Tư tưởng dân tộc chủ nghĩa trong văn học Hàn Quốc - Việt Nam đầu thế kỉ XX - Trường hợp Shin Chae-ho và Phan Bội Châu
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
69
TƯ TƯỞNG DÂN TỘC CHỦ NGHĨA
TRONG VĂN HỌC HÀN QUỐC – VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỈ XX
- TRƯỜNG HỢPSHIN CHAE-HO VÀ PHAN BỘI CHÂU -1
Trần Tùng Ngọc, Nguyễn Lệ Thu*
Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Hàn Quốc, Trường Đại học Ngoại ngữ, ĐHQGHN,
Phạm Văn Đồng, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
Nhận ngày 05 tháng 01 năm 2021
Chỉnh sửa ngày 25 tháng 02 năm 2021; Chấp nhận đăng ngày 20 tháng 03 năm 2021
Tóm tắt: Văn đàn Đông Á giai đoạn đầu thế kỉ XX chứng kiến sự hiện diện của nhiều tác giả
lớn mà ở trong con người họ hội tụ đủ nhân cách của một nhà yêu nước – nhà văn – sử gia – nhà hoạt
động cách mạng. Họ nhấn mạnh đến văn chương, không phải vì mục đích nghệ thuật, mà vì mục đích
xã hội, lay động nhân tâm. Văn học lúc này để chuyên chở dòng ý thức về dân tộc, chủ nghĩa quốc gia,
độc lập và tự do đến với mọi tầng lớp quốc dân đồng bào, cổ vũ tinh thần yêu nước, tinh thần đấu tranh
vì quốc gia, dân tộc. Bài nghiên cứu tập trung phân tích tư tưởng dân tộc chủ nghĩa trong sáng tác văn
học của Phan Bội Châu và Shin Chae-ho đầu thế kỉ XX, qua đó, đánh giá tổng quan về những đặc điểm
chung của dòng văn học dân tộc chủ nghĩa trong bối cảnh khu vực. Về đặc trưng tư tưởng chủ nghĩa dân
tộc trong văn học của Shin Chae-ho và Phan Bội Châu, nghiên cứu tập trung phân tích các góc độ chính
như sau: 1) vị trí của Shin Chae-ho và Phan Bội Châu trong lịch sử văn học đầu thế kỉ XX, 2) tinh thần
“văn dĩ tải đạo” cùng quan điểm về sáng tác văn học trong mối tương quan với nhiệm vụ đấu tranh giải
phóng dân tộc, 3) chủ nghĩa anh hùng yêu nước trong sáng tác của Shin Chae-ho và Phan Bội Châu qua
khảo sát một số tác phẩm tiêu biểu, 4) tình yêu và lòng thành kính đối với quốc gia dân tộc.
Từ khóa: chủ nghĩa dân tộc, văn học cận đại, Phan Bội Châu, Shin Chae-ho, chủ nghĩa anh hùng
1. Đặt vấn đề*
Chủ nghĩa dân tộc (nationalism) du
nhà hoạt động cách mạng bắt đầu dùng ngòi
bút của mình, tích cực tham gia vào báo chí
ngôn luận, sáng tác văn học, thông qua văn
học để khơi lại tinh thần yêu nước, lòng tự
hào dân tộc và cổ vũ phong trào đấu tranh
chống thực dân. Trên văn đàn Việt Nam và
Hàn Quốc đầu thế kỉ XX, tiêu biểu cho thế
hệ tác giả này không thể không kể đến hai
nhân vật tiêu biểu là Phan Bội Châu và Shin
Chae-ho. Điểm chung giữa họ là sự sinh
trưởng trong truyền thống giáo dục Nho học,
sự hợp nhất giữa hình mẫu nhà văn – sử gia
nhập vào khu vực Đông Á trong những năm
cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX đã thổi một
làn gió mới vào trong tư tưởng và sáng tác
của các văn nhân, sĩ phu Đông Á trong đó có
Việt Nam và Hàn Quốc. Văn học đại chúng
lúc này không chỉ phục vụ nhu cầu giải trí,
nhu cầu nghệ thuật như phần nhiều sáng tác
văn học bình dân trước đó mà bắt đầu hướng
đến mục tiêu cao cả hơn: Dân tộc – Tổ quốc,
Độc lập – Tự do. Thế hệ các nhà yêu nước,
1 Nghiên cứu này được hoàn thành với sự hỗ trợ của Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội trong đề
tài mã số: N.19.03.
* Tác giả liên hệ
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
70
– nhà yêu nước – nhà hoạt động cách mạng.
Đặc biệt, Phan Bội Châu và Shin Chae-ho
đều là những con người nhiệt thành theo
đuổi chủ nghĩa quốc gia, chủ nghĩa dân tộc.
trí của Shin Chae-ho trong văn học sử Hàn
Quốc, khắc họa một hình tượng tác giả văn
học Shin Chae-ho, bên cạnh hình tượng nhà
tư tưởng Shin Chae-ho vốn có. Mặc dù,
nghiên cứu về Shin Chae-ho gặp khó khăn
về nguồn tư liệu do thiếu vắng những ghi
chép trong thời gian 26 năm lưu vong của
ông, song có thể nói, những nghiên cứu về
Shin Chae-ho ở Hàn Quốc cũng đã khá hoàn
chỉnh cả về chất và lượng, đặc biệt, những
tiếp cận Shin Chae-ho từ góc độ văn học
không những mở ra một cách nhìn toàn diện
về nhân vật lịch sử Shin Chae-ho mà còn tạo
nên những địa hạt mới cho nghiên cứu về
Shin Chae-ho.
Nghiên cứu riêng biệt về Phan Bội
Châu tại Việt Nam và về Shin Chae-ho tại
Hàn Quốc đã được các nhà nghiên cứu khai
thác dưới nhiều góc độ khác nhau từ văn học,
lịch sử, tư tưởng triết học đến văn hóa,… Tại
Việt Nam, Chương Thâu được đánh giá là
học giả tiên phong trong nghiên cứu Phan
Bội Châu dưới góc độ lịch sử, ông cũng
chính là người đã sưu tầm, nghiên cứu biên
soạn và biên dịch nhiều trước tác của Phan
Bội Châu như Hậu Trần dật sử (2017),
Tráng sĩ Cao Thắng (2017), Văn thơ Đông
Kinh nghĩa thục (2010),… Nguyễn Đổng
Chi (1968) tập trung phân tích những biểu
hiện của chủ nghĩa anh hùng trong sáng tác
của Phan Bội Châu dưới góc độ văn học.
Hay dưới góc độ tư tưởng triết lý có thể kể
đến các bài nghiên cứu của Trần Văn Giàu
(1993), Nguyễn Hòa (2008) phân tích tư
tưởng dân chủ dân quyền và tư tưởng đấu
tranh giải phóng dân tộc của Phan Bội Châu.
Có thể thấy, nghiên cứu về Phan Bội Châu
tại Việt Nam đã có lịch sử tương đối lâu dài
với nhiều thành tựu trên nhiều lĩnh vực.
Mặc dù là một nhân vật có nhiều
thành tựu, đóng góp trong lịch sử Hàn Quốc
nói chung, đặc biệt là lịch sử văn học cận đại
nói riêng, song cho đến hiện nay tại Việt
Nam vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào
giới thiệu về Shin Chae-ho. Do vậy, với mục
tiêu đi tiên phong trong việc giới thiệu về
Shin Chae-ho ở Việt Nam, nghiên cứu này
một mặt phân tích một số đặc trưng dân tộc
chủ nghĩa trong văn học Shin Chae-ho, mặt
khác so sánh giữa hai tác giả Phan Bội Châu
và Shin Chae-ho, từ đó rút ra một số đặc
trưng trong sáng tác văn học của họ trong bối
cảnh lịch sử - văn học Đông Á đầu thế kỉ XX.
Về mặt tư liệu, bên cạnh việc kế thừa thành
quả nghiên cứu của các nhà khoa học đi
trước, nghiên cứu cũng tiếp cận trực tiếp các
trước tác của Phan Bội Châu và Shin Chae-
ho để có thể đưa ra cách nhìn trực quan nhất
về đối tượng.
Tương tự như trường hợp của Phan
Bội Châu, nghiên cứu về Shin Chae-ho tại
Hàn Quốc cũng tập trung phần lớn vào lĩnh
vực lịch sử, bởi lẽ ông còn được biết đến là
cha đẻ của nền sử học hiện đại Hàn Quốc,
người đã khai mở khuynh hướng sử học dân
tộc chủ nghĩa. Bên cạnh đó, các nghiên cứu
về văn học Shin Chae-ho cũng thu hút sự
quan tâm của nhiều học giả ngữ văn Hàn
Quốc. Đơn cử, Lee Sang-won, Lee Dong-
sun (1978) đã bắt đầu tìm hiểu tư tưởng của
Shin Chae-ho thể hiện trong các tác phẩm
văn học của ông, mở ra một hướng mới trong
nghiên cứu Shin Chae-ho từ góc độ văn học
hay Kim Byung-min (1995) tiếp cận Shin
Chae-ho từ nhãn quan văn học so sánh với
Lương Khải Siêu, để làm nổi bật quan điểm
sáng tác của Shin Chae-ho. Gần đây, Choi
Won-shik (2001, 2002) đã khẳng định lại vị
Do một số hạn chế về mặt thời đại,
chủ nghĩa dân tộc vừa mới được du nhập một
thời gian ngắn vào Việt Nam và Hàn Quốc
nên quan điểm về dân tộc và chủ nghĩa dân
tộc của Phan Bội Châu và Shin Chae-ho có
thể có nhiều khác biệt so với cách nhìn nhận
về cùng đối tượng trong giai đoạn sau này.
Do vậy, trước khi đi vào phân tích các trước
tác của họ, nghiên cứu sẽ chỉ ra một số điểm
quan trọng trong bối cảnh lịch sử - tư tưởng
cùng nhận thức về chủ nghĩa dân tộc của các
trí thức Việt Nam và Hàn Quốc đầu thế kỉ XX.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
71
2. Nhận thức về chủ nghĩa dân tộc của các
trí thức Việt - Hàn đầu thế kỉ XX
nhận làn gió mới này. Tuy nhiên, số phận của
mỗi nước Đông Á lại hoàn toàn khác nhau.
Cuộc Duy tân biến pháp (1898) thất
bại tại Trung Quốc đã buộc một số yếu nhân
của phong trào như Khang Hữu Vi, Lương
Khải Siêu phải lưu vong sang Nhật Bản. Tại
đây, Lương Khải Siêu đã có sự gặp gỡ, tiếp
xúc với nhiều trí thức yêu nước người Việt
Nam và Triều Tiên. Lương Khải Siêu đã tiếp
xúc với Phan Bội Châu và viết lời tựa cho tác
phẩm Việt Nam vong quốc sử (Phan, 1982).
Thông qua nhiều tập khảo luận giá trị như
Ẩm băng thất văn tập, Ẩm băng thất tùng trứ,
Trung Quốc học thuật tư tưởng biến thiên
sử,… tư tưởng của Lương Khải Siêu đã tạo
được sức ảnh hưởng sâu rộng đến giới trí
thức Triều Tiên và Việt Nam. Đặc biệt tư
tưởng Đại dân tộc chủ nghĩa (大民族主義) của
ông đã đặt nền tảng cho cách nhìn nhận về
chủ nghĩa dân tộc tại hai quốc gia này.
2.1. Bối cảnh lịch sử và những chuyển biến
về tư tưởng
Năm 1799, với sự kiện công ty VOC
của Hà Lan tự giải tán đã đánh dấu sự chấm
dứt của làn sóng thực dân thứ nhất, tức thời
kỳ thực dân thương mại, mở đường cho chủ
nghĩa đế quốc và tham vọng bành trướng của
các nước thực dân phương Tây tới khu vực
Đông Á (Vũ, 2017). Trong thời gian này,
“thế giới Hoa hóa” với nền tảng chính trị
Nho giáo đã hoàn thành việc xây dựng chế
độ quân chủ chuyên chế trung ương tập
quyền và bước vào thời kì suy yếu. Những
tiếp xúc văn hóa Đông – Tây bằng nhiều con
đường khác nhau du nhập vào Đông Á đặt
những nền tảng tư tưởng đầu tiên cho cuộc
vận động cải cách cận đại hóa tại khu vực này.
Thất bại trong cuộc chiến tranh nha
phiến đã giúp bộ phận trí thức cấp tiến tại
Trung Quốc ý thức một cách rõ rệt về sức
mạnh của phương Tây cũng như nguy cơ
tiềm tàng nếu trì hoãn tiến trình cận đại hóa.
Tuy nhiên, phương thức cận đại hóa tiến
hành như thế nào vẫn còn là một điều rất khó
khăn. Giai đoạn 1860-1895, phong trào
Dương Vụ tại Trung Quốc với phương châm
“Trung học vi thể, Tây học vi dụng” đã thúc
đẩy tiến trình cận đại hóa dựa trên mô hình
học tập từ kỹ thuật và quân sự phương Tây
(Nguyễn, 2013). Tại Nhật Bản, cuộc Duy tân
Minh Trị (1868) cũng đã khởi đầu cho tiến
trình chuyển mình mạnh mẽ của quốc gia
này từ một nước quân chủ theo hình thức
“lưỡng đầu chế” tiến tới một nhà nước đế
quốc quân phiệt.
Tại Triều Tiên, do sự kiện tàu buôn
General Sherman của Mỹ (1871) và sự kiện
người Đức đứng đầu là Oppert E.J. định đào
mồ Nam Diên quân là cha của Hưng Tuyên
Đại viện quân – người đang nắm quyền lực
cao nhất tại đây đã làm dấy lên tư tưởng thù
ghét phương Tây trong lòng dân bản địa
(Ban biên soạn giáo trình Hàn Quốc học,
2005). Triều đình Triều Tiên thi hành chính
sách bế quan tỏa cảng, từ đó chủ trương
chống giao lưu, thông thương với phương
Tây, trào lưu cận đại hóa do vậy cũng bị hạn
chế. Phải đến sau Điều ước Ganghwa (1876)
ký với Nhật Bản, nhà nước Triều Tiên mới
chính thức mở lại các hải cảng thông thương
với Nhật bao gồm ba cảng Busan, Wonsan
và Incheon. Đến năm 1894, với hy vọng cứu
vãn tình thế, đẩy lùi sự xâm lược của Nhật
Bản, vua Cao Tông của Triều Tiên bắt tay
vào thực hiện cuộc Cải cách Giáp Ngọ. Đến
năm 1897, Cao Tông tuyên bố lên ngôi
Hoàng đế, đổi tên nước là Đại Hàn Đế Quốc,
đặt niên hiệu là Quang Vũ, tiếp tục thực hiện
Cải cách Quang Vũ, mở đầu cho việc xây
dựng nền giáo dục, quân sự và khoa học kỹ
thuật tiếp thu thành tựu của phương Tây.
Chính trong giai đoạn này, để hỗ trợ
tiến trình cận đại hóa, các trí thức Đông Á đã
tích cực nghiên cứu Tây học và biên dịch
những tác phẩm kinh điển của phương Tây ra
Hán văn. Hệ thống tân thư và tân văn hình
thành góp phần làm thay đổi tư duy và diện
mạo của nền học thuật cận đại. Giới sĩ phu cấp
tiến và trí thức Tây học Đông Á đã hồ hởi đón
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
72
Mặc dù đã có sự cố gắng thi hành
những chính sách tiếp thu khoa học kỹ thuật
phương Tây, song sự thiếu tập trung xây
dựng lực lượng quân đội, tình hình kinh tế sa
sút và sức ép từ phía Nhật Bản, cuộc cải cách
tại Đại Hàn Đế Quốc đã không có được
thành công như mong đợi. Năm 1904, Nhật
Bản buộc Triều Tiên ký kết Điều ước Ất Tỵ
cho phép mở Thông giam phủ ở Hán Thành
(Seoul), đến năm 1910, hoàng đế Thuần
Tông phải thoái vị, Triều Tiên chính thức trở
thành thuộc địa của Nhật Bản. Trước tình
hình đó, nhiều trí thức yêu nước của Triều
Tiên hoặc ở lại trong nước, hoặc lưu vong
sang Mãn Châu (Trung Quốc) đã tiếp tục con
đường đấu tranh chống Nhật giành lại chủ
quyền dưới nhiều hình thức khác nhau.
mua, dịch và truyền bá các sách vở mới (tân
thư) từ Trung Quốc, từ đó gián tiếp tiếp nhận
tư tưởng cận đại phương Tây. Họ hăng hái
tham gia vào cuộc vận động cải cách dân chủ
tư sản đầu thế kỉ XX dưới nhiều hình thức
như mở trường dạy học, lập công ty buôn,
vận động chính trị, mở nhà in xuất bản sách
báo, tạp chí mới tiến bộ. Trong số các trường
lớp mới tiêu biểu có thể kể đến phong trào
Đông Kinh Nghĩa thục (1907) với xuất phát
điểm từ Hà Nội, sau đó lan rộng ra nhiều tỉnh
thành phía Bắc. Nhiều nhà in như Cường học
thư xã, Nam Đồng thư xã, Quan hải tùng
thư,… ra đời. Các tờ báo như Tiếng dân,
Nông cổ mín đàm, Phụ nữ tân văn,… cùng
các tạp chí như Nam Phong tạp chí, Tri
tân,… đã tiên phong trong lĩnh vực học thuật,
truyền bá tư tưởng và tri thức mới, thúc đẩy
quá trình cận đại hóa.
Trong quá trình lưu vong ở Mãn
Châu, các trí sĩ như Park Eun-shik, Shin
Chae-ho,… đã viết nhiều tác phẩm mang
tinh thần phản thực dân, cổ vũ ý chí đấu
tranh của quần chúng nhân dân. Tiêu biểu có
thể kể đến như Mộng bái Kim Thái Tổ
(몽배금태조), Huyết sử về phong trào độc lập
tại Hàn Quốc (한국독립운동지혈사), Hàn
Quốc thống sử (한국통사),… của Park Eun-
shik hay Bản thảo nghiên cứu Lịch sử Triều
Tiên (조선역사연구초), Độc sử tân luận
(독사신론),… của Shin Chae-ho.
Thông qua các kênh tư tưởng như
trên, giới trí thức yêu nước đã tìm cách lồng
ghép, kêu gọi vực dậy tinh thần yêu nước,
đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc. Các
tác phẩm Việt Nam vong quốc sử, Đại Nam
quốc sử diễn ca, Hậu trần dật sử, Hải ngoại
huyết thư,… của Phan Bội Châu, Tỉnh quốc
hồn ca của Phan Châu Trinh, Chiêu hồn
nước của Phạm Tất Đắc,… đã được lưu
truyền và đón nhận một cách rộng rãi trong
thời gian này. Trào lưu xuất dương du học
sang phương Tây, Trung Quốc, Nhật Bản
cũng được đẩy mạnh. Chỉ trong một thời
gian ngắn, diện mạo dân tộc từ chính trị, tư
tưởng đến văn hóa xã hội đã có sự chuyển
biến rõ rệt.
Tại Việt Nam, năm 1858, thực dân
Pháp liên minh với hải quân Tây Ban Nha nổ
súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu cho cuộc
xâm lược Việt Nam lần thức nhất. Đến năm
1884, với thỏa thuận ký kết Hiệp ước
Patenotre, nhà Nguyễn chính thức đầu hàng,
Việt Nam bước vào giai đoạn lịch sử thuộc
địa nửa phong kiến. Trước những biến đổi
sâu sắc diễn ra tại các nước láng giềng và
trong chính nội tại đất nước, các sĩ phu người
Việt đã có sự thay đổi về mặt tư tưởng. Sự
thay đổi ấy đến từ hai nguyên nhân chính:
một là sự tiếp xúc với nền văn hóa mới của
Trung Quốc, hai là sự mở mang nền Pháp
học tại Việt Nam (Dương, 2019).
2.2. Sự tiếp nhận tư tưởng dân tộc chủ
nghĩa tại Việt Nam và Hàn Quốc
Quan điểm về dân tộc và chủ nghĩa
dân tộc giai đoạn đầu thế kỉ XX chịu ảnh
hưởng nhiều từ tư tưởng của các trí sĩ Trung
Quốc trong đó tiêu biểu là Lương Khải Siêu.
Khái niệm dân tộc (nation) được biên dịch
lần đầu tiên tại Đông Á nhờ công sức của các
học giả người Nhật. Năm 1866, trong cuốn
Tây Dương sự tình, Fukuzawa Yukichi đã
dịch từ people thành quốc dân, khái niệm
Một số sĩ phu mang tư tưởng cấp tiến
hoặc du học từ Trung Quốc, Nhật Bản đã
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
73
nation sau đó cũng được ông dịch thành
quốc dân. Đến năm 1887, một dịch giả
khuyết danh trong cuốn Tộc dân chủ nghĩa
và sự kiến quốc của các tộc dân và Dân tộc
luận đã dịch song song khái niệm nation
thành dân tộc và quốc dân (Park, 2016).
theo hai góc độ (1) chủ nghĩa không can
thiệp vào dân tộc khác, (2) đất nước ta là do
dân tộc ta làm chủ. Chủ nghĩa dân tộc lúc này
“chỉ có một pháp môn bất nhị là bảo toàn
dân tộc” (Shin, 2017), đó cũng là thức vũ khí
để chống lại sự bành trướng của chủ nghĩa
đế quốc.
Năm 1899, Lương Khải Siêu, sau
một thời gian sinh sống tại Nhật đã viết bài
sử dụng thuật ngữ dân tộc, từ đó, các tầng
lớp trí thức tiến bộ, nhân sĩ cải lương Trung
Quốc mới bắt đầu sử dụng thuật ngữ này. Từ
năm 1903, hai chữ dân tộc mới được sử dụng
rộng rãi tại Trung Quốc. Các trí thức sử dụng
phổ biến thuật ngữ này bao gồm Lương Khải
Siêu, Lương Thị, Trương Hán Viên, Tôn
Trung Sơn (Khổng, 2019),… Lương Khải
Siêu sau đó là người đã phát triển quan điểm
về chủ nghĩa dân tộc hay đại dân tộc chủ
nghĩa tại Trung Quốc. Hình thức của chủ
nghĩa dân tộc theo Lương Khải Siêu là hình
thành cộng đồng dân tộc trên nền tảng chống
lại các thế lực bên ngoài và tự mình vươn lên
(Gao & Liu, 2002). Quan điểm của ông đã
đặt chủ nghĩa dân tộc trong sự đối trọng với
chủ nghĩa đế quốc, biến nó thành cơ sở, nền
tảng để phát huy nội lực dân tộc và kiềm chế
các thế lực bên ngoài.
Tại Việt Nam, theo nhận định của
Nguyễn Ái Quốc trong Báo cáo gửi Quốc tế
Cộng sản về phong trào cách mạng ở An
Nam, Phan Bội Châu được mọi người mến
phục và coi là nhà trí thức tiêu biểu cho chủ
nghĩa quốc gia và là người đã làm bùng nổ ý
thức về quốc gia tại đây (Hồ, 2000b). Trong
Báo cáo về Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ
(1924), Nguyễn Ái Quốc cũng đã khẳng định
về sự tồn tại của chủ nghĩa dân tộc tại Việt
Nam. Người khẳng định: “Chủ nghĩa dân tộc
là động lực to lớn của đất nước”. Nó thúc
giục người dân Việt Nam đứng lên đấu tranh
và được hình thành dựa trên lòng yêu nước,
căm ghét quân xâm lược. Đó là “động lực vĩ
đại và duy nhất của đời sống xã hội” người
dân Việt Nam lúc bấy giờ (Hồ, 2000a, tr.
468-469). Đến năm 1932, trong cuốn Hán
Việt tự điển, học giả Đào Duy Anh đã tổng
kết và đưa ra định nghĩa dân tộc chủ nghĩa
là “Cái chủ trương liên hiệp của các dân tộc
đồng chung để tự cường, không chịu ngoại
tộc đè ép” (Đào, 2015, tr. 201).
Quan điểm của các trí thức Trung
Quốc mà tiêu biểu là Lương Khải Siêu đã có
những ảnh hưởng sâu sắc đến cách thức nhìn
nhận về chủ nghĩa dân tộc tại Việt Nam và
Hàn Quốc. Năm 1909, trong bài viết của
Choi Dong-shik đăng trên Honam học hội
nguyệt báo, chủ nghĩa dân tộc được định
nghĩa là “việc những người có cùng tập tục,
cùng văn tự, ngôn ngữ và chủng tộc, chiếm
cứ lấy một vùng đất nhất định, dùng sức
mạnh của mình để tự trị và duy trì nền độc
lập cùng với đồng bào của mình, nhắm tới
một lợi ích chung và đề phòng những dân tộc
khác” (National Institute of Korean History).
Theo đó, có thể thấy, quan điểm về
chủ nghĩa dân tộc giai đoạn đầu thế kỉ XX
giữa các nước Trung Quốc, Việt Nam và
Hàn Quốc có nhiều điểm tương đồng rõ rệt.
Cụ thể, các trí thức thời kì này đã nhấn mạnh
khía cạnh cố kết dân tộc của chủ nghĩa dân
tộc nhằm bảo vệ dân tộc mình cũng như ngăn
chặn sự xâm lược của ngoại tộc. Theo cách
gọi của nhà nghiên cứu Kim Young Han, vào
thời kì này đã xuất hiện một trào lưu chủ
nghĩa dân tộc phản thực dân hay chủ nghĩa
dân tộc phản kháng. Trong đó, chủ nghĩa
dân tộc phản thực dân đề cao tinh thần đấu
tranh giải phóng, tinh thần độc lập, chủ
quyền và phản kháng chống ngoại xâm của
các dân tộc thuộc địa (Kim, 2000).
Cũng trong năm 1909, trên tờ Đại
Hàn mỗi nhật thân báo số ra ngày 28/5, Shin
Chae-ho, học giả đi đầu trong truyền bá tư
tưởng dân tộc chủ nghĩa tại Hàn Quốc thời
kì cận đại đã nhận định chủ nghĩa dân tộc
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
74
Sự truyền bá tư tưởng dân tộc chủ
nghĩa trong giai đoạn này cũng không tách
khỏi nhu cầu khẳng định tính tự cường, tính
bản sắc, nhấn mạnh vào tầm quan trọng, sự
tự hào về lịch sử văn hóa dân tộc. Những nỗ
lực của các trí thức yêu nước đầu thế kỉ XX
nhằm xác lập và củng cố nền tảng lịch sử -
văn hóa dân tộc đã dẫn đến sự ra đời của chủ
nghĩa dân tộc văn hóa (cultural nationalism)
với những biểu hiện như: 1) xây dựng quan
điểm về Quốc hồn quốc túy – yếu tố linh
thiêng chi phối đời sống xã hội, 2) nhấn
mạnh tín ngưỡng thờ cúng Quốc tổ - yếu tố
chung nguồn cội của dân tộc, 3) đề cao vai
trò của nghiên cứu, giáo dục và truyền bá
Quốc sử, 4) thúc đẩy việc sử dụng và sáng
tác bằng chữ Quốc ngữ, 5) hướng tới xây
dựng một nền Quốc văn thông qua ngôn
luận, báo chí và sách vở để từ đó truyền bá
những tư tưởng mới đến quốc dân đồng bào.
thần xả thân vì lợi ích dân tộc. Thứ tư, trong
những tác phẩm của mình, cả Shin Chae-ho
và Phan Bội Châu đều bày tỏ rõ lòng thành
kính và tình yêu thương sâu sắc đối với quốc
gia dân tộc, thể hiện qua sự tôn thờ dòng máu
chung, tổ tiên chung, truyền thống hào hùng
và khát vọng tiếp nối những tấm gương anh
hùng trong lịch sử, vực lại một dân tộc đang
bị cai trị dưới chế độ thực dân đầu thế kỉ XX.
3.1. Vị trí của Shin Chae-ho và Phan Bội
Châu trong lịch sử văn học đầu thế kỉ XX
Shin Chae-ho (1880-1936) còn có
hiệu là Danchae (丹齋, Đan Trai), Ilpyeon
dansim (一片丹心, Nhất phiến đan tâm) sinh
ra trong một gia đình giàu truyền thống Nho
học vùng Chungcheong-do. Năm 19 tuổi
(1898), ông vào học tại Thành Quân Quán,
tham gia hoạt động của Hiệp hội Độc lập
(독립협회) sau đó bị địch bắt và chính thức
bắt đầu hoạt động cách mạng. Giống như
nhiều trí thức đương thời, Shin Chae-ho tích
cực tham gia vào hoạt động báo chí, ngôn
luận. Từ năm 1905, ông đảm nhiệm phần
chính luận cho tờ Hoàng thành tân văn
(황성신문), năm 1907, ông làm chủ bút cho
tờ Đại Hàn mỗi nhật thân báo
(대한매일신보). Bên cạnh đó, ông còn viết bài
cho các tạp chí của Giho hưng học hội
(기호흥학회), Nguyệt báo Hiệp hội Đại Hàn
(대한협회 월보),…
3. Tư tưởng dân tộc chủ nghĩa trong văn
học của Shin Chae-ho và Phan Bội Châu
Để làm rõ những biểu hiện về tư
tưởng dân tộc chủ nghĩa trong những trước
tác của Shin Chae-ho và Phan Bội Châu trên
văn đàn đầu thể kỉ XX, bài viết tập trung vào
một số luận điểm như sau: thứ nhất, bài viết
trình bày một số đánh giá về vị trí của Shin
Chae-ho và Phan Bội Châu trong lịch sử văn
học Hàn Quốc và Việt Nam đầu thế kỉ XX,
từ đó thấy được tầm vóc và sức ảnh hưởng
của từng tác giả đối với dòng chảy văn học
cận đại. Thứ hai, về tư tưởng chủ đạo trong
sáng tác, nghiên cứu đưa ra đặc điểm chung
về tinh thần văn dĩ tải đạo trong sáng tác của
hai tác giả. Tuy nhiên, khái niệm “đạo” ở đây
không giống như “đạo” trong văn học cổ
trung đại dưới góc nhìn Nho giáo mà được
hiểu như là con đường cứu nước, con đường
đấu tranh giành độc lập dân tộc. Thứ ba, chủ
nghĩa anh hùng yêu nước được bộc lộ một
cách rõ nét trong sáng tác văn học của Shin
Chae-ho và Phan Bôi Châu. Những tấm
gương được họ lựa chọn để đưa vào tác
phẩm là những người hội tụ đủ tài và đức,
quan trọng hơn thảy là lòng trung nghĩa, tinh
Sáng tác của Shin Chae-ho tập trung
vào các mảng đề tài nghị luận, lịch sử và
truyện ký. Các tác phẩm tiêu biểu như Độc
sử tân luận (讀史新論), Triều Tiên thượng cổ
sử (朝鮮上古史), Triều Tiên thượng cổ văn
hóa sử (朝鮮上古文化史), Truyện Lý Thuấn
Thần (李舜臣傳), Truyện Ất Chi Văn Đức (乙
支文德傳), Truyện Thôi Đô thống (崔都統傳),
Truyện ba người anh hùng kiến quốc Italy (
伊太利建國三傑傳), Khung trời mơ (꿈하늘),
Trận đại chiến giữa rồng và rồng (龍─龍─大
激戰),… Với những đóng góp của mình, Shin
Chae-ho được ca ngợi là cha đẻ của nền sử
học hiện đại Hàn Quốc, đồng thời cũng là
người đã khai mở nền sử học dân tộc chủ
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
75
nghĩa, một trong ba dòng chính của sử học
cận đại đầu thế kỉ XX.
mạnh mẽ từ tinh thần Nho giáo với một nền
văn học mới sáng tạo cùng nhiều luồng tư
tưởng đã và đang du nhập vào trong nước.
Gánh trên mình sứ mệnh của người trí thức
mất nước, khác với thời đại trước, đối với họ,
trước tác về văn chương, lịch sử, tư tưởng
không phải để phục vụ mục đích khoa cử,
nhập quan trường, phò trung quân nữa.
Về vị trí trong lịch sử văn học, Shin
Chae-ho được đánh giá là con người giữ vị
trí đặc biệt trên văn đàn Hàn Quốc thời kì
trước giải phóng. Sáng tác của ông bao gồm
cả ba thể Hán văn, Hàn ngữ và Hán Hàn hỗn
dụng. Văn chương của Shin Chae-ho thể
hiện mạnh mẽ tư tưởng yêu nước với những
thủ pháp cùng hình tượng đặc biệt mang tinh
thần của chủ nghĩa lãng mạn. (Han, 2004)
Shin Chae-ho cũng đặc biệt coi trọng
vai trò xã hội của văn học nghệ thuật. Đối
với ông, văn chương có vai trò như một
phương tiện cảm hóa và giáo dục tinh thần,
truyền thống yêu nước đến quốc dân đồng
bào. Một cách nhất quán, các sáng tác của
ông đều tập trung cổ vũ lòng yêu nước, đặc
biệt nhấn mạnh đến tinh thần và tấm gương
của các vị anh hùng trong lịch sử dân tộc,
không chỉ các vị anh hùng trong lịch sử dân
tộc mà còn xem xét cả lịch sử các quốc gia
khác. Trưởng thành trong bối cảnh Nhật Bản
từng bước thiết lập ách thống trị, các bài viết
của ông từ báo chí cho đến văn thơ, tiểu
thuyết,… đều hàm chứa lòng căm phẫn và
khinh bỉ quân xâm lược Nhật Bản. Ở đó, độc
giả còn thấy rõ sự tự hào, lòng thành kính
của tác giả trước lịch sử và văn hóa dân tộc.
Trong lịch sử Việt Nam đầu thế kỉ
XX, Phan Bội Châu (1867-1940) xuất hiện
với tư cách một “vị anh hùng, bậc thiên sứ,
đấng xả thân vì độc lập dân tộc, được 20 triệu
con người trong vòng nô lệ tôn sùng”. Đồng
thời, trên văn đàn Việt Nam giai đoạn này,
ông cũng là một trong những tác gia có sức
ảnh hưởng quan trọng. Văn chương của Phan
Bội Châu có sức lay động mạnh mẽ đến quốc
dân đồng bào. Đọc những sáng tác của ông
từ những tác phẩm kinh điển như Việt Nam
vong quốc sử, Hải ngoại huyết thư, Lưu Cầu
huyết lệ tân thư… chùm thơ Ái chủng, Ái
quốc, Ái quần,… đến những bài kêu gọi như
Vợ khuyên chồng xuất dương du học, Bài ca
anh em ta hãy đứng lên,…
Trong Độc sử tân luận, Shin Chae-
ho cũng đã khẳng định tính chủ thể của quốc
gia, dân tộc đối với lịch sử. “Lịch sử của một
quốc gia là những ghi chép để nắm bắt được
trạng thái thịnh suy, tiêu trưởng của dân tộc.
Bởi vậy mà, bỏ đi dân tộc thì không có cái
gọi là lịch sử, mà bỏ đi lịch sử thì quan niệm
về quốc gia của tự thân dân tộc đó sẽ không
thể nào to lớn được” (Shin, 2016, tr. 214).
Đây là quan điểm mang tính độc đáo của nền
sử học dân tộc chủ nghĩa đi ngược lại với
quan điểm của sử học phong kiến tập trung
ghi chép về lịch sử của vương triều.
Về vị trí trong nền Quốc văn cận đại,
Phan Bội Châu được đánh giá là một trong
số những nhà văn lớn nhất của văn học Việt
Nam trong nửa đầu thế kỉ XX. Đóng góp của
Phan Bội Châu đối với văn học nước nhà bao
gồm hầu khắp các thể loại từ văn thơ chữ
Hán, tiểu thuyết, báo chí và văn thơ Quốc
ngữ. Với số lượng trước tác đồ sộ, Phan Bội
Châu đã để lại một vị thế đặc biệt không thể
thay thế với vai trò là cầu nối hai giai đoạn
văn học của lịch sử văn học Việt Nam.
3.2. Tinh thần văn dĩ tải đạo trên con
đường cứu nước
Trong số ra ngày 24 – 26/5/1908 trên
Đại Hàn mỗi nhật thân báo, với chủ đề Đích
đến của quốc dân Đại Hàn ngày nay (금일
대한국민의 목적지), Shin Chae-ho đã khẳng
định rõ con đường tư tưởng của cá nhân ông
cũng như con đường mà mỗi người dân Hàn
Quốc cần phải bước qua. Theo đó, đích đến
Trên văn đàn Việt Nam và Hàn Quốc
đầu thế kỉ XX, sự hiện diện của thế hệ trí
thức cấp tiến đóng vai trò đặc biệt quan
trọng. Họ giống như những gạch nối giữa
thời kì văn học trung đại chịu sự chi phối
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
76
của đời người có hai loại, thứ nhất là mục
đích gắn với mỗi cá nhân, thứ hai là mục đích
với tư cách quốc dân. Với tư cách cá nhân,
đó là sự truy cầu hạnh phúc cho bản thân và
giữ lòng lương thiện, còn đối với tư cách
quốc dân, mục đích ấy là chấn chỉnh lại tinh
thần vì quốc gia, làm mọi sự nghiệp vì quốc
gia, bảo vệ nước nhà thiêng liêng thần thánh
(Shin, 2017).
thực dân Pháp và kêu gọi quần chúng đứng lên
đấu tranh giành lại độc lập, tự do cho dân tộc.
Điểm chung rõ nét giữa tinh thần văn
dĩ tải đạo của Phan Bội Châu và Shin Chae-
ho nằm ở tinh thần dân tộc, tư tưởng dân chủ
dân quyền, gắn liền sứ mệnh của người quốc
dân với vận mệnh của lịch sử, quốc gia, dân
tộc. Trong giai đoạn đầu thế kỉ XX, đây được
coi là “một thứ vũ khí tư tưởng mới lạ trong
thời đại “châu Á thức tỉnh” sau “giấc ngủ”
quân chủ” (Nguyễn, 2008). Phan Bội Châu
quan niệm “Người dân ta, của dân ta. Dân là
dân nước, nước là nước dân” (Phan, 2017a,
tr. 97). Quốc dân chính là chủ thể của lịch sử
dân tộc, nhân dân còn thì đất nước còn, nhân
dân mất thì đất nước mất. Vận mệnh của
nhân dân cũng chính là vận mệnh của đất
nước.
“Cánh cửa ấy là độc lập
Con đường ấy là tự do”
(Đích đến của quốc dân Đại Hàn ngày nay)
Tư tưởng phản đối nền Nho học quan
trường và nhấn mạnh vai trò thời đại của
người trí thức được phản ánh trong Xuất
dương lưu biệt của Phan Bội Châu: “Giang
sơn tử hĩ sinh đồ nhuế, Hiền thanh liêu nhiên
tục diệc si” (Non sông đã mất sống thêm
nhục, Hiền thánh còn đâu học cũng hoài –
Tôn Quang Phiệt dịch). Lúc này, đối với giới
trí thức cấp tiến trong đó có Phan Bội Châu,
sáng tác vẫn là con đường để tải đạo, nhưng
“đạo” ở đây đã có phần thay đổi. Đạo lúc này
là con đường cứu nước, cứu dân, con đường
để bảo toàn dân tộc.
“Thân ta là nước đó mà,
Nước ta đó cũng vẫn là thân ta
Thân có nước mới là thân sống
Nước mất thời thân cũng có đâu!”
(Việt Nam quốc sử bình diễn ca)
3.2. Chủ nghĩa anh hùng yêu nước trong
sáng tác
Phan Bội Châu sinh trưởng trong một
gia đình có truyền thống Nho học, bản thân
ông cũng là người làu thông kinh điển Nho
gia. Văn chương của ông do vậy, cũng thấm
nhuần tinh thần văn dĩ tải đạo, lấy văn
chương làm phương tiện cho tư tưởng, song
bản thân ông không coi văn chương là mục
tiêu để lập thân, thường hay đọc tụng câu thơ
của Viên Mai: “Mỗi phạn bất vong duy trúc
bạch, lập thân tối hạ thị văn chương” (Phan,
1973). Do sớm hiểu được nghĩa lớn, năm 17
tuổi (1883), thực dân Pháp đánh chiếm Bắc
Kỳ, Phan Bội Châu đã viết hịch Bình Tây thu
Bắc, mong một dịp cảnh động đồng bào. Sau
này, trên con đường hoạt động cách mạng,
Phan Bội Châu đã để lại trước tác gồm hàng
trăm bài thơ văn, thư từ chữ Hán và chữ quốc
ngữ. Hết thảy, ông đều hướng đến mục tiêu
cứu cánh là cảnh tỉnh quốc dân đồng bào,
truyền bá tư tưởng ái quốc ái quần, vạch tội
Chủ nghĩa anh hùng là sợi chỉ đỏ
xuyên suốt trong các sáng tác văn học của
không chỉ riêng Phan Bội Châu hay Shin
Chae-ho mà còn của nhiều trí thức Đông Á
đương thời. Chủ nghĩa anh hùng theo đó,
xuất hiện cùng với lao động và đấu tranh của
con người, vì mục đích sống còn và phát
triển. Đó là tinh thần dũng cảm, gan dạ kiên
quyết, hy sinh vì lợi ích chung của tập đoàn,
của xã hội. Chủ nghĩa anh hùng mang tính
chất xã hội và thuộc về phạm vi đạo đức
(Hồng, 1967). Trong bài viết này, chủ nghĩa
anh hùng yêu nước được hiểu là chủ nghĩa
anh hùng hướng đến đối tượng quốc gia, dân
tộc. Người anh hùng trước hết cũng là một
nhà yêu nước, họ thông qua những phẩm
chất và tài năng, suy nghĩ và hành động của
mình để hướng tới kiến thiết và bảo vệ quốc
gia dân tộc.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
77
Đối với Shin Chae-ho, người anh
hùng trước hết phải là một người yêu nước,
không phải kẻ chỉ hò hét yêu nước bằng
mồm miệng hay bằng ngòi bút mà là người
luôn hướng về đất nước với tất cả tâm hồn
và thể xác, là người mà mọi suy nghĩ và hành
động của họ đều là vì đất nước (Lee, 2019).
Người yêu nước giống như Lý Thuấn Thần
xứng đáng là bậc anh hùng bởi “trong lòng
của ông không có phú quý, bần tiện, an lạc
hay ưu khổ, duy chỉ nhất nhất hướng về dân
tộc, dẫu bỏ mạng mà có lợi cho dân tộc thì
sinh ra buổi sáng, chết buổi tối cũng cam
lòng” (Shin, 2019).
tiên, những điều quý giá ấy trong lịch sử Việt
Nam không hiếm” (Trần, 1993). Trong sáng
tác của ông, lịch sử dân tộc hiện lên vừa anh
dũng, đáng tự hào lại vừa bi thương, như
trong Hải ngoại huyết thư, ông viết: “Tổ tiên
ta dần dần phát bụi cây bạt cỏ, mở đất, chạm
khắc núi non, thêu dệt sông suối, tạo thành
đất Việt Nam gần hai mươi bảy vạn dặm
vuông Anh, đẹp đẽ biết bao!” (Chương,
2010, tr. 435) hay trong phần mở đầu của
Việt Nam vong quốc sử, “Không có gì đau
bằng người mất nước, cũng không có gì đau
bằng người bị mất nước mà bàn việc nước!
Tôi muốn viết đoạn sử mất nước này, nhưng
đã bao phen lệ cạn huyết khô, mà cơ hồ
không viết nổi chữ nào” (Phan, 1982).
Đối với người anh hùng trong sáng
tác của Shin Chae-ho, duy chỉ có lòng yêu
nước vẫn là chưa đủ, đó còn phải là người
hội đủ lòng can trường, sẵn sàng chiến đấu
vì người dân. Khi viết về tướng Ất Chi Văn
Đức, ông viết “chủ ý của Ất Chi Văn Đức là
không so đo tính toan xem quân địch mạnh
hay yếu, có tinh nhuệ hay dũng cảm, ta nhất
định phải tiến lên phía trước, tấm lưng có ướt
mồ hôi cũng không lùi bước dù chỉ là một
sợi lông, dòng máu luôn sục sôi trong ruột
gan, phải lấy đó mà cảnh giới bản thân, lấy
đó mà khuyến khích đồng đội, lấy đó mà cổ
vũ nhân dân toàn quốc, sống chết cũng phải
là người Triều Tiên, ăn ngủ cũng phải là
người Triều Tiên…” (Shin, 2014)
Khi dành dòng viết cho những vị anh
hùng tráng sĩ, lời văn của Phan Bội Châu
không ngớt sự ca ngợi bằng nhiều hình ảnh
so sánh có phần lãng mạn, phảng phất phong
vị của anh hùng ca. Người anh hùng trong
sáng tác của Phan Bội Châu sở hữu ý chí
sánh ngang cùng thiên địa, sẵn sàng xả thân
vì nghĩa lớn, thà chết cũng không chịu cúi
đầu “Đơn đao cắt đứt sầu kim cổ, Trường
kiếm rạch toang máu đất trời”. Như khi viết
về tráng sĩ Cao Thắng, một yếu nhân của
khởi nghĩa Hương Khê, ông đã viết thay lời
Cao Thắng bằng chất giọng đanh thép:
“Người nước Việt Nam ta, chỉ có Cao Thắng
mất đầu, chứ không thể có Cao Thắng hàng
giặc! Nay hãy tạm giấu tung tích chờ thời cơ
hành động. Nhưng một ngày kia, sẽ ăn gan
uống máu giặc, thì dù chết ta cũng không oán
hận” (Phan, 2017c, tr. 19).
Hào khí đội trời đạp đất của người
anh hùng còn được khắc họa trong Lý Thuấn
Thần truyện bằng những lời ca đầy cảm khái:
“Lấy gươm mài hết đá núi Baekdu
Cho ngựa uống cạn nước sông Duman
Chẳng quét sạch hết bọn đạo tặc
Hậu thế ai xưng đại trượng phu?”
(Shin, 2019, tr. 16)
Nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết
lịch sử của Phan Bội Châu không chỉ đơn
thuần mang tính lịch sử mà còn mang tính
hiện đại. Ngay cả khi đọc câu chuyện thuộc
đời Trần đầu thế kỉ XV được ông kể lại trong
Hậu Trần dật sử hay Trùng Quang tâm sử,
độc giả vẫn thấy được ở đó tính chất thời sự.
Những mưu lược của nhân vật ông Khoáng
tức Trùng Quang đế sau này khi họp bàn về
khởi nghĩa chống Minh dường như đang
thay lời của người chí sĩ cách mạng đầu thế
kỉ XX. “Chúng ta bất luận thế nào, cốt lấy
Phan Bội Châu sử dụng văn chương
như một phương tiện để giáo dục và truyền
bá lịch sử dân tộc. Ông nhận định “không bỏ
lỡ dịp nào để gây lòng tự hào dân tộc, và để
gây lòng tự hào dân tộc thì không có gì hơn
là đề cao những nhân vật anh hùng cứu nước,
đề cao những chiến công oanh liệt của tổ
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
78
quang phục Tổ quốc làm mục đích duy nhất.
Thời kì đầu sẽ là thời kì vận động, sau đó là
thời kì tiến hành, cuối cùng là thời kì kiến
thiết. Thời kì cuối này là sau khi quang phục
thành công. Khi đó sẽ có người kế chúng ta
lo liệu” (Phan, 2017b). Chủ trương này
dường như cũng chính là chủ trương cứu
nước của Phan Bội Châu trên con đường làm
cách mạng.
son sắt, chia sẻ với nhau, mỗi người một
phần cùng gánh vác quyền nước, gánh vác
nghĩa vụ quốc dân.
“Nước tức là nhà
Nhà tức là nước
Vậy nên nhà nước
Hai chữ liền nhau
Nhà là nước nhỏ
Nước là nhà to
Như vậy, có thể thấy, hình tượng
người anh hùng được khắc họa trong sáng
tác văn học của Phan Bội Châu và Shin
Chae-ho hoàn toàn không phải kẻ võ thần
hữu dũng vô mưu. Người anh hùng ở đây
mang đủ tinh thần và phẩm chất đại diện cho
dân tộc. Ở đó có Dũng – ý chí, lòng quyết
tâm không chùn bước, có Nhân – hết lòng vì
nhân dân, có Trung – xả thân vì tổ quốc, có
Trí – trong hùng tài thao lược. Trong bối
cảnh đất nước rối ren trong vòng thuộc địa,
hình ảnh người anh hùng như vậy có sức cảm
hóa mạnh mẽ, vừa khơi lại lòng yêu nước,
lòng tự hào dân tộc của người dân, vừa cổ vũ
họ đứng lên đấu tranh giải phóng dân tộc,
theo bước anh hùng tiền nhân đi trước.
Cơ đồ tiên tổ
Thành quách non sông
Xương trắng máu hồng
Gây nên gấm vóc”.
(Nam quốc dân tu tri)
Đất nước trong sáng tác của Shin
Chae-ho mang vẻ đẹp của giang sơn cẩm tú,
vẻ đẹp ấy cũng được tạo nên từ sự đóng góp
của mỗi người dân. Điều thuộc về em (너의
것) là một trong số bài thơ tiêu biểu thể hiện
cho tấm lòng chung tình của Shin Chae-ho
dành cho Tổ quốc. Mỗi điều thuộc về em từ
đôi mắt, dòng máu, hơi thở, tiếng nói đều
làm đẹp thêm cho đất nước. Bài thơ cũng
chính là niềm rung động của nhà thơ, cảm
xúc thiêng liêng mong muốn được hiến dâng
cho Tổ quốc.
3.3. Tình yêu, niềm tự hào và lòng thành
kính trước dân tộc
Đối với thế hệ trí thức dân tộc, tình
yêu nước đến từ những điều rất đỗi nhỏ nhặt,
bình dị. Giống như những gì nhà văn I. G.
Ehrenburg thốt lên “Lòng yêu nhà, yêu làng
xóm, yêu miền quê trở nên tình yêu tổ quốc”.
Tình yêu đó cũng giống như muôn dòng suối
đổ về sông rồi trăm sông lại dồn ra biển lớn.
Trong văn thơ của các trí thức dân tộc chủ
nghĩa Đông Á thời kì này, thứ nổi bật là
chúng ta, đất nước ta, tổ quốc ta, dân tộc ta.
Hình ảnh quốc gia, dân tộc hiện lên giống
như một ngôi nhà chung, nơi đồng bào cùng
chung dòng máu, cùng chung tổ tiên, chung
vận mệnh.
“Đôi mắt em hóa thành vầng dương
Rạng soi khắp chốn
Chiếu sáng đất nước em
Dòng máu em hóa thành đóa hoa
Nở khắp muôn nơi
Làm đẹp đất nước em
Hơi thở em hóa thành làn gió
Thổi đi trăm nẻo
Sạch trong đất nước em
Tiếng nói em hóa thành ngọn lửa
Bùng lên mọi miền
Đối với Phan Bội Châu, trong Nam
quốc dân tu tri, nước chính là nhà, nhà chính
là nước. Góp nghìn ức nhà để dựng xây nên
đất nước. Mỗi người quốc dân đều gắn bó
với nước nhà bằng một tình cảm thủy chung
Đốt nóng đất nước em.”
(Điều thuộc về em)
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
79
Gắn liền với tình yêu nước là niềm tự
hào và lòng thành kính trước quốc gia dân
tộc. Đối với Phan Bội Châu hay Shin Chae-
ho, đất nước không phải một khái niệm vô
tri mà chứa đựng năng lực thiêng liêng được
hun đúc từ trong lịch sử. Khái niệm Quốc
hồn, Hồn nước hay Tinh thần dân tộc nhiều
lần được đề cập trong những sáng tác, nhận
định của họ. Lòng tự hào và thành kính còn
được bày tỏ qua sự ngưỡng vọng trước vị
Quốc tổ - người đã đắp nền xây móng cho
quốc gia dân tộc và trước tấm gương anh
hùng của các bậc trung thần nghĩa sĩ trong
lịch sử mà nhờ có họ, dân tộc được bảo tồn.
dựng ra nước là Hùng Vương” (Phan, 2010)
mà còn đề cao công lao cứu nước cứu dân
của các vị anh hùng trong lịch sử. Trong Việt
Nam quốc sử khảo (1908), Phan Bội Châu đã
trang trọng đề xuất gọi Ngô Quyền là “vị Tổ
trung hưng thứ nhất của dân tộc” và Lê Lợi
là “vị Tổ trung hưng thứ hai của dân tộc”
(Phan, 1961). Đây là biểu hiện của chủ nghĩa
anh hùng của Phan Bội Châu trong sáng tác
văn học và lịch sử. Theo quan điểm của
Nguyễn Đổng Chi (1968), ở Phan Bội Châu,
chủ nghĩa anh hùng yêu nước cũng là chủ
nghĩa yêu nước được cụ thể hóa.
Trong tư tưởng của Shin Chae-ho,
“quốc gia là thể hữu cơ được cấu thành bởi
tinh thần dân tộc” (National Institute of
Korean History, 2020). Nếu như người Việt
Nam gắn kết với nhau bởi dòng giống con
Lạc cháu Hồng thì người Hàn Quốc, trong
sáng tác của Shin Chae-ho hay nhiều tác giả
khác cùng thời kì, tự hào với bốn chữ con
cháu Dangun (단군자손). Trong một số sáng
tác của mình, tiêu biểu như Khung trời mơ
(꿈하늘), thay vì sử dụng Tây lịch, ông đã sử
dụng mốc năm Dangun lập nên nhà nước Cổ
Triều Tiên (2333 TCN).
Phan Bội Châu nhiều lần nhắc đến
đến khái niệm Quốc hồn hay Hồn nước.
Ông viết: “Hồn nước ở đâu? Hồn nước ở
đâu? […] Trời nghiêng đất lở, nghĩ Tổ quốc
mà gan tựa lửa hồng.” (Văn tế Phạm liệt sĩ
Hồng Thái) hay “Hồn nước, thề mình son
một tấm, Tuồng đời thây kẻ bạc đôi ngươi”
(Đề cảnh xưa thành Thăng Long). Hồn nước
trong thơ văn của Phan Bội Châu mang nỗi
lòng khắc khoải của người dân sống trong
bối cảnh mất nước, luôn trông ngóng về quốc
gia dân tộc. “Khấn nguyện đàn sau chim
đỉnh núi, Kêu rêu hồn nước cuốc đêm thu”
(Phan, 1937).
Shin Chae-ho thường sử dụng nhiều
từ kính ngữ khi nói về Dangun trong số các
trước tác của mình. Ví dụ như “Dangun
Thánh tổ của chúng ta” (우리 성조 단군) trong
Ất Chi Văn Đức truyện, hay kính ngữ
“hanbae” (한배) thường được các tín đồ của
Đại Tông giáo sử dụng để gọi Dangun “Hỡi
Dangun vĩ đại, những đứa con mất Người
đang bật khóc” (단군 한배이여, 임을 잃고 우는
아기들) trong Khúc ca nghẹn ngào (매암의
노래). Trong dòng văn học của Shin Chae-
ho, Dangun bước ra từ thần thoại không còn
là một nhân vật trong trí tưởng tượng của con
người, mà là một đối tượng cụ thể, xác định
tồn tại liên tục, thông suốt (Kim, 2015).
Phan Bội Châu luôn nhấn mạnh yếu
tố nguồn cội, cơ sở của tinh thần đoàn kết
dân tộc và chủ nghĩa yêu nước thông qua
quan niệm về Quốc tổ. Tư tưởng Quốc tổ
được thể hiện rõ trong nhiều trước tác của
Phan Bội Châu, qua đó nuôi dưỡng lòng tự
hào dân tộc và chủ nghĩa anh hùng. Cụ thể,
đối với Quốc tổ Hùng Vương, Phan Bội
Châu luôn bày tỏ sự tự hào về nguồn gốc con
Rồng cháu Tiên của tộc Việt. Ông viết:
“Tinh linh nhờ dấu Lạc Hồng, tuy non yếu
cùng dòng thần giống thánh” (Bài văn điếu
dân) hay “Dòng Rồng Tiên, con Lạc cháu
Hồng, dấu cũ rõ ràng, thần truyền thánh nối”
(Văn tế Bắc Kì nhân nhân chí sĩ, chư vị trận
tiền hy sinh liệt vị thần linh).
Không chỉ hiện thực hóa sự tồn tại
của Dangun, Shin Chae-ho còn dành nhiều
công sức trong việc nghiên cứu, sáng tác về
cổ sử Hàn Quốc để chứng minh cho nền
móng lâu đời của dân tộc mình thông qua
Xét về khái niệm Quốc tổ, Phan Bội
Châu không chỉ đề cập riêng tới “Ông tị tổ
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
80
nhiều công trình khảo cứu như Triều Tiên
thượng cổ sử, Triều Tiên thượng cổ văn hóa
sử,… Trong đó, ông bày tỏ lòng ngưỡng
vọng với các vị anh hùng trong lịch sử đã
góp phần bảo vệ cương vực, mở rộng lãnh
thổ cho dân tộc. Đó là Đông Minh Thánh
Vương của Cao Câu Ly, “nhân vật có công
lao và đức nghiệp vang rền nhất, xuất chúng
nhất trong số các nhân vật đã mở ra nền tảng
phồn vinh vạn thế cho đất nước ta” (Lee,
2019). Kế đó là Lưu Ly Vương người đã
đánh đuổi quân đội của Vương Mãng, là Đại
Vũ Thần Vương, người tiêu diệt Lạc Lãng,
dọn sạch tàn dư của nhà Hán, thu phục Đông
Phù Dư.
như Phan Bội Châu và Shin Chae-ho đã hồ
hởi tiếp nhận tưtưởng dân tộc chủ nghĩa, truyền
bá rộng khắp bằng báo chí, văn học song song
với các hoạt động chính trị - cách mạng.
Với vai trò một nhà văn, nhà hoạt
động cách mạng, Phan Bội Châu và Shin
Chae-ho đã tích cực phát huy văn tài của
mình dùng nó làm công cụ để truyền bá tư
tưởng chủ nghĩa dân tộc, khơi gợi lòng yêu
nước và cổ vũ tinh thần đấu tranh chống thực
dân. Mặc dù còn có những hạn chế nhất định,
song những sáng tác ấy đã đóng vai trò xã
hội quan trọng trong việc thu hút sự quan
tâm của người dân trở lại với lịch sử, văn hóa
dân tộc. Tư tưởng dân tộc chủ nghĩa trong
sáng tác văn học của Phan Bội Châu và Shin
Chae-ho giống như con thuyền tư tưởng chất
chứa những suy tư cách mạng. Ở đó có
những quan điểm mới về dân tộc, dân chủ,
dân quyền, tư tưởng về đấu tranh cách mạng.
Đặc trưng nổi bật là dòng văn học tiểu thuyết
lịch sử, truyện ký anh hùng. Các trước tác
như Hậu Trần dật sử, Việt Nam quốc sử bình
diễn ca, Tráng sĩ Cao Thắng,… của Phan
Bội Châu hay Truyện Ất Chi Văn Đức,
Truyện Lý Thuấn Thần, Truyện ba vị anh
hùng kiến quốc Italy,… của Shin Chae-ho
đều bộc lộ rõ những biểu hiện của chủ nghĩa
anh hùng yêu nước. Người anh hùng hiện lên
với tư cách là nhà yêu nước, hội tụ đủ những
phẩm chất tinh hoa và là người đại diện, lãnh
đạo dân tộc đấu tranh kiến thiết – bảo vệ
nước nhà. Thông qua văn học, các tác giả
bày tỏ lòng thành kính đối với thế hệ tiền
nhân đi trước, những người anh hùng tráng
sĩ trong lịch sử, sự ngưỡng vọng đối với tổ
tiên dân tộc, với lịch sử văn hóa lâu dài của
nước nhà. Ở đó, độc giả có thể cảm nhận
được tình yêu và niềm tin tưởng của nhà văn
về một tương lai tươi sáng hơn cho dân tộc.
Với số lượng trước tác đồ sộ cùng sức ảnh
hưởng to lớn, Phan Bội Châu và Shin Chae-
ho xứng đáng là những cây đại thụ trong nền
văn học cận đại đầu thế kỉ XX tại Việt Nam
và Hàn Quốc.
Những tình cảm và dòng cảm xúc
được Shin Chae-ho cũng như Phan Bội Châu
khơi mở trong văn học đặc biệt là văn học sử
của họ chứa đựng lòng thành kính sâu sắc. Ở
đó, nổi bật lên lòng tự hào trước lịch sử, văn
hóa, gương oai hùng của dân tộc, vừa thể
hiện niềm tin vào một tương lai tìm lại ánh
sáng cho nước nhà. Dưới ngòi bút của họ, có
lúc quay ngược về quá khứ, để hiện lên một
giang sơn lộng lẫy gấm hoa cùng những con
người gan dạ kiêu hùng, có lúc trở lại với
hiện tại bằng lòng căm hờn, phẫn nộ trước
cảnh nước mất nhà tan, trước sự cai trị của
quân giặc bạo tàn.
4. Kết luận
Bước sang giai đoạn đầu thế kỉ XX,
trước tình hình trong nước và quốc tế có
nhiều chuyển biến quan trọng, giới trí sĩ cấp
tiến đã có những hoạt động tích cực nhằm
tiếp thu và truyền bá hệ tư tưởng mới vào
trong quần chúng. Đối với họ, tư tưởng dân
tộc chủ nghĩa giống như một luồng sáng mới,
đem lại nguồn sinh khí đối trọng với chủ
nghĩa thực dân, trong bối cảnh những quan
điểm tư tưởng Nho giáo bộc lộ nhiều hạn
chế, không còn phù hợp với nhiệm vụ đấu
tranh giải phóng dân tộc. Bằng nhiều con
đường, phương tiện khác nhau, những trí
thức tiêu biểu của Việt Nam và Hàn Quốc
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
81
Lee, D. S. (1982). Danjae soseol e nathanan
nanggasasang. In Gaeshin eomun yeongu
hakhwe (Ed.), Gaeshin eomun yeongu (pp.
161-178). Chungbuk Dahakyo.
Tài liệu tham khảo
Ban biên soạn giáo trình Hàn Quốc học (2005). Lịch
sử Hàn Quốc. Nxb Đại học Quốc gia Seoul.
Choi, W. S. (2001). Munhak eui gwihwan. Changbi
Lee, S. W. (1978). Gwehwagi jaa eui
hyungseonghwa. In S. W. Lee (Ed.), Hanguk
munhak nonchong - Je 6,7 kwon (pp. 289-
303). Hanguk munhak yeonguhwe.
Chulpalsa.
Choi, W. S. (2002). Danjereul chachaseo: Geu
dansuseonggwa boksuseong. In Danjae
Yesul Hakhwe (Ed.), Je7hwe Danjae
munhwa yesul jejeon: Danjae eui munhak
Danjae jeongshin (pp. 11-25). Danjae yesul
jejeon wiwonhwe.
Lee, W. J. (2019). Shin Chae Ho eui minjok eui
Daehan sangsang gwa yeongwoong
yangsang
–
‘Doksasillon’gwa
yeongwoongnon eul jungsim euro. The
Chương, T. (2010). Đông Kinh nghĩa thục và văn thơ
Đông Kinh nghĩa thục (Tập 2). Nxb Hà Nội.
Nguyễn, Đ. C. (1968). Bàn thêm về chủ nghĩa anh
hùng của Phan Bội Châu. Tạp chí Nghiên
cứu Lịch sử, (111), 15-23.
Dương, Q. H. (2019). Việt Nam văn học sử yếu. Nxb
Văn học.
Đào, D. A. (2015). Hán Việt tự điển. Nxb Khoa học
Xã hội.
Nguyễn, T. H. (2013). Cận đại hóa văn hóa Trung
Quốc (Giai đoạn từ chiến tranh nha phiến
1840 đến Ngũ Tứ vận động 1919) [Luận văn
Thạc sĩ, Đại học Quốc gia Hà Nội].
Gao, Q., & Liu, H. L. (2002). Lun LiangQiChaode
“daminzhuzhuyi”. Journal of Baoji College
of Arts and Sciences (Social sciences), 22(1),
75-80.
Nguyễn, V. H. (2008). Quan điểm của Phan Bội Châu
về dân quyền. Tạp chí Triết học, (9), 31-38.
Han, J. M. (2004). Shin Chae Ho munhak eui
gibonteukjing. Toegyehak gwa Yugyo
munhwa, (35), 67-76.
Park, C. S. (2016). Minjok – Minjokjueui. Sohwa.
Phan, B. C. (1937, Tháng một 9). Tình tự với rượu bài
2. Báo Tiếng Dân.
Hồ, C. M. (2000a). Hồ Chí Minh toàn tập: 1919-1924
(Nguyễn Thành, Đặng Văn Thái, Phùng Đức
Thắng biên tập) (Tái bản lần thứ 2, Tập 1).
Nxb Chính trị Quốc gia.
Phan, B. C. (1961). Việt Nam quốc sử khảo (Chương
Thâu biên tập). Nxb Giáo dục.
Hồ, C. M. (2000b). Hồ Chí Minh toàn tập: 1930-1945
(Lê Mậu Hãn, Phạm Hồng Chương, Trần
Minh Trưởng biên tập) (Tái bản lần thứ 2,
Tập 3). Nxb Chính trị Quốc gia.
Phan, B. C. (1973). Phan Bội Châu niên biểu. Nhóm
nghiên cứu Sử Địa.
Phan, B. C. (1982a). Những tác phẩm của Phan Bội
Châu (Văn Tạo biên tập) (Tập 1). Nxb Khoa
học Xã hội.
Hồng, Q. (1967). Lịch sử và chủ nghĩa anh hùng. Tạp
chí Nghiên cứu Lịch sử, (99), 1-9.
Phan, B. C. (1982b). Việt Nam vong quốc sử (Văn Tạo
biên tập). Nxb Khoa học xã hội.
Khổng, D. (2019). Về tiêu chí xác định tộc người ở
một số nước trên thế giới. Tạp chí Khoa học,
Giáo dục và Công nghệ, 8(1), 39-45.
Phan, B. C. (2010). Toàn tập: Việt nam quốc sử bình
diễn ca (Chương Thâu biên tập) (Tập 1).
NXB Lao Động, Trung tâm Văn hóa Ngôn
ngữ Đông Tây.
Kim, B. M. (1995). Joseon geuntae soseol gwa Liang
Quichao. In B. M. Kim (Ed.), Hanguk
geundae ihaenggi munkak yeongu (pp. 121-
137). Gukhak jaryowon.
Phan, B. C. (2017a). Hải ngoại huyết thư (Chương
Thâu biên tập). Nxb Thanh niên.
Phan, B. C. (2017b). Hậu Trần dật sử (Chương Thâu
biên tập). Nxb Văn học.
Kim, H. J. (2015). Shin Chae Ho munhak e
natananeun minjok yeongu. The Journal of
Korean Fiction Research, (60), 177-204.
Phan, B. C. (2017c). Tráng sĩ Cao Thắng (Chương
Thâu biên tập). Nxb Văn học.
Kim, Y. H. (2000). Gukjehwa sidae Hanguk minjokjueui
eui jillo. The Journal of Korean independence
movement studies, (15), 133-156.
Shin, C. H. (2014). Euljimundeok jeon. Ebookspub
chulpalsa.
Shin, C. H. (2016). Joseon sanggo munhwasa (K. B.
Park, Trans.). Bibong.
Lee, D. S. (1978). Danjae soseol e natanan
Nanggasasang, The Journal of Language
and Literature, (12), 139-163.
Shin, C. H. (2017). Shin Chae Ho supil seonjib.
Jisikeul Mandeuneun Jisik.
NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI, TẬP 37, SỐ 2 (2021)
82
Shin, C. H. (2019). Lee Sun Shin Jeon. Haianbooks.
Trần, V. G. (1993). Sự phát triển của tư tưởng Việt
trước các nhiệm vụ lịch sử (Tập 2). Nxb
Thành phố Hồ Chí Minh.
Nam từ thế kỉ XIX đến Cách mạng tháng
Tám: Hệ ý thức tư sản và sự bất lực của nó
Vũ, D. N. (2017). Phong trào cải cách ở một số nước
Đông Á giữa thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX. Nxb
Đại học Quốc gia Hà Nội.
NATIONALISM IN VIETNAMAND KOREAN LITERATURE
IN THE LATE 19TH AND EARLY20TH CENTURIES:
CASES OF PHAN BOI CHAUAND SHIN CHAE-HO
Tran Tung Ngoc, Nguyen Le Thu
Faculty of Korean Language and Culture, VNU University of Languages and International Studies,
Pham Van Dong, Cau Giay, Ha Noi, Vietnam
Abstract: East Asian literature in the early twentieth century witnessed the emergence of many
great authors who gathered all personality of a patriot - writer - historian - revolutionary activist. They
emphasized literature does not serve artistic purposes, but social purposes, which touch the heart.
Literature at this time conveyed the stream of national consciousness, nationalism, independence and
freedom to all of the people and promoted their patriotism and the spirit of fighting for the nation and
the people. This paper focuses on analyzing the nationalist ideology in the works of Phan Boi Chau and
Shin Chae-ho in the history of literature of Vietnam and Korea in the early twentieth century. Thereby,
the research provides an overview of the common characteristics of the nationalist literature in East
Asia. In the research content, this paper recognizes the nationalist ideology of Korean and Vietnamese
intellectuals in the transformation of the historical, political and social situation in the early twentieth
century. On that basis, this paper identifies the characteristics of nationalism in Shin Chae-ho’s and Phan
Boi Chau's works.
Keywords: nationalism, modern literature, Phan Boi Chau, Shin Chae-ho, heroism
14 trang
22220
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tư tưởng dân tộc chủ nghĩa trong văn học Hàn Quốc - Việt Nam đầu thế kỉ XX - Trường hợp Shin Chae-ho và Phan Bội Châu", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tu_tuong_dan_toc_chu_nghia_trong_van_hoc_han_quoc_viet_nam_d.pdf
