Nhận diện qua niệm của sinh viên ngành công tác xã hội và các ngành khác về người nghèo và sự nghèo đói
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
49
Nhận diện qua niệm của sinh viên ngành công tác xã hội và các
ngành khác về người nghèo và sự nghèo đói
Exploring the perception of poverty among social work and non-
social work students in Vietnam
Lê Minh Tiến1*
1Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam
THÔNG TIN
TÓM TẮT
DOI:10.46223/HCMCOUJS.
soci.vi.16.1.1308.2021
Công tác xã hội (CTXH) là ngành khoa học ứng dụng
hướng đến các cá nhân, các cộng đồng yếu thế trong xã hội
trong đó có người nghèo. Nghiên cứu này nhằm tìm hiểu quan
niệm của sinh viên về người nghèo và sự nghèo đói của sinh
viên ngành CTXH trong so sánh với các sinh viên ngành khác
đang học tập tại Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh.
Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng dựa trên bộ tiêu
chí đo lường về nhận thức, thái độ đối với nghèo đói do Yun và
Weaver (2010) và Atherton, Gemmel, Haagenstad, và Holt
(1993) được Việt hóa cho phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Mẫu
nghiên cứu bao gồm 180 sinh viên năm thứ hai và năm thứ ba,
trong đó có 86 sinh viên CTXH và 94 sinh viên thuộc ba ngành
Luật, Kinh tế và Ngoại ngữ. Kết quả cho thấy có sự khác biệt có
ý nghĩa giữa hai nhóm sinh viên trong nhận định về nguyên
nhân nghèo đói do các yếu tố thuộc cá nhân. Tuy nhiên, cả hai
nhóm đều tương đồng trong việc xem các yếu tố thuộc cấu trúc
xã hội, sự thiếu cơ hội là nguyên nhân của nghèo đói và cả hai
nhóm đều có sự thấu cảm cao đối với người nghèo.
Ngày nhận: 11/11/2020
Ngày nhận lại: 27/01/2021
Duyệt đăng: 02/02/2021
Từ khóa:
người nghèo, sinh viên, nghèo,
thái độ, đào tạo công tác xã hội.
ABSTRACT
The goal of the current study was to investigate the social
work and the non - social work students’perception toward the
poor and the poverty. The study uses quantitative method based
on Attitude Toward Povertyand Poor Peoples (ATP) scale
developed by Yun and Weaver (2010) and Athernon, Gemmel,
Haagenstad & Holt (1993). The sample were composed of 180
students in Ho Chi Minh City Open University including 86
social work students and 94 non-social work students. The
findings of this study highlighted both causes of poverty -
individualistic and structural causes of poverty. The results may
help develop social work education in the Ho Chi Minh City
Open University
Keywords:
poor peoples, student, poverty,
attitude, social work education.
1. Đặt vấn đề
Tình trạng nghèo đói là một vấn nạn toàn cầu và Việt Nam cũng không là một ngoại lệ.
Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu trong công cuộc xóa đói giảm nghèo, được các tổ chức quốc
50
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
tế đánh giá cao về tốc độ giảm nghèo, nhưng hiện nay, theo số liệu của Ngân hàng Thế giới thì
vẫn còn gần 10% dân số Việt Nam, tức khoảng 9 triệu người vẫn còn sống trong tình trạng
nghèo đói, trong đó tỷ lệ nghèo đói ở khu vực nông thôn là 13,6% và đặc biệt là tỷ lệ nghèo nơi
nhóm dân tộc thiểu số hiện vẫn ở mức rất cao là 44,6% so với 3,1% nơi nhóm người Kinh và
người Hoa (World Bank, 2018). Nhìn chung, để có thể giảm nghèo một cách bền vững và hiệu
quả, bên cạnh các chính sách xã hội, giáo dục và việc làm mang tính chất vĩ mô của Nhà nước thì
sự tham gia của các nhân viên Công tác xã hội (NVCTXH) là một trong những giải pháp quan
trọng trong công cuộc xóa đói giảm nghèo. Bởi vì, theo cách hiểu chung, Công tác xã hội
(CTXH) là một hoạt động chuyên nghiệp hướng đến việc hỗ trợ các tầng lớp yếu thế thoát khỏi
tình trạng khó khăn của mình. Cụ thể hơn, “CTXH được xem như là một nghề mang tính chuyên
nghiệp, tồn tại và hoạt động khi xuất hiện những vấn đề cần giải quyết như tình trạng nghèo đói,
bất bình đẳng giới, và giúp đỡ các thầnh phần dễ bị tổn thương như trẻ mồ côi, người khuyết tật,
trẻ đường phố, trẻ bị lạm dụng…” (Công tác xã hội, 2019).
Vì vậy, CTXH được xem là một trong những nghề có vai trò quan trọng trong việc trợ
giúp các cá nhân, gia đình, cộng đồng và các định chế xã hội nhằm đạt được sự thay đổi về điều
kiện kinh tế-xã hội, giải quyết các vấn đề xã hội như nghèo đói, bất bình đẳng xã hội. Tuy nhiên,
để các nhân viên CTXH có thể có những cách làm hiệu quả với các nhóm người yếu thế về kinh
tế thì một trong những việc cần làm đó là các nhân viên CTXH phải có kiến thức, sự hiểu biết và
nhận thức chính xác về các nguyên nhân của những vấn đề mà mình quan tâm, trong đó có vấn
đề nghèo đói. Quả vậy, nhân viên CTXH chỉ có thể hỗ trợ các cá nhân, các gia đình cũng như
các cộng đồng nghèo khi họ nhận diện đúng các yếu tố then chốt dẫn đến tình trạng nghèo đói
nơi các cá nhân, nhóm và cộng đồng để từ đó có thể đưa ra cách giải quyết vấn đề một cách thích
hợp và hiệu quả.
Tuy nhiên cho đến hiện nay, việc nghiên cứu tìm hiểu xem các nhân viên, sinh viên
CTXH nhận định thế nào về tình trạng nghèo đói ở Việt Nam vẫn chưa được thực hiện. Do đó,
việc nghiên cứu, tìm hiểu nhận định cũng như thái độ của sinh viên đang học ngành CTXH về
các nguyên nhân dẫn đến nghèo đói trong xã hội là một yêu cầu cấp thiết để từ đó, các trường có
thể điều chỉnh nội dung, phương pháp đào tạo phù hợp hơn để có thể giúp các em sinh viên sau
khi ra trường có thể có những cách làm hiệu quả trong việc trợ giúp, hỗ trợ các cộng đồng nghèo,
vốn là một trong những đối tượng làm việc chủ yếu của các nhân viên CTXH.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước
Công tác xã hội (CTXH) thường được hiểu như là hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ
giúp các cá nhân, gia đình và xã hội phát triển. Cụ thể là theo định nghĩa của Liên đoàn Công tác
Xã hội thế giới năm 2014 thì: “CTXH vừa là một nghề mang tính thực hành vừa là một lĩnh vực
học thuật nhằm thúc đẩy cho sự thay đổi, sự phát triển và sự cố kết của xã hội, trao quyền và
giải phóng cho con người. Các nguyên tắc về công bằng xã hội, quyền con người, trách nhiệm
tập thể và tôn trọng sự đa dạng là các nguyên tắc nền tảng của nghề CTXH. Được củng cố bởi
các lý thuyết về công tác xã hội, khoa học xã hội, nhân văn và kiến thức bản địa, CTXHtiếp
cậncon người và các cơ cấu để giải quyết các thách thức của cuộc sống và nâng cao phúc lợi”
(IFSW, 2014). Với định nghĩa trên, chúng ta thấy CTXH vừa là một nghề thực hành vừa là một
lĩnh vực học thuật, do đó, để có thể góp phần thúc đẩy cho sự phát triển của xã hội, giúp đỡ và
hỗ trợ cho những người cũng như các gia đình đang đối mặt với khó khăn trong cuộc sống,
những nhóm người yếu thế và đặc biệt là những người nghèo và các gia đình nghèo như quan
niệm của Hiệp hội Nhân viên CTXH Mỹ thì “những nổ lực thay đổi xã hội của NVCTXH tập
trung chủ yếu vào các vấn đề nghèo đói, thất nghiệp, phân biệt đối xử và các hình thức bất công
xã hội khác” (NASW, 2017) đòi hỏi sinh viên ngành CTXH phải có cách hiểu đầy đủ, toàn diện
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
51
về vấn đề nghèo đó để từ đó có thể tìm ra các phương thức làm CTXH cá nhân, gia đình thích
hợp để hỗ trợ những đối tượng này.
Thế nhưng hiện nay các nghiên cứu trong nước liên quan đến nhận thức, thái độ của
những người học và làm CTXH về các vấn đề xã hội còn khá hạn chế. Chúng ta có thể điểm qua
một số nghiên cứu liên quan đến nhận thức, thái độ của sinh viên, nhân viên CTXH như sau:
Trước hết là nghiên cứu của Dang (2013) về nhận thức hành vi nghề nghiệp của nhân
viên xã hội. Tác giả đã khảo sát nhận thức về nghề nghiệp của nhân viên xã hội tại Trung tâm
Bảo trợ xã hội tỉnh Lâm Đồng và Trung tâm 05-06, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng. Trong
nghiên cứu này, tác giả đã thực hiện 20 cuộc phỏng vấn sâu với các nhân viên xã hội (8 nhân
viên xã hội chuyên nghiệp và 12 nhân viên xã hội bán chuyên nghiệp) nhằm phân tích các khía
cạnh nhận thức của nhân viên xã hội về công việc, về thân chủ và về bản thân với tư cách là nhân
viên xã hội và những yếu tố ảnh hưởng đến những vấn đề đó.
Nghiên cứu của T. T. Le (2016) về nhận thức của sinh viên ngành CTXH về tiếp cận và
huy động nguồn lực cộng đồng có thể được xem như là nghiên cứu đầu tiên theo hướng nghiên
cứu này. Theo các tác giả, nhận thức của sinh viên CTXH về tiếp cận cộng đồng và huy động
nguồn lực cộng đồng của sinh viên công tác xã hội còn rất hạn chế. Điều này còn do nhiều yếu
tố cả chủ quan từ phía sinh viên và những yếu tố khách quan như điều kiện, tổ chức, đào tạo và
trang thiết bị học tập cũng như môi trường tiếp cận cộng đồng.
Xét trên bình diện quốc tế, việc nghiên cứu nhận thức, thái độ của sinh viên về nghèo đói
và người nghèo đã được thực hiện tương đối nhiều.
Trước hết là nghiên cứu của Schwartz và Robinson (1991) so sánh các quan niệm của
119 sinh viên CTXH tại các trường Đại học vùng Trung Tây của Mỹ. Các sinh viên được phân ra
thành ba nhóm: Nhóm mới bắt đầu học CTXH, Nhóm đã học xong các khóa dẫn nhập CTXH và
Nhóm học chuyên sâu về CTXH. Kết quả cho thấy cái nhìn của sinh viên CTXH về nghèo đói là
phù hợp với các giá trị cốt lõi của ngành CTXH, mặc dù có sự khác biệt trong nhìn nhận về các
lý do giữa các nhóm. Nghiên cứu khác của Rosenthal (1993) về niềm tin và nhận thức của sinh
viên CTXH về người nghèo. Kết quả khảo sát trên một mẫu gồm 137 sinh viên tại ba trường
thuộc vùng New York (Mỹ) cho thấy các sinh viên có nhận thức rất sai lầm về tình trạng kinh tế
của người nghèo và các sinh viên cũng cho rằng tình trạng nghèo đói không phải là một hiện
tượng phổ biến. Để khắc phục tình trạng này, tác giả cho rằng trong việc đào tạo CTXH, điều
quan trọng không phải chỉ là cung cấp các sự kiện, các số liệu mà còn phải giải thích bối cảnh và
ý nghĩa của các số liệu ấy.
Thái độ của NVCTXH đối với nghèo đói cũng được nghiên cứu thông qua công trình do
Rehner, Ishee, Salloum, và Velasques thực hiện vào năm 1997. Trong công trình này, các tác giả
đã tiến hành phân tích thái độ về nghèo đói và người nghèo thông qua bộ tiêu chí đo lường thái
độ về nghèo đói do Atherton và cộng sự phát triển vào năm 1993 trên một mẫu gồm 186
NVCTXH tại Mississippi (Mỹ). Kết quả cho thấy, những NVCTXH lớn tuổi và có thâm nhiên
cao trong thực hành nghề CTXH thì có thái độ tích cực về nghèo và người nghèo hơn là các
NVCTXH trẻ, chưa có nhiều thâm niên thực hành nghề.
Dựa trên thang đo về thái độ đối với vấn đề nghèo đói của Feagin (Feagin's Poverty
Scale), Sun (2001) đã tiến hành nghiên cứu so sánh cái nhìn của hai nhóm sinh viên CTXH và
không phải sinh viên CTXH của một trường đại học tại vùng Tây Nam của Mỹ. Kết quả cho thấy
có sự khác biệt trong nhận thức về nghèo đó giữa các nhóm sinh viên mà theo đó, nhóm sinh
viên CTXH là nữ và sinh viên CTXH da Trắng thì cho rằng các nhân tố cấu trúc là nguyên nhân
chủ yếu của nghèo đói. Trong khi đó, nhóm sinh viên nam CTXH và không phải da Trắng thì
52
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
cho rằng nghèo đói là kết quả của các nhân tố cấu trúc lẫn các nhân tố thuộc cá nhân. Các sinh
viên thuộc các ngành khác cũng không cho rằng nghèo đói là kết quả của các nhân tố cá nhân
như kỳ vọng.
Về thái độ đối với người nghèo và những đặc trưng của cái nghèo, kết quả nghiên cứu
theo khuynh hướng tâm lý học do Cozzarelli, Wilkinson, và Tagler (2001) thực hiện trên nhóm
sinh viên tại Đại học Midwestern University (Mỹ) cho thấy, thái độ của sinh viên đối với tầng
lớp nghèo là tiêu cực hơn so với thái độ của họ đối với tầng lớp trung lưu. Đồng thời, phần lớn
sinh viên cũng cho rằng người nghèo là do những nguyên nhân thuộc về cá nhân của người
nghèo như lười biếng, thiếu đạo đức, thiếu giáo dục…
Castillo và Becerra (2012) đã tiến hành nghiên cứu nhằm tìm hiểu nhận thức của sinh
viên CTXH về nghèo đói và các chính sách an sinh xã hội tại Mỹ. Qua khảo sát 264 sinh viên
CTXH, các tác giả kết luận rằng các yếu tố giới, sắc tộc, trình độ, việc đã sống hoặc đã đi du lịch
các nước đang phát triển và điều kiện kinh tế-xã hội của sinh viên có tác động đến nhận thức,
thái độ của họ đối với vấn đề nghèo đói và các chính sách xã hội.
Năm 2016, Hill, Toft, Garrett, Ferguson, và Kuechler cho công bố kết quả nghiên cứu về
thái độ của các sinh viên đang theo học chương trình Cao học về CTXH lâm sàng (Clinical
MSW) tại Minnersota (Mỹ). Kết quả nghiên cứu trên mẫu gồm 337 sinh viên cho thấy đa số sinh
viên cho rằng các yếu tố thuộc cấu trúc xã hội là nguyên nhân dẫn đến nghèo đói hơn là các yếu
tố thuộc cá nhân.
Gần đây, Hamilton và Daughtry (2017) đã tiến hành so sánh cách nhìn về nghèo đói giữa
nhóm sinh viên CTXH học theo lối truyền thống (học tại trường) và nhóm sinh viên CTXH học
qua mạng (Online). Kết quả cho thấy nhóm sinh viên học qua mạng quan niệm nghèo đói là kết
quả của những nhân tố mang tính cá nhân nhiều hơn so với nhóm học theo kiểu truyền thống.
Nhìn chung trên bình diện thế giới, các nghiên cứu về nhận thức, thái độ của sinh viên
ngành CTXH về nghèo đói đã có những khám phá đáng chú ý. Phần lớn các kết quả cho thấy
cách hiểu tương đối không chính xác về các nguyên nhân của nghèo đói và điều này đặt ra những
yêu cầu về việc cải tiến chương trình, cách thức đào tạo sinh viên chuyên ngành này.
3. Mục tiêu của đề tài
Một trong những mục tiêu đào tạo ngành CTXH của Trường Đại học Mở TP.HCM mà
theo đó, đào tạo sinh viên CTXH “Có kiến thức chuyên ngành để có hướng giải quyết thích hợp
đối với các vấn đề liên quan đến tội phạm, các vấn đề của trẻ, các vấn đề của gia đình, nghèo
đói, người khuyết tật, người cao tuổi, nạn nhân bị bạo hành, người làm mại dâm, người nhiễm
HIV…” (Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh, 2017). Để có thể góp phần giải quyết các
vấn đề xã hội như nghèo đói chẳng hạn, sinh viên trước hết cần có nhận thức phù hợp trước vấn
đề mà mình quan tâm. Do đó, đề tài nghiên cứu này nhằm vào ba mục tiêu chính như sau:
Tìm hiểu nhận thức, cách nhìn nhận cũng như thái độ của sinh viên CTXH về hiện tượng
nghèo đói trong so sánh với những sinh viên ngành khác về hiện tượng nghèo đói trong xã hội
nhằm đánh giá xem liệu sinh viên CTXH có nhận thức khác biệt về tình trạng nghèo đói trong xã
hội so với các sinh viên thuộc các ngành khác vốn không được trang bị nhiều các kiến thức liên
quan đến các vấn đề xã hội.
- Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến nhận thức của sinh viên về nghèo đói
- Đề xuất các hàm ý ứng dụng vào việc giảng dạy, đào tạo sinh viên CTXH tại Khoa Xã
hội học - Công tác xã hội - Đông Nam Á.
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
53
4. Cơ sở lý luận
4.1. Về khái niệm nghèo
Khi nghiên cứu về vấn đề nghèo đói (Poverty), các nhà nghiên cứu gần như đều đồng ý
rằng không có một định nghĩa duy nhất đúng về nghèo, và do đó, cũng không có một phương
pháp hoàn hảo nào để đo lường được nó. Các tổ chức quốc tế cũng thường có cách định nghĩa
tương đối khác nhau về nghèo. Chẳng hạn trong báo cáo “Chiến thắng sự nghèo đói của con
người” (Vaincre la pauvreté humaine) vào năm 2000 của Chương trình Phát triển Liên Hiệp
Quốc (UNDP) đã định nghĩa: “Người nghèo là người có thu nhập không đủ để thỏa mãn những
nhu cầu thực phẩm căn bản” (Benicourt, 2001). Đối với Ngân hàng Thế giới (WB) thì: “Nghèo
là tình trạng thiếu thốn ở nhiều phương diện như thu nhập hạn chế, thiếu cơ hội tạo thu nhập,
thiếu tài sản để đảm bảo tiêu dùng trong những lúc khó khăn, dễ bị tổn thương trước những đột
biến bất lợi…” (World Bank, 2003). Còn theo định nghĩa của Liên hiệp quốc (UN): “Nghèo bao
gồm nhiều nhiều cạnh hơn là chỉ việc thiếu thu nhập hay các nguồn lực sản xuất cần thiết để
đảm bảo sinh kế bền vững. Những biểu hiện của nghèo bao gồm đói và suy dinh dưỡng, bị hạn
chế tiếp cận giáo dục và các dịch vụ cơ bản khác, bị phân biệt đối xử và loại trừ xã hội cũng như
thiếu cơ hội tham gia vào quá trình ra quyết định” (United Nations, n.d.).
Trong khái niệm nghèo đói, các nhà nghiên cứu còn phân thành hai dạng khác nhau đó là
nghèo tuyệt đối (absolute poverty) và nghèo tương đối (relative poverty). Nghèo tuyệt đối là tình
trạng mà các cá nhân có thu nhập dưới ngưỡng nghèo hay chuẩn nghèo (line of poverty). Chuẩn
nghèo là ngưỡng thu nhập tối thiểu để “đáp ứng nhu cầu cơ bản” về dinh dưỡng, tức là dưới mức
thu nhập để thỏa mãn những nhu cầu thực phẩm căn bản. Theo ngưỡng nghèo của Ngân hàng
Thế giới công bố năm 2015, ngưỡng nghèo chung trên thế giới là 1,90 USD/người/ngày, tức đây
là mức thu nhập đủ để đáp ứng 1.800 calorie/ngày. Điều cần lưu ý là ngưỡng nghèo luôn thay
đổi theo thời gian do sự biến đổi về tình hình kinh tế-xã hội của quốc gia, và mỗi quốc gia, mỗi
khu vực sẽ có ngưỡng nghèo riêng. Chẳng hạn đối với Việt Nam, chuẩn nghèo được phân thành
hai loại gồm chuẩn nghèo cho vùng nông thôn và chuẩn nghèo cho vùng đô thị. Theo Quyết định
số 59/2015/QĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ ký ngày 19 tháng 11 năm 2015, chuẩn nghèo về
của Việt Nam là 900.000 đồng/người/tháng ở khu vực thành thì và 700.000 đồng/người/tháng ở
khu vực nông thôn. Như vậy những người ở nông thôn và đô thị có thu nhập dưới chuẩn nghèo
ấy thì được gọi là nghèo tuyệt đối hay nghèo cùng cực (extreme poverty).
Nghèo tương đối là những người có thu nhập không đủ để thỏa mãn những nhu cầu phi
dinh dưỡng căn bản như quần áo, nhà ở, năng lượng, nước sạch. Thông thường, nghèo tương đối
chỉ tình trạng thiếu hụt các nguồn lực nơi các cá nhân hoặc nhóm trong so sánh với các cá nhân
hoặc nhóm khác trong xã hội. Điều đó có nghĩa nghèo tương đối là tình trạng một bộ phận dân
cư có mức sống dưới mức sống trung bình của cộng đồng tại địa phương được xem xét.
Những định nghĩa về nghèo như trên chỉ chú trọng đến khía cạnh thu nhập và do đó là
không toàn diện và không giúp hiểu được tình trạng của người nghèo, vì vậy hiện nay các tổ
chức quốc tế cũng như Việt Nam bắt đầu xem xét nghèo đói ở nhiều khía cạnh hơn là chỉ thu
nhập. Từ đó xuất hiện khái niệm “nghèo đa chiều” (multidimensional poverty). Sở dĩ có quan
niệm nghèo đa chiều là bởi vì nghèo không hẳn chỉ là đói ăn, thiếu uống, thiếu các điều kiện
sống và các điều kiện sinh hoạt khác mà còn bao hàm những rào cản khác trong việc tiếp cận các
dịch vụ khác như thông tin, giáo dục, nhà ở… Như vậy, việc đánh giá nghèo dựa trên nhiều
chiều cạnh khác nhau sẽ giúp nhận diện chính xác hơn về tình trạng nghèo. Theo chuẩn nghèo đa
chiều của Việt Nam được công bố năm 2015, ngoài sự thiếu hụt về thu nhập theo chuẩn nghèo,
người nghèo còn là người thiếu hụt từ ba trong số năm dịch vụ xã hội cơ bản là y tế, giáo dục,
nhà ở, nước sạch và vệ sinh, thông tin. Các dịch vụ xã hội cơ bản ấy được đo lường thông qua
54
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
mười chỉ số: tiếp cận các dịch vụ y tế, bảo hiểm y tế, trình độ giáo dục của người lớn, tình trạng
đi học của trẻ em, chất lượng nhà ở, diện tích nhà ở bình quân đầu người, nguồn nước sinh hoạt,
hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh, sử dụng dịch vụ viễn thông, tài sản phục vụ tiếp cận thông tin.
4.2. Các lối giải thích về nghèo đói
Trong xã hội loài người, nghèo đói là một trong những vấn đề phổ biến và có tính “lâu
bền” nhất và do đó, đây là vấn đề nhận được nhiều sự chú ý của các nhà nghiên cứu từ xã hội
học, nhân học cho đến kinh tế học. Trong lý giải về vấn đề nghèo đói, người ta thấy tựu trung có
ba lối lý giải khác nhau về hiện tượng này: lối lý giải mang tính cá nhân, lối lý giải mang tính
văn hóa và lối lý giải mang tính cơ cấu.
Trước hết là lối lý giải mang tính cá nhân về nghèo đói (Individualistic explanation). Lối
giải thích mang tính cá nhân về nghèo đói có lẽ xuất phát từ cách nhìn của nhà xã hội học Anh là
Herbert Spencer vốn được xem là một trong những gương mặt tiêu biểu của “Chủ nghĩa Darwin
xã hội” (Social darwinism) vốn cho rằng xã hội loài người cũng tiến hóa như thế giới tự nhiên
mà ở đó, chỉ những kẻ mạnh nhất mới sống sót (survival of the fittest). Từ đó ông cho rằng luật
cho người nghèo (poor laws), giúp đỡ cho người nghèo là mâu thuẫn với luật tự nhiên (natural
law). Như ông viết: “Nếu họ (người nghèo) đủ mạnh để sống thì họ sống, họ có thể sống. Nếu họ
không đủ mạnh để sống thì họ chết, và tốt hơn là họ nên chết” (Roark, 2004, p. 25). Từ cách
nhìn mang tính “tiến hóa luận” (evolutionism) như trên dẫn đến cách nhìn về nghèo đói như là
một hiện tượng mang tính cá nhân (individual phenomenon), tức là sự nghèo đói là kết quả của
những yếu tố thuộc cá nhân, chính bản thân cá nhân phải chịu trách nhiệm cho sự nghèo đói của
mình. Theo Rank (1994), chính thái độ và động cơ của cá nhân là nguyên nhân dẫn tới nghèo
đói, cụ thể hơn, chính sự lười biến, thiếu hiểu biết, thiếu động lực làm việc, thiếu học hỏi của
người nghèo chính là nguyên nhân làm cho họ nghèo. Với cách nhìn về nghèo đói như là hệ quả
của các yếu tố thuộc cá nhân, các nghiên cứu theo khuynh hướng này thường thu thập những
thông tin liên quan đến những đặc trưng cá nhân như chủng tộc, giới tính, tình trạng hôn nhân,
sức khỏe, trình độ học vấn… để lý giải cho tình trạng nghèo đói của các cá nhân trong xã hội.
Lối lý giải mang tính văn hóa về nghèo đói (Cultural explanation) lại nhìn nghèo đói như
là kết quả của những yếu tố thuộc về nền văn hóa. Điển hình cho lối lý giải này là Lewis (1978)
xem nền tảng văn hóa của cá nhân là yếu tố dẫn đến nghèo đói bởi văn hóa tác động đến giá trị
sống, thái độ sống và ứng xử của cá nhân. Trong công trình “Nền văn hóa nghèo đói - Những
đứa con của Sanchez” của mình, Lewis cho rằng người nghèo phát triển một nền văn hóa riêng
biệt khiến họ bị dính chặt vào tình trạng nghèo. Nền văn hóa của người nghèo gồm những đặc
điểm như thiếu khả năng hoạch định tương lai, thiếu cái nhìn dài hạn mà cụ thể là họ thường mua
thực phẩm tiêu dùng hằng ngày mà ít khi tích trữ để tiêu dùng lâu ngày. Người nghèo cũng
thường có tâm trạng thờ ơ, ngờ vực trước người khác, luôn có cảm giác bị gạt ra bên lề, cảm giác
tuyệt vọng, cảm giác phụ thuộc và bị xa lánh. Người nghèo cũng cảm thấy mình như người xa lạ
trong đất nước của họ và nghĩ rằng những định chế hiện hữu không đáp ứng được lợi ích và nhu
cầu của họ. Cùng với đó là cảm giác bất lực, thấy mình thấp kém và cảm giác tự ti cũng ngự trị
nơi người nghèo. Những người nghèo cũng ít có ý thức về lịch sử, họ chỉ biết đến những nỗi khổ,
những điều kiện sống và lối sống của chính họ mà thôi.
Cũng trong cách nhìn mang tính văn hóa về nghèo đói, Bourdieu (1990)giải thích sự
nghèo đói là do sự thiếu vốn văn hóa (cultural capital) nơi các cá nhân. Theo Bourdieu, vốn văn
hóa là toàn bộ những nguồn lực văn hóa-xã hội như các giá trị, các niềm tin, thái độ và các kỹ
năng mà mỗi cá nhân có được trong quá trình giáo dục ở gia đình và nhà trường” (Small,
Harding, & Lamont, 2010, p. 18). Sự khác biệt về vốn văn hóa sẽ đặt để mỗi cá nhân vào từng vị
trí xã hội khác nhau trong thang bậc của xã hội. Như vậy, những người có vốn văn hóa thấp sẽ
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
55
đưa đến việc họ cũng có vốn kinh tế và vốn xã hội thấp khiến họ không thể cạnh tranh được
trong nền kinh tế vốn ngày càng cạnh tranh khốc liệt và đòi hỏi nhiều tri thức cũng như kỹ năng.
Hai lối nhìn về nghèo đói như vừa nêu trên là mang tính chất vi mô (microlevel), trong
khi lối giải thích cấu trúc về nghèo đói (strutural explanation) lại mang tính vĩ mô (macrolevel).
Trong lối nhìn này, nghèo đói không phải là kết quả của những yếu tố thuộc về cá nhân như lười
biếng, sức khỏe hay sự thiếu vốn văn hóa nhưng nghèo đói là kết quả của những bất bình đẳng
trong xã hội. Có nghĩa là người nghèo không phải là người chịu trách nhiệm chính về sự nghèo
đói của họ bởi chính sự trục trặc trong cấu trúc xã hội tạo ra nghèo đói. Trong nhãn quan Mác-xít
(Marxism), nghèo đói là hệ quả tất yếu của hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa bởi trong hệ thống
kinh tế này, toàn bộ giá trị thặng dư đều lọt vào tay của người chủ sở hữu các phương tiện sản
xuất. Do đó, đồng lương của người lao động không tăng tương ứng với giá trị thặng dư do sức
lao động của họ làm ra và điều này khiến họ sống trong tình trạng nghèo đói (Peet, 1975, p. 566).
Như vậy trong lối nhìn mang tính cấu trúc, nghèo đói là kết quả của sự bất công trong xã
hội, tức các cơ hội thăng tiến không được phân bố đồng đều cho mọi người; và nghèo đói còn là
kết quả của những bất bình đẳng về kinh tế khi người lao động không được trả lương tương xứng
với sức lao động mà họ bỏ ra, cũng như sự phân bố nguồn tài nguyên, sự giàu có không đồng
đều trong xã hội (Hunt, 1996, p. 298).
5. Phương pháp nghiên cứu: Bộ tiêu chí đo lường
Đề tài này không nhằm mục tiêu phân tích hiện tượng nghèo cũng như các yếu tố giải
thích cho hiện tượng nghèo đói trong xã hội mà chỉ khám phá cách nhìn nhận của sinh viên về
vấn đề nghèo đói trong xã hội.
Đo lường nhận thức về nghèo đói nơi các cá nhân trong xã hội nói chung và các sinh viên
đang theo học ngành CTXH là điều rất cần thiết. Như Atherton và cộng sự (1993) đã lưu ý: “Các
nhà nghiên cứu CTXH cần có một cách thức đo đáng tin cậy về thái độ đối với vấn đề nghèo đói
và về những người nghèo trong xã hội. Bên cạnh các ứng dụng cho nghiên cứu, NVCTXH có thể
sử dụng thang đo đáng tin cậy để xác định các vấn đề trong các hội thảo chuyên nghiệp liên
quan đến thái độ đối với nghèo đói và người nghèo. Các giảng viên CTXH có thể sử dụng thang
đo để đánh giá thái độ, nhận thức của sinh viên đối với vấn đề nghèo đói và người nghèo khi các
em giải quyết các câu hỏi giá trị liên quan đến nghèo đói.” (Atherton et al, 1993, p. 1).
Và trong đánh giá thái độ, nhận thức đối với nghèo đói, Feagin (1972) được xem như là
một trong những người đầu tiên có công trong việc phát triển công cụ đo lường nhận thức, thái
độ của cá nhân về các nguyên nhân của nghèo đói (Sun, 2001, p. 164). Công cụ này được đặt tên
là “Thang đo nghèo đói của Feagin” (Feagin Poverty Scale). Thang đo này bao gồm 11 phát
biểu (items) thể hiện ba cách lý giải về nguyên nhân của nghèo đói đó là: cá nhân (invidualistic),
cấu trúc (structural) và định mệnh/số phận (fatalistic). Hai lối giải thích cá nhân và cấu trúc đã
được trình bày bên trên, trong khi lối lý giải nghèo đói như là một định mệnh xem nghèo đói như
là điều không may xảy đến với cá nhân như các vụ thiên tai, dịch bệnh hay chiến tranh.
Dựa trên thang đo nghèo đói của của Feagin vốn bị cho là không toàn diện và có những
câu hỏi thiếu hiệu lực (validity), Yun và Weaver (2010) đã xây dựng một phiên bản ngắn (short
form) để đo lường thái độ đối với nghèo đói gọi là “Attitude toward Poverty Short form,” (ATP-
SF). Bộ tiêu chí này bao gồm 21 items, trong đó “các yếu tố cá nhân” (personal deficiency) có 7
item, “các yếu tố mang tính kỳ thị” (stigma) gồm 8 item và “các yếu tố mang tính cấu trúc”
(structural perspective) gồm 6 item. Mỗi item được cho điểm theo thang đo Likert từ 1 đến 5.
Tuy nhiên, Blair, Brown, Schoepflin, và Taylor (2014) cho rằng các bộ tiêu chí đo lường
56
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
nhận thức và thái độ đối với nghèo đói và người nghèo như trên đã không đo lường một yếu tố
rất quan trọng đó là “sự thấu cảm” (empathy) đối với người nghèo. Theo các tác giả này, tầm
quan trọng của sự thấu cảm liên quan đến tính sẵn sàng trợ giúp người nghèo là điều đã được
chấp nhận trong giới nghiên cứu về nghèo đói. Từ đó, nhóm tác giả này đã đưa ra bộ tiêu chí đo
lường “Nhận thức của sinh viên về nghèo” (The Undergraduate Perceptions of Poverty Tracking
Survey - UPPTS) gồm 39 item được phân thành ba nhóm gồm: thái độ chung về người nghèo, sự
thấu cảm đối với người nghèo và sự cam kết giải quyết vấn đề nghèo đói thông qua hành động
trực tiếp hoặc việc hỗ trợ các chương trình/dịch vụ giúp đỡ người nghèo.
Bên cạnh đó, Shek (2003) đã phát triển bộ tiêu chí đo lường riêng để đánh giá nhận thức
của sinh viên Trung Quốc về nghèo đói. Bộ tiêu chí “Cái nhìn của Trung Quốc về các nguyên
nhân của nghèo đói” (the Chinese Perceived Causes of Poverty scale - CPCPS) bao gồm 13 item
chia thành bốn nhân tố là: các vấn đề cá nhân của người nghèo, sự bóc lột, thiếu cơ hội và số
phận. Do có sự tương đồng về văn hóa, chúng tôi nhận thấy bộ tiêu chí này khá phù hợp với Việt
Nam. Tuy nhiên, số lượng phát biểu/đề mục cho từng nhân tố lại khá ít.
Do đó, trong đề tài này, chúng tôi kết hợp nhiều bộ tiêu chí như vừa nêu trên để hình
thành tiêu chí đo lường riêng cho Việt Nam.
Như vậy, phương pháp được sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng để tìm hiểu
nhận thức của sinh viên về nghèo đói xem liệu các sinh viên nhìn nghèo đói như là kết quả của
những yếu tố cá nhân, văn hóa, cấu trúc hay định mệnh hoặc họ đều cho rằng cả ba yếu tố này
đều là những yếu tố quan trọng như nhau trong vấn đề nghèo đói.
Đề tài sử dụng phương pháp thu thập thông tin bằng điều tra xã hội học qua bảng hỏi
soạn sẵn và phân tích dữ liệu bằng phương pháp thống kê qua phần mềm SPSS.
6. Khách thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu
6.1. Đối tượng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu nhận thức về vấn đề nghèo đói, các nguyên nhân dẫn đến tình trạng
nghèo đói trong xã hội của các sinh viên đang học ngành CTXH trong so sánh với sinh viên của
các ngành học khác tại trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh.
6.2. Khách thể nghiên cứu
Khách thể của cuộc nghiên cứu này là các sinh viên đang học ngành CTXH và sinh viên
của ba ngành Kinh tế, Ngoại ngữ và Luật đang theo học từ năm thứ hai trở lên tại trường Đại học
Mở TP.HCM. Chúng tôi chọn nghiên cứu các sinh viên từ năm thứ hai trở đi là vì các sinh viên
này đã trải qua một năm học các môn học đại cương và đã bắt đầu vào học các môn học chuyên
sâu. Do đó, chọn các sinh viên học từ năm thứ hai sẽ giúp đo lường chính xác hơn các quan
điểm, nhận thức của họ về vấn đề nghèo đói.
Mẫu khảo sát gồm 180 sinh viên, trong đó có 86 sinh viên CTXH và 94 sinh viên của ba
ngành khác. Phương pháp chọn mẫu là phi xác suất với loại mẫu tiện lợi (accidential sampling).
7. Kết quả nghiên cứu
7.1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
Như đã trình bày bên trên, đề tài tiến hành nghiên cứu trên một mẫu gồm 180 sinh viên,
trong đó số sinh viên thuộc ngành CTXH là 86 (47,8%), sinh viên ngành Luật là 34 (18,9%),
sinh viên ngành Kinh tế là 30 (16,7%) và sinh viên ngành Ngoại ngữ cũng là 30 (16,7). Như vậy,
số sinh viên ngành CTXH chiếm tỷ lệ là 47,8% và sinh viên ba ngành còn lại chiếm tỷ lệ 52,2%.
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
57
Hai tỷ lệ này được xem là tương đương nhau và có thể so sánh được với nhau. Chi tiết đặc điểm
mẫu nghiên cứu được thể hiện ở Bảng 1 dưới đây.
Bảng 1
Đặc điểm mẫu nghiên cứu (theo %)
Nhóm sinh viên
Biến
CTXH
17,4
82,6
47,7
52,3
68,2
31,8
38,4
14,0
12,8
32,6
2,2
Ngành khác
28,7
71,3
68,1
31,9
81,3
18,7
22,3
17,0
9,6
- Nam
Giới tính
- Nữ
- Năm thứ 2
- Năm thứ 3
- NV 1-2
Năm học Đại học
Nguyện vọng vào Đại học Mở
- NV 3 trở lên
- TP.HCM
- Đông Nam bộ
- Tây Nam bộ
- Trung-Tây nguyên
- Miền Bắc
- Giàu-khá
- Trung bình
- Nghèo
Nơi ở trước khi vào Đại học
47,9
3,2
32,4
57,0
10,5
5,9
34,0
63,8
2,1
Kinh tế gia đình
- Giỏi
13,2
63,7
23,1
Xếp loại học lực học kỳ gần nhất - Khá
- TB-TBK
63,5
30,6
Tuổi trung bình
Độ lệch chuẩn
20,6
1,12
20,4
0,56
Nguồn: Kết quả phân tích cuộc điều tra của tác giả vào tháng 8/2020
Bên cạnh các yếu tố như trong bảng dữ liệu trên, đề tài cũng thu thập các thông tin về dân
tộc gia đình có thuộc diện chính sách hay không. Kết quả phân tích dữ liệu cho thấy chỉ có 6,7%
số sinh viên cho biết họ thuộc diện gia đình chính sách; về yếu tố dân tộc, có đến 97,2% là dân
tộc Kinh. Hai yếu tố này quá chênh lệch nên sẽ không được đưa vào phân tích như những biến số
độc lập.
7.2. Sự thích hợp của thang đo
Như đã trình bày, đề tài này sử dụng lại các bộ tiêu chí đo lường nhận thức về nghèo của
các tác giả Yun và Weaver (2010) cũng như Atherton và cộng sự (1993) và có điều chỉnh lại cho
phù hợp với bối cảnh của Việt Nam. Bộ tiêu chí bao gồm 44 item nhằm đo lường nhận thức của
sinh viên về nghèo đói theo các lối nhìn như trong bảng sau:
58
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
Bảng 2
Các quan niệm về nghèo đói và người nghèo
Các quan niệm
1. Những khiếm khuyết thuộc về cá nhân người nghèo
2. Lối nhìn gán nhãn, phân biệt đối xử đối với người nghèo
3. Lối nhìn mang tính cấu trúc về nghèo đói
4. Nghèo do bị bóc lột
Số lượng item
9
13
6
3
5. Nghèo do thiếu cơ hội, kỹ năng
9
6. Sự thấu cảm với nghèo đói và người nghèo
Tổng
4
44
Nguồn: Kết quả phân tích cuộc điều tra của tác giả vào tháng 8/2020
Trong bộ tiêu chí đo lường này, mỗi một item được đo theo thang đo Likert-5 điểm mà
theo đó, điểm 1 = hoàn toàn đồng ý và 5 = hoàn toàn không đồng ý. Như vậy điểm tối đa của
toàn bộ bộ tiêu chí đo lường là 200 và điểm nhỏ nhất là 44, tức là điểm càng nhỏ thì mức độ
đồng ý với các định đề càng cao và ngược lại.
Đề tài đã tiến hành phân tích độ tin cậy Cronbach alpha cho các item thuộc sáu loại quan
niệm về nghèo đói/người nghèo. Kết quả như sau:
Bảng 3
Kết quả phân tích Cronbach Alpha
Các quan niệm
1. Những khiếm khuyết thuộc về cá nhân người nghèo
2. Lối nhìn gán nhãn, phân biệt đối xử đối với người nghèo
3. Lối nhìn mang tính cấu trúc về nghèo đói
4. Nghèo do bị bóc lột
Hệ số Cronbach Alpha
0,910
0,793
0,627
0,670
0,753
0,690
5. Nghèo do thiếu cơ hội, kỹ năng
6. Sự thấu cảm với nghèo đói và người nghèo
Nguồn: Kết quả phân tích cuộc điều tra của tác giả vào tháng 8/2020
Nhiều nhà nghiên cứu đồng ý rằng khi Cronbach alpha từ 0,8 đến gần 1,0 thì thang đo
lường là tốt, từ 0,7 đến gần 0,8 là dùng được. Cũng có nhà nghiên cứu đề nghị rằng Cronbach
alpha từ 0,6 trở lên là có thể sử dụng được trong trường hợp khái niệm đang đo lường là mới
hoặc mới đối với người trả lời trong bối cảnh nghiên cứu (Hoang & Chu, 2008). Như vậy toàn
bộ các item được dùng trong bộ tiêu chí này được phân ra thành sáu nhóm tương ứng với sáu lối
nhìn về người nghèo và sự nghèo đói đều có thể được sử dụng vì đây là bộ tiêu chí lần đầu tiên
được dùng trong nghiên cứu tại Việt Nam.
7.3. Nhận diện quan niệm của sinh viên về nghèo đói và người nghèo
Kết quả phân tích dữ liệu về sáu lối nhìn về người nghèo đói và người nghéo cho thấy
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
59
phần lớn sinh viên nói chung trong mẫu nghiên cứu xem nguyên nhân của nghèo đói là do các
yếu tố nằm bên ngoài cá nhân, tức là xem những yếu tố thuộc về cấu trúc như thiên tai, dịch
bệnh, sự phân phối thu nhập không công bằng và nói chung là do sự thiếu công bằng xã hội như
bảng dữ liệu sau.
Bảng 4
Điểm trung bình và độ lệch chuẩn của các item
Điểm trung Độ lệch
Item
bình
chuẩn
A. Những khiếm khuyết thuộc về cá nhân người nghèo
1. Người nghèo khác với phần còn lại trong xã hội
2. Người nghèo không trung thực
3,74
4,39
4,56
4,16
0,9
0,72
0,67
0,87
3. Hầu hết người nghèo đều dơ bẩn
4. Người nghèo có ửng xử không giống mọi người
5. Trẻ em được nuôi dưỡng nhờ trợ cấp xã hội sẽ không bao giờ đạt
được thành công gì cả
4,60
0,55
6. Tôi tin rằng người nghèo có một hệ giá trị khác với mọi người
7. Nói chung, người nghèo kém thông minh hơn người không nghèo
8. Đa số người nghèo thuộc các dân tộc thiểu số
2,92
4,34
3,20
4,08
1,17
0,78
1,04
0,93
9. Phần lớn người nghèo là phụ nữ
B. Lối nhìn gán nhãn, phân biệt đối xử đối với người nghèo
10. Có nhiều sự gian lận nơi những người nhận trợ cấp / phúc lợi xã hội
2,53
3,12
0,86
0,87
11. Một số người nghèo có cuộc sống tốt hơn tôi khi xem xét toàn bộ
các lợi ích mà họ được hưởng
12. Người nghèo nghĩ rằng họ xứng đáng được hỗ trợ/trợ cấp
2,87
3,26
0.86
1,04
13. Người nghèo được hưởng nhiều ưu đãi nên họ không muốn thoát nghèo
14. Người khỏe mạnh hưởng trợ cấp xã hội làm hủy hoại hệ thống phúc
lợi
3,07
1,08
15. Người nghèo thiếu khả năng quản lý tài chính
3,25
3,74
3,73
1,02
0,88
0,88
16. Người nghèo lãng phí tiền của họ cho những thứ không cần thiết
17. Người nghèo không có động lực cải thiện cuộc sống của bản thân
18. Những người nghèo thất nghiệp có thể kiếm được việc làm nếu họ
cố gắng hơn
2,23
1,00
19. Trợ cấp/phúc lợi xã hội làm cho con người ta trở nên lười biếng
20. Lợi ích dành cho người nghèo chiếm phần đáng kể ngân sách quốc gia
21. Người nghèo hài lòng với việc được nhận trợ cấp
2,92
3,03
2,94
3,41
0,97
0,77
0,84
0,96
22. Tôi nghĩ người nghèo tự tạo ra khó khăn cho chính họ
60
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
Điểm trung Độ lệch
Item
bình
chuẩn
C. Lối nhìn mang tính cấu trúc về nghèo đói
23. Người ta nghèo là do những hoàn cảnh (thiên tai, dịch bệnh…) nằm
ngoài sự kiểm soát của họ
2,71
3,34
1,07
0,99
24. Tôi sẽ ủng hộ việc đánh thuế cao hơn để có tiền cho các chương
trình xã hội trợ giúp người nghèo
25. Nếu tôi nghèo, tôi sẵn sàng nhận trợ cấp xã hội dành cho người nghèo
26. Không nên đỗ lỗi cho người nghèo
2,54
1,92
2,45
2,45
0,88
0,87
0,93
0,88
27. Xã hội có trách nhiệm giúp đỡ người nghèo
28. Các doanh nghiệp/công ty nên giúp người nghèo nhiều hơn
D. Nghèo do bị bóc lột
29. Người nghèo bị người giàu bốc lột
3,04
2,46
2.08
1,05
1,03
0,88
30. Nền văn hóa của chúng ta thiếu sự công bằng xã hội
31. Xã hội chúng ta phân phối thu nhập không đồng đều
C. Nghèo do thiếu cơ hội, kỹ năng
32. Người nghèo thiếu cơ hội bởi vì họ sống trong gia đình nghèo
33. Người nghèo sống ở những vùng không có nhiều cơ hội phát triển
2,60
2,35
1,16
0,93
34. Người nghèo đã trải qua những điều bất hạnh (làm hạn chế cơ hội
của họ)
2,47
0,90
35. Người nghèo bị phân biệt đối xử
2,31
1,70
2,45
0,89
0,62
0,81
36. Thiếu học vấn là một thách thức lớn đối với người nghèo
37. Thiếu sự hỗ trợ xã hội là một thách thức lớn đối với người nghèo
38. Con cái không được chăm sóc sức khỏe là một thách thức lớn đối
với người nghèo
2.02
0,75
39. Thiếu phương tiện đi lại là một thách thức lớn đối với người nghèo
40. Thiếu tay nghề là một thách thức đối với người nghèo
D. Sự thấu cảm với nghèo đói và người nghèo
2,45
2,11
0.90
0,82
41. Tôi nghĩ rằng tôi biết thế nào là nghèo
2,48
2,60
0,78
0,82
42. Tôi nghĩ rằng tôi đã tiếp xúc trực tiếp đủ (không nhiều/không ít) với
người nghèo
43. Tôi nghĩ rằng tôi biết lý do khiến một ai đó có thể bị rơi vào cảnh
nghèo (kinh tế)
2,55
2,49
0,76
0,97
44. Tôi từng bàn luận về vấn đề nghèo đói với người khác
1 = hoàn toàn đồng ý; 5 = hoàn toàn không đồng ý
Nguồn: Kết quả phân tích cuộc điều tra của tác giả vào tháng 8/2020
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
61
Vậy liệu có sự khác biệt trong nhận diện về nguyên nhân nghèo đói nơi nhóm sinh viên
CTXH với các sinh viên thuộc các ngành khác vốn không được đào tạo sâu về các vấn đề xã hội?
Kết quả phân tích cho thấy có sự khác biệt giữa hai nhóm sinh viên trong bốn quan niệm về
nghèo đói và kết quả này rất đáng quan tâm. Nhóm sinh viên CTXH đồng ý nhiều hơn với quan
niệm xem nghèo đói xuất phát từ những khiếm khuyết, những yếu kém của cá nhân người nghèo
(3,85 so với 4,13). Có lẽ vì chương trình đào tạo ngành CTXH thường đề cập và thực hành môn
“CTXH cá nhân” mà theo đó, người nhân viên CTXH xem các cá nhân yếu thế (tức “thân chủ”
theo thuật ngữ của ngành này) có nhiều tiềm năng nhưng không được khai thác, vận động để
phát huy nên khiến các sinh viên CTXH xem nghèo như là kết quả của những khiếm khuyết cá
nhân nhiều hơn. Tuy nhiên, cả hai nhóm đều có cái nhìn tương đồng đó là đều có mức độ đồng ý
cao với các quan niệm xem nghèo xuất phát từ các nguyên nhân mang tính cấu trúc, nghèo do sự
bóc lột, sự thiếu công bằng trong xã hội và cả hai nhóm đều có sự thấu cảm cao với người nghèo
và sự nghèo đói trong xã hội (Bảng 5).
Bảng 5
Kiểm định t-test về sự khác biệt giữa hai nhóm
Các quan niệm
Điểm trung bình
CTXH Ngành khác
P
1. Những khiếm khuyết thuộc về cá nhân người nghèo
2. Lối nhìn gán nhãn, phân biệt đối xử đối với người nghèo
3. Lối nhìn mang tính cấu trúc về nghèo đói
4. Nghèo do bị bóc lột
3,85
2,90
2,60
2,23
2,15
2,48
4,13
3,25
2,54
2,79
2,38
2,57
0,000
0,000
n.s
0,000
0,002
n.s
5. Nghèo do thiếu cơ hội, kỹ năng
6. Sự thấu cảm với nghèo đói và người nghèo
Nguồn: Kết quả phân tích cuộc điều tra của tác giả vào tháng 8/2020
8. Thảo luận và kết quả
Mục tiêu chính của đề tài này khám phá quan niệm về nghèo đói và người nghèo của sinh
viên ngành CTXH, vốn được đào tạo để làm việc với những nhóm người yếu thế trong xã hội với
sinh viên các ngành khác để xem coi có sự khác biệt có ý nghĩa hay không. Nhìn chung, cái nhìn
của sinh viên CTXH về nghèo đói và người nghèo cũng khá tương đồng với những nghiên cứu
trước đây của các tác giả ngoài nước, chẳng hạn như nghiên cứu của Hamilton và Daughtry
(2017) cho thấy mức độ đồng ý nơi các sinh viên CTXH tăng dần với hai quan niệm nghèo đói
xuất phát từ những khiếm khuyết cá nhân và cũng có nguyên nhân từ cấu trúc xã hội. Nghiên
cứu của Hunt (1996) cũng cho thấy nhiều sinh viên ở Mỹ cũng xem nghèo đói như là kết quả của
những yếu tố cá nhân cũng như các yếu tố thuộc cấu trúc xã hội. Kết quả nghiên cứu so sánh
giữa sinh viên ngành CTXH với các sinh viên thuộc các ngành khác thuộc các trường đại học
vùng Tây Nam của Mỹ cũng cho thấy sinh viên CTXH dù cũng đánh giá các nguyên nhân mang
tính mang tính cá nhân là quan trọng nhưng không quan trọng bằng các nguyên nhân mang tính
cấu trúc của nghèo đói, trong khi các sinh viên thuộc các ngành khác lại cho rằng hai nguyên
nhân này có tầm quan trọng như nhau (Sun, 2001, p. 169).
Kết quả so sánh các quan niệm về nghèo đói giữa hai nhóm sinh viên (Bảng 5) cho thấy
chúng khá phù hợp với những mục tiêu, giá trị hướng đến của việc đào tạo nghề công tác xã hội.
Sở dĩ như thế là vì trong chương trình đào tạo của ngành học này, các sinh viên CTXH được đào
62
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
tạo nhiều về công tác xã hội cá nhân mà theo đó, người nhân viên CTXH cần giúp cho thân chủ
của mình tăng khả năng huy động những nguồn lực của bản thân và của xã hội nhằm tạo sự thay
đổi cho chính mình. Môn phát triển cộng đồng (community development) nhằm “làm chuyển
biến cộng đồng nghèo, thiếu tự tin thành cộng đồng tự lực thông qua việc giáo dục gây nhận
thức về tình hình, vấn đề hiện tại của họ, phát huy các khả năng và tài nguyên sẵn có, tổ chức
các hoạt động tự giúp, bồi dưỡng và củng cố tổ chức, và tiến tới tự lực, phát triển” (T. M. H. Le,
2018) cũng là một trong những nội dung chính của việc đào tạo ngành công tác xã hội.
Qua kết quả nghiên cứu của đề tài này, chúng tôi đề xuất một số nội dung cho việc đào
tạo CTXH tại trường như sau:
- Nên xác rõ hơn khái niệm nghèo đói, sự loại trừ xã hội, sự gán nhãn vàra mối liên hệ
của chúng với CTXH;
- Gia tăng sự hiểu biết về nghèo đói và những tác động lâu dài của nó đến cá nhân và gia
đình nơi sinh viên CTXH;
- Xác định rõ hơn những cách thức hữu hiệu mà người nhân viên CTXH có thể sử dụng
trong việc ứng phó với tình trạng nghèo và hỗ trợ người nghèo trong xã hội;
- Nâng cao nhận thức của sinh viên CTXH về tầm quan trọng của công bằng xã hội, việc
tạo sự bình đẳng về cơ hội như là một trong những giải pháp xóa đói giảm nghèo bền vững.
Đây là đề tài nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam về nhận thức của sinh viên CTXH trong so
sánh với sinh viên các ngành khác về tình trạng nghèo đói và người nghèo trong xã hội, do đó đề
tài chắc chắn có những hạn chế. Trước hết là mẫu nghiên cứu chưa đủ lớn nên có thể kết quả
chưa phản ánh cách chính xác nhất nhận thức của sinh viên về vấn đề nghèo đói và người nghèo
trong xã hội. Một nghiên cứu với mẫu nghiên cứu lớn hơn bao gồm các sinh viên thuộc nhiều
dân tộc khác nhau có thể sẽ cho ra một kết quả thuyết phục hơn.
Tài liệu tham khảo
Atherton, C. R., Gemmel, R. J., Haagenstad, S., & Holt, D. J. (1993). Measuring attitudes toward
poverty: A new scale. Social Work Research & Abstracts, 29(4), 28-30.
Benicourt, E. (2001). La pauvreté selon le PNUD et la Banque mondiale [Poverty according to the
Blair, K. D., Brown, M., Schoepflin, T., & Taylor, D. B. (2014). Validation of a tool to assess and
track undergraduate attitudes toward those living in poverty. Research on Social Work
Practice, 24(4), 448-461. doi:10.1177/1049731513497404
Castillo, J. T., & Becerra, D. (2012). The perception of poverty and social welfare policies among
undergraduate and graduate social work students in the United States. Journal of Human
Behavior in the Social Environment, 22(4), 375-391. doi:10.1080/10911359.2012.664499
Chính phủ. (2015). Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg về việc ban hành chuẩn nghèo tiếp cận đa
chiều áp dụng cho giai đoạn 2016-2020 [Decision No. 59/2015 / QD-TTg on promulgating
multidimensional poverty lines applicable for the period 2016-2020]. Retrieved October, 10,
=1&_page=1&mode=detail&document_id=182199.
Clark, S. (2007). Social work students’ perceptions of poverty. Journal of Human Behavior in the
Social Environment, 16(1/2), 149-166. doi:10.1300/J137v16n01_10
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
63
Công tác xã hội. (2019). Công tác xã hội là gì? [What is social work?]. Retrieved January 20,
Cozzarelli, C., Wilkinson, A. V., & Tagler, M. J. (2001). Attitudes toward the poor and
attributions for poverty. Journal of Social Issues, 57(2), 207-227. doi:10.1111/0022-
4537.00209
Cryns, A. G. (1977). Social work education and student ideology: A multivariate study of
professional socialization. Journal of Education for Social Work, 13(1), 44-51.
doi:10.1080/00220612.1977.10671412
Dang, T. T. T. (2013). Nhận thức hành vi nghề nghiệp của nhân viên xã hội. Nghiên cứu tại
Trung tâm Bảo trợ xã hội tỉnh Lâm Đồng và Trung tâm 05-06 [Recognize the professional
behavior of social workers. Research at Lam Dong Social Protection Center and Center
05-06] (Unpublished master’s thesis). University of Social Sciences and Humanities,
Hanoi, Vietnam.
Feagin, J. R. (1972). Poverty: We still believe that God helps those who help
themselves. Psychology Today, 6, 101-129.
Hamilton, L., & Daughtry, L. (2017). Student attitudes toward poverty in a social welfare policy
course: Online versus face to face. SAGE Open, 7(2), 1-4. doi:10.1177/2158244017709326
Hill, K. M., Toft, J. E., Garrett, K. J., Ferguson, S. M., & Kuechler, C. F. (2016). Assessing
clinical MSW students’ attitudes, attributions, and responses to poverty. Journal of
Poverty, 20(4), 396-416. doi:10.1080/ 10875549.2015.1105345.
Hoang, T., & Chu, N. M. N. (2008). Phân tích dữ liệu nghiên cứu với SPSS [Analysis of
research data with SPSS]. Ho Chi Minh, Vietnam: NXB Hồng Đức.
Hunt, M. O. (1996). The individual, society or both? A comparison of Black, Latino and White
beliefs about the causes of poverty. Social Forces, 75(1), 293-322. doi:10.2307/2580766
International Federation of Social Workers (IFSW). (2014). Global definition of social work.
definition-of-social-work/
Le, T. M. H. (2018). Phát triển cộng đồng [Community development]. Ho Chi Minh, Vietnam:
Trường Đại học Mở TP.HCM.
Le, T. T. (2016). Nhận thức của sinh viên ngành công tác xã hội về tiếp cận và huy động nguồn
lực cộng đồng [Social work students' awareness of community resource access and
Lewis, O. (1978). Les enfants de Sanchez: Autobiographie d’une famille mexicaine [Sanchez’s
children: Autobiography of a Mexican family. Paris, France: Gallimard.
Monnickendam, M. (2010). Poverty perceptions of social workers and physicians in Israel.
Social Work in Health Care, 49(10), 963-980. doi:10.1080/00981389.2010.518877
National Association of Social Workers (NASW). (2017). Read the code of ethics. Retrieved
of-ethics-english
World Bank. (2003). Báo cáo phát triển Việt Nam 2004 - Nghèo [Vietnam development report
2004
-
Poverty].
Retrieved
January
20,
2019,
from
64
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
World Bank. (2015). FAQs: Global poverty line update. Retrieved October 07, 2020, from
faq#:~:targetText=As%20of%20October%202015%2C%20the,at%20%241.90%20using%
202011%20prices. Truy cập ngày 07-10-2020.
World Bank. (2018). Nghèo ở Việt Nam tiếp tục giảm [Poverty in Vietnam continues to decline].
release/2018/04/05/vietnam-continues-to-reduce-poverty-according-to-world-bank-report
Osgood, M. H. (1977). Rural and urban attitudes toward welfare. Social Work, 22(1), 41-47.
Peet, R. (1975). Inequality and poverty: A Marxist-Geographic theory. Annals of the Association
Phillips, E. L. (1994). Diploma nursing students’ attitudes toward poverty (Master’s thesis).
Grand Valley State University, Allendale, MI.
Rank, M. R. (1994). A view from the inside out: Recipient’s perceptions of welfare. Journal of
Sociology and Social Welfare, 21(2), 27-47.
Reeser, L. C., & Epstein, I. (1987). Social workers’ attitudes toward poverty and social action
1968-1984. Social Service Review, 61(4), 610-622. doi:10.1086/644481
Rehner, T., Ishee, J., Salloum, M., & Velasques, D. (1997). Mississippi social workers’ attitudes
toward poverty and the poor. Journal of Social Work Education, 33(1), 131-142.
Roark, E. (2004). Herbert Spencer’s evolutionary individualism. Quarterly Journal of Ideology,
27(3/4), 1-31.
Rosenthal, B. S. (1993). Graduate social work student's beliefs about poverty and attitudes
toward the poor. Journal of Teaching in Social Work, 7(1), 107-121.
doi:10.1300/J067v07n01_09
Schwartz, S., & Robinson, M. M. (1991). Attitudes toward poverty during undergraduate
education.
Journal
of
Social
Work
Education,
27(3),
290-296.
doi:10.1080/10437797.1991.10672201
Shek, D. T. L. (2003). Chinese people’s explanations of poverty: The perceived causes of poverty
Small, M. L., Harding, D. J., & Lamont, M. (2010). Reconsidering culture and poverty. The
ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 629(1), 6-
Sun, A. P. (2001). Perceptions among social work and non-social work students concerning
causes of poverty. Journal of Social Work Education, 37(1), 161-173.
doi:10.1080/10437797.2001.10779044
Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh. (2017). Chương trình đào tạo [Curriculum].
%20dao%20tao/9.%20DH_CTXH-2016.pdf
United Nations (UN). (n.d.). Ending poverty. Retrieved October 07, 2020, from
Yun, S. H., & Weaver, R. D. (2010). Development and validation of a short form of the attitude
Lê Minh Tiến. HCMCOUJS-Khoa học Xã hội, 16(1), 49-64
65
toward poverty scale. Advances in Social Work, 11(2), 174-187.
17 trang
22900
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nhận diện qua niệm của sinh viên ngành công tác xã hội và các ngành khác về người nghèo và sự nghèo đói", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nhan_dien_qua_niem_cua_sinh_vien_nganh_cong_tac_xa_hoi_va_ca.pdf
