĐẠT – MỘT SỐ BIẾN ĐỔI TRONG LỄ CÚNG…
79
đặc biệt là đầu heo; chai rƣợu lấy từ hủy. Lúa chúng tôi tr ng cho nhiều hạt,
ché rƣợu cần; chùm bông lúa đƣợc thu về chất đầy kho để nuôi mạng gia
những ngƣời phụ cúng mang đi theo đình. Xin thần linh, tổ tiên chứng giám
ngƣời gọi Yang. Ngƣời gọi Yang tay
cầm cây Nhang có bôi huyết vật tế từ
bàn thờ đi đến kho lúa.
cho lòng thành của gia đình chúng tôi.
Gia đình chúng tôi luôn giữ tấm lòng
thành, năm nào cũng tổ chức cúng
Yang, tổ tiên. Xin thần linh, tổ tiên
nghe lời khấn và phù hộ chúng tôi”.
Nghi thức cúng Yang Va tại kho lúa:
Đến kho lúa, chỉ một ngƣời gọi Yang
đƣợc trèo lên trong kho. Các lễ vật và
một chén vỏ chùm hum khác đƣợc
những ngƣời phụ giúp đứng phía
dƣới đƣa lên. Khi bƣớc vào trong kho,
ngƣời gọi Yang khấn lâm râm với nội
Đọc lời khấn xong, ngƣời gọi Yang vái
lạy ba lần và đứng lên quay trở xuống
đi về nhà sàn (lễ vật để lại trên kho
lúa). Trƣớc đây, mâm lễ vật để tại kho
lúa ba ngày ba đêm, hiện nay, chỉ để
dung trình báo cho Yang Va biết gia tại khoảng một giờ đồng hồ sau khi
cúng. Sau đó, những ngƣời phụ cúng
đem xuống, phần thịt nấu chín, bánh
trái đem lên nhà sàn đãi khách. Cây
Nhang vài ngày sau đƣợc ngƣời gọi
Yang đem lên dắt trên mái nhà trƣớc
bàn thờ Nhang trên nhà sàn.
đình tổ chức lễ cúng. Ngƣời gọi Yang
cắm cây Nhang (dáng đứng thẳng)
vào giỏ đựng lúa. Chùm lúa dắt ngang
lên cây đòn dông của nhà kho trên
ngọn Nhang. Trên giỏ cây Nhang để
chén vỏ cây chùm hum hun khói xông
nghi ngút. Dƣới gốc cây Nhang trong
Rƣợu cần để uống và sử dụng trong
giỏ lúa đặt chai rƣợu. Mâm lễ vật (thịt lễ tiết, lễ hội; là lễ vật dâng lên thần
linh và phƣơng thức bày tỏ lòng mến
khách. Rƣợu cần chế biến từ gạo nấu
thành cơm, trộn thêm trấu bổi và men
rƣợu làm từ lá, vỏ và rễ một số loại
cây rừng (lá cây Gàng, lá cây Vlân, vỏ
cây Ktờram…). Theo già làng Năm
Nổi (ở ấp Lý Lịch), có đến 37 loại lá,
vỏ, rễ cây để làm men rƣợu cần.
Nguyên liệu chế biến rƣợu cần đƣợc
cho vào ché sành, ủ trong một vài
tháng. Khi uống rƣợu cần thì đổ nƣớc
vào ché, hút bằng cần (làm từ ống
trúc nhỏ) (Lâm Nhân, 2018).
và bánh) đƣợc bày trên sàn kho.
Ngƣời gọi Yang ngồi xếp bằng, mắt
hƣớng lên chùm lúa và cây Nhang
khấn, trƣớc tiên là cầu Yang Va, sau
là cầu phúc cầu an. Nội dung có thể
tóm lƣợc nhƣ sau: “Cầu thần linh, tổ
tiên về đây chứng giám. Hôm nay, gia
đình tôi làm lễ cúng Yang Va. Tôi đã
trình qua Yang Nhi. Nay tôi đem lễ vật
đên cúng và cầu khấn Yang Va tại kho
lúa. Gia đình tôi biết ơn Yang Va đã
giúp đỡ mùa hái gặt đã qua. Cầu xin
Yang Va luôn thương xót gia đình tôi,
phù hộ cho mùa màng, cây cối, nương
rẫy của chúng tôi tr ng mau xanh mau
lớn, có mưa có gió thuận hòa, không
bị thú rừng phá phách, dịch hại phá
3.2. Phần hội
Khi ngƣời gọi Yang trở về lại nhà sàn
và bắt đầu cho buổi sinh hoạt cộng
đồng sau khi các nghi thức cúng hoàn
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (268) 2020
80
tất. Những ngƣời đánh cồng chiêng nhảy múa. Những ngƣời đánh cồng
tấu lên những bài mừng trong lễ hội. vừa đi quanh đống lửa theo chiều
ngƣợc kim đồng hồ, đánh tấu cồng
theo vòng tròn từ ngoài vào cho đến
sát gốc cây nêu. Giàn chiêng treo
đƣợc những ngƣời phụ nữ đánh hòa
nhịp theo điệu múa của các cô gái, và
mọi ngƣời nhƣ say thêm không khí
của lễ hội, không khí vui vẻ, nhộn nhịp
với tiếng nhạc, tiếng kèn, lời ca, điệu
múa. Lửa tàn (lúc nửa đêm) cũng là
lúc Sa Yang Va kết thúc.
Những ngƣời phụ cúng dọn thức ăn
đã chuẩn bị lên sàn nhà. Khách mời
hầu hết là ngƣời lớn tuổi ngồi dự trên
nhà sàn, những ngƣời nhỏ tuổi trong
cộng đồng tham gia sinh hoạt dƣới
sân. Thức ăn đƣợc bày sẵn trên bàn
(bàn bằng cây/tre). Mọi ngƣời vừa ăn
uống, vừa nói chuyện vui vẻ.
Phía trên nhà sàn, ngƣời gọi Yang
khai mở ché rƣợu cần mời khách.
Ngƣời phụ nữ lớn tuổi nhất trong nhà
uống trƣớc. Theo quan niệm của
ngƣời Chơ-ro, đây là thái độ biết ơn
công lao của ngƣời phụ nữ, do phụ
nữ đã phải chịu nhiều cực khổ, từ việc
nƣơng rẫy đến nội trợ. Lần lƣợt khách
mời đều đƣợc mời lên uống rƣợu cần.
Một ngƣời trong gia đình cầm cây đèn
sáp ong trên bàn thờ đến cúi chào
ngƣời khách nào thì ngƣời khách đó
đƣợc lên uống rƣợu cần. Thƣờng thì
chủ nhà mời mỗi khách một cò rƣợu
(khoảng một chén). Ngƣời châm nƣớc
ngồi sẵn bên ché rƣợu mỗi khi khách
uống.
4. TẠM KẾT
Sa Yang Va là một nét sinh hoạt văn
hóa độc đáo, duy nhất của ngƣời
Chơ-ro còn lƣu giữ. Lễ hội góp phần
làm đa dạng di sản văn hóa phi vật
thể của cộng đồng tộc ngƣời Chơ-ro
ở Bà Rịa - Vũng Tàu nói riêng và miền
Đông Nam Bộ nói chung. Hiện nay, do
nhiều biến đổi trong đời sống kinh tế -
xã hội, nƣơng rẫy không còn là sinh
kế chính nên Sa Vang Ya trong nhiều
gia đình ngƣời Chơ-ro bị mai một,
không thực hiện hàng năm.
Lễ hội Sa Yang Va là dịp ngƣời Chơ-
ro ăn mừng mùa thu hoạch và chuẩn
bị cho mùa vụ tới, qua đó thể hiện
cách ứng xử của ngƣời Chơ-ro với
thần linh, tổ tiên, môi trƣờng tự nhiên
và cộng đồng mà theo họ có tác động
sâu sa đến cuộc sống của mình và
cộng đồng.
Trong khi khách tham dự tiệc, uống
rƣợu cần, thƣởng thức cồng chiêng,
những ngƣời đánh cồng mang cồng
vào vai, vừa đi vừa đánh chung quanh
nhà sàn. Một số phụ nữ, trẻ em hát và
múa những bài truyền thống của dân
tộc. Tiếng đàn tre, khèn môi, kèn lúa
đƣợc nhiều ngƣời khảy, thổi để cầu
phúc, chúc lành cho nhau cho đến khi
tiệc tan.
Trong nhiều năm qua, lễ hội Sa Yang
Va đƣợc tổ chức tại Khu phố 1,
Phƣờng Hắc Dịch, thị xã Phú Mỹ đều
đƣợc chính quyền và các ban ngành
Đêm xuống, ngƣời Chơ-ro đốt lửa quan tâm, nhiều ngƣời dân địa
trƣớc sân nhà, cùng nhau ca hát, phƣơng tham gia, ngày càng trở
TRƢƠNG QUANG ĐẠT – MỘT SỐ BIẾN ĐỔI TRONG LỄ CÚNG…
81
thành nét sinh hoạt văn hóa lành trị văn hóa của cộng đồng các dân tộc
mạnh, tiêu biểu, góp một phần trong Việt Nam tại địa phƣơng.
công tác bảo tồn và phát huy các giá
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
newsdetail.aspx?NewsId=159547&CatId=112, truy cập ngày 25/10/2020.
2. Mai Phƣơng. 2018. “Lễ hội Sayangva của ngƣời Chơ Ro tại huyện Vĩnh Cửu”,
25/10/2020.
bariavungtau.com.vn/xa-hoi/201907/le-hoi-mung-lua-moi-cua-nguoi-chau-ro-865893/ind
ex.htm, truy cập ngày 25/10/2020.
4. Nguyễn Xuân Thanh. 2006. “Vài nét khái quát về tôn giáo trong vùng đồng bào dân
tộc thiểu số ở Việt Nam”, trong Hội thảo quốc tế: Tôn giáo và pháp quyền ở Đông Nam
Á, tháng 9/2006. Hà Nội.
5. Phan Thị Yến Tuyết. 2018. “Chuyển đổi tín ngƣỡng, tôn giáo trong các cộng đồng
dân tộc thiểu số tại miền Đông Nam Bộ”. Tạp chí Khoa học Xã hội, số 2.
6. Ủy ban Dân tộc, Tổng cục Thống kê. 2020. Đặc trưng cơ bản của 53 dân tộc thiểu số
năm 2019. Hà Nội: Nxb. Thống kê.
cema.gov.vn/modules.php?name=Content&op=details&mid=492, truy cập ngày 25/10/2020.
8. Ủy ban nhân dân phƣờng Hắc Dịch. 2020. “Danh sách các hộ đồng bào dân tộc
Châu Ro trên địa bàn phƣờng Hắc Dịch”. Phƣờng Hắc Dịch, ngày 12/6/2020.
10 trang
29560
Free
Bạn đang xem tài liệu "Một số biến đổi trong lễ cúng thần lúa của người Chơ-ro", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- mot_so_bien_doi_trong_le_cung_than_lua_cua_nguoi_cho_ro.pdf
