Chức năng xã hội trong nghi lễ vòng đời của người Khmer ở Nam Bộ
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 7 (263) 2020
51
CHỨC NĂNG XÃ HỘI TRONG NGHI LỄ VÒNG ĐỜI
CỦA NGƯỜI KHMER Ở NAM BỘ
DANH LÙNG*
Nghi lễ vòng đời của người Khmer ở Nam Bộ được thực hiện dành cho mỗi cá
nhân kể từ khi chuẩn bị sinh ra đến lúc qua đời, gồm các nghi lễ như liên quan
đến việc sanh nở, đầy tháng, xuất gia, vào bóng mát, hôn lễ, chúc thọ và tang lễ.
Mỗi nghi lễ đều thực hiện nhiều nghi thức quan trọng. Những nghi thức này
không chỉ dành cho cá nhân người thụ hưởng nghi lễ mà còn biểu thị các chức
năng xã hội nhằm duy trì sự toàn vẹn hệ thống xã hội tộc người. Các chức năng
xã hội được thể hiện qua nghi lễ vòng đời của người Khmer gồm: biểu thị chuẩn
mực của cộng đồng xã hội, mang tính giáo dục và cố kết cộng đồng, giữ gìn văn
hóa truyền thống của tộc người. Bài viết dựa trên quan điểm chức năng xã hội
của Alfred Radcliffe - Brown (1881-1955) để phân tích nguồn tư liệu thứ cấp và
sơ cấp do chúng tôi thu thập trong các cuộc điền dã tại một số địa bàn trong thời
gian từ 2017 - 2019.
Từ khóa: nghi lễ vòng đời, chức năng xã hội, văn hóa truyền thống của tộc người
Nhận bài ngày: 21/4/2020; đưa vào biên tập: 21/5/2020; phản biện: 29/5/2020;
duyệt đăng: 22/7/2020
được thể hiện rất rõ qua một số nghiên
1. DẪN NHẬP
cứu của Trần Văn Bốn 2002), Đặng
Người Khmer ở Việt Nam hiện nay có
Thị Kim Oanh (2008), Mai Thị Ngọc
khoảng 1.319.652 người T ng cục
Diệp (2008). Tuy nhiên, phân tích nghi
Thống kê Việt Nam, 2019: 160), tập
lễ vòng đời của người Khmer dưới
trung ở Nam Bộ, đa số sống bằng
chức năng xã hội vẫn còn là vấn đề ít
nghề nông. Người Khmer thờ Arak
được đề cập đến.
(thần bảo vệ), Neakta (thần bảo hộ),
Để tiếp cận chủ đề này, chúng tôi đã
tiến hành điền dã dân tộc học, bao
gồm quan sát tham dự và phỏng vấn
Prô lưng (linh hồn); và đặc biệt là có
trên 90% người Khmer theo Phật giáo
Nam tông, thờ Phật Thích Ca. Do đó,
các nghi lễ của người Khmer, đặc biệt sâu tại cộng đồng Khmer ở Nam Bộ
là nghi lễ liên quan đến vòng đời đều
chịu sự chi phối bởi quan điểm của
Phật giáo Nam tông. Điều này đã
nói chung và ở khu vực Đồng bằng
sông Cửu Long nói riêng trong nhiều
năm qua, nhất là trong 3 năm 2017 -
2019) để thu thập dữ liệu. Bản thân tác
giả là chức sắc trong Phật giáo Nam
tông của người Khmer Nam Bộ nên cũng
*
Chùa Chantarăngsây, Thành phố Hồ Chí
Minh.
DANH LÙNG – CHỨC NĂNG XÃ HỘI TRONG NGHI LỄ…
52
có nhiều thuận lợi trong việc thu thập đầy tháng, xuất gia, vào bóng mát,
và phân tích các dữ liệu liên quan. hôn lễ, chúc thọ, tang lễ.
Quan điểm được vận dụng trong bài
* Lễ liên quan đến sinh nở
viết là chức năng cấu trúc (structural
Sinh nở là việc rất gian nan và hiểm
functionalism) của Alfred Radcliffe -
nguy cả về mặt thể chất lẫn tinh thần
Brown (1881 - 1955). Đây là quan
không chỉ của người mẹ mà cả những
điểm nghiên cứu về chức năng xã hội
người trong gia đình. Người Khmer
nhằm kiểm chứng việc duy trì sự n
gọi việc sinh nở là Chlon Tôn Lê,
định chung của xã hội (Radcliffe-
nghĩa là qua sông, qua biển - một
Brown, 1940). Quan điểm này nhấn
hành trình đầy gian khó. Để đứa trẻ ra
mạnh đến việc phân tích chức năng
đời được bình an, trong những ngày
của tập tục trong sự n định xã hội
sắp sinh, ngoài việc chuẩn bị về thuốc
bằng cách khám phá cách thức thực
men và những vật dụng cần thiết,
hành tập tục để duy trì sự n định đó.
người nhà thường là chồng của
Theo Radcliffe- Brown (1957), chức
người phụ nữ mang thai) còn đến
năng của thực tiễn và tập tục xã hội là
chùa nhờ các vị tăng, hoặc vị Achar
duy trì cấu trúc xã hội t ng thể. Bài
tụng kinh gia hộ. Các vị này sẽ tụng
viết gồm hai phần chính: diễn trình
kinh cầu sự bình an cho người phụ nữ
các nghi lễ liên quan đến đời người
và đứa trẻ, kế tiếp lấy một ly nước và
của người Khmer ở Nam Bộ và chức
trì chú vào ly nước đó. Câu trì chú
năng của các nghi lễ này được thể
“Sukhinīhotusuppavāsā koḷiya dhītā
hiện trong đời sống xã hội của người
arogā arokam puttamvijātu” được trích
Khmer ở Nam Bộ.
trong Kinh Pháp cú (quyển 8, 218)
2. DIỄN TRÌNH CÁC NGHI LỄ VÒNG
(cầu cho phụ nữ đang sinh con như
ĐỜI CỦA NGƯỜI KHMER Ở NAM
mặt trời đang mọc lên, không có sợ
BỘ
hãi, được an vui, con gái cũng không
Theo chúng tôi, con người, dù theo
tôn giáo nào hay ở giai tầng nào trong
xã hội, cũng đều trải qua các nghi lễ
liên quan đến cuộc đời. Các nghi lễ
này được thực hiện nhằm đánh dấu
các mốc thời gian quan trọng của đời
người (từ khi chuẩn bị sinh ra đến khi
mất đi), nên gọi là các nghi lễ vòng đời.
Các nghi lễ này được thực hiện với sự
hợp nhất về văn hóa - tín ngưỡng -
tôn giáo của mỗi dân tộc.
có bệnh tật, con trai cũng không có
bệnh tật). Câu trì chú được đọc 9 lần,
sau đó đưa ly nước cho người chồng
đem về cho vợ uống với mong muốn
sinh nở được dễ dàng, đứa trẻ khi ra
đời được khỏe mạnh, không bệnh tật.
Điều này cho thấy, nghi lễ này không
chỉ dành cho thai phụ mà còn dành
cho đứa trẻ đang còn trong bụng mẹ.
Nghi lễ được thực hiện nhằm sử dụng
“oai lực” của tôn giáo để trấn an tinh
thần của người phụ nữ sắp sinh con
và cũng nhằm củng cố niềm tin của
Các nghi lễ vòng đời của người
Khmer ở Nam Bộ hiện nay là: sinh nở,
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 7 (263) 2020
53
các thành viên trong gia đình vào sự chú đưa ngang đầu của đứa trẻ, rồi
màu nhiệm của tôn giáo mà họ đang ngoắt ra ngoài bảy lần, ngụ ý cầu cho
những điều xấu, rủi ro, bệnh tật được
tiêu tan; tiếp theo ngoắt vào bên
người đứa trẻ 19 lần, ngụ ý cầu cho
19 linh hồn luôn an trú hỗ trợ cho bình
an người Khmer quan niệm trong
thân xác mỗi người luôn có 19 phần
hồn an trú để giữ sự bình an cho
người đó). Kế tiếp, buộc sợi chỉ vào
tay đứa trẻ với ngụ ý giữ chắc 19
phần hồn trong cơ thể; rồi tụng kinh
chúc phúc, cầu bình an cho đứa trẻ.
Tiếp theo là đặt tên cho đứa trẻ. Cha
của đứa trẻ trình tên đã được thống
nhất cho vị Achar để ông trình với t
tiên, ông bà và mọi người, tên này
được sử dụng chính thức cho đứa trẻ.
theo khi người phụ nữ và đứa trẻ
được mạnh khỏe sau khi sinh.
* Lễ đầy tháng
Người Khmer ở Nam Bộ gọi lễ đầy
tháng là Pro Kok Pro Sết, nghĩa là lễ
chúc phúc, đặt tên cho con. Tuy nhiên,
trước khi diễn ra lễ đầy tháng, người
Khmer còn có lễ khác, gọi là lễ Pót Si
Ma (lễ buộc chỉ ranh giới). Lễ này
được t chức ngay sau khi đứa trẻ
được sinh ra. Người nhà mời vị Achar
đến nhà làm lễ buộc chỉ ranh giới
ngay giường hoặc phòng của người
phụ nữ và đứa trẻ mới sinh, nhằm hạn
chế người lạ mang điều không may
đến cho hai mẹ con. Sau 7 ngày, làm
lễ để cắt bỏ chỉ buộc ranh giới. Lúc
này, người ngoài có thể đến thăm và
chúc phúc cho hai mẹ con. Theo
khảo sát của chúng tôi, lễ Pót Si Ma
hiện nay không còn ph biến, do hầu
hết phụ nữ Khmer đều sanh con tại
bệnh viện và đứa trẻ đã tiếp xúc với
nhiều người lạ ngay sau khi chào đời,
nên việc kiêng cữ này không còn phù
hợp. Hiện nay, người Khmer chỉ t
chức lễ Pro Kok Pro Sết khi đứa trẻ
được 30 ngày tu i, tính từ ngày ra
đời.
Sau nghi lễ, người mẹ và trẻ sơ sinh
được ra khỏi phòng, gặp và tiếp xúc
với mọi người trong cộng đồng; đứa
trẻ được t tiên, ông bà thừa nhận,
cộng đồng biết tên và họ cùng nhau
chúc phúc, và sẽ chăm sóc, dạy bảo
đứa trẻ theo quy chuẩn văn hóa của
cộng đồng tộc người.
* Lễ xuất gia
Lễ này thường dành cho nam giới
người Khmer ở Nam Bộ. Bé trai khi
lên 9 tu i thường phải vào chùa làm
giới tử để học giáo lý, đạo đức, lối
sống theo quan điểm Phật giáo Nam
tông trong khoảng vài năm, sau đó
mới gọi là người trưởng thành. Đây là
nghĩa vụ của nam giới Khmer.
Lễ Pro Kok Pro Sết được t chức
ngay tại gia đình của đứa trẻ. Achar
được mời đến tụng kinh chúc phúc
cho người mẹ và đứa trẻ. Trong lễ
này, vị Achar thực hiện nghi thức Hao Khi trẻ em nam bước vào tu i này,
Prô Lưng (gọi hồn cho đứa trẻ). Vị cha mẹ hoặc người trong gia đình vào
Achar đứng ở đầu giường đứa trẻ, hai chùa, gặp sư trụ trì để xin phép cho
tay cầm hai đầu sợi chỉ đỏ đã được trì con trai của họ được xuất gia làm giới
DANH LÙNG – CHỨC NĂNG XÃ HỘI TRONG NGHI LỄ…
54
tử trong chùa. Lời xin phép với sư trụ xuất gia sử dụng vào những việc cần
trì thường là “xin cho phép gia đình
con dâng cả máu và thịt, con chỉ xin
xương cốt, da và mắt đem về” Tư liệu
điền dã, năm 2018). Thời gian nghi lễ
xuất gia tùy theo mỗi chùa, nhưng
thường sẽ vào các dịp lễ như Chôl
Chhnăm Thmây, hay ngày Rằm của
các tháng Vêsak (tháng 4 âm lịch),
tháng Chếs (tháng 5 âm lịch), tháng
ASath (tháng 6 âm lịch), hoặc vào
mùa An cư kiết hạ của Phật giáo Nam
tông Khmer. Các chùa ở Trà Vinh
thường làm lễ xuất gia vào Rằm tháng
Vêsak, còn các chùa ở Kiên Giang
thường thực hiện lễ xuất gia vào dịp
Tết Chôl Chhnăm Thmây và mùa An
cư kiết hạ.
thiết trong thời gian tu tại chùa.
Sáng hôm sau, trước khi đưa người
chuẩn bị xuất gia đến chùa làm lễ xuất
gia, mọi người cùng nhau làm lễ trai
tăng, cầu siêu hồi hướng phước báu
đến ông bà t tiên và các vong linh tại
gia đình. Tại chùa, sư trụ trì cùng tăng
chúng trong chùa t chức lễ xuất gia,
thọ giới phẩm sadi cho thành viên mới.
Người xuất gia với giới phẩm sadi
được ở trong chùa, được học giáo lý,
đạo đức, lối sống theo quan điểm
Phật giáo Nam tông Khmer và học
nghề. Sau vài năm thường từ 3 đến 5
năm), người xuất gia có thể hoàn tục;
nếu tiếp tục tu đến hơn 20 tu i sẽ
được thọ “cụ túc giới”, sẽ đạt giới
phẩm tỳ khưu và tiếp tục con đường
Một ngày trước khi làm lễ xuất gia tại
chùa, gia đình của đứa trẻ làm lễ tại tu học của mình.
nhà để trình báo với t tiên, ông bà và
Khi hoàn tục, người Khmer gọi là
người thân trong dòng họ, xóm giềng.
Bu i lễ có mâm hoa quả và các sợi
chỉ đỏ để làm nghi thức buộc chỉ tay
Lơk Chey Suốs). Achar thực hiện
nghi lễ với sự tham dự của người thân,
bà con dòng họ, xóm giềng. Sau khi
dâng vật phẩm để cúng và trình báo t
tiên, tụng kinh chúc phúc…, vị Achar
thực hiện nghi thức buộc chỉ tay cho
người chuẩn bị xuất gia. Nghi thức
này giống nghi thức buộc chỉ tay trong
lễ đầy tháng, và cũng mang ý là giữ
cho 19 phần hồn luôn an trú trong thể
xuất tu, phải thực hiện lễ hoàn tục
nhằm xả giới, từ giã thầy, các vị tăng
và từ giã si ma - phạm vi thiêng trong
tu hành. Lễ xuất tu được t chức
trong chánh điện trước sự chứng
kiến của các vị tăng, phật tử trong
cộng đồng, của người thân, bà con
trong dòng họ. Người xuất tu trở về,
gia đình làm mâm cơm dâng cúng t
tiên và mời bà con, xóm giềng đến
dự để chứng kiến việc người con của
họ đã hoàn thành nhiệm vụ làm giới
tử trong chùa. Những người đến dự
xác của người chuẩn bị xuất gia để cùng nhau chúc phúc cho người xuất
tu. Từ đây, người này được cộng
đồng chính thức công nhận đã trưởng
thành vì đã thọ lãnh được giáo lý, đạo
đức và đời sống tốt đẹp theo nguyên
được bình an. Những người tham dự
bu i lễ lần lượt buộc chỉ tay cho người
sắp xuất gia để hướng đến việc cầu
phúc và gửi kèm theo ít tiền để người
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 7 (263) 2020
55
tắc của tôn giáo mà cộng đồng đang thời gian diễn ra lễ, cô gái ngồi trên
theo.
đống gạo. Achar đọc kinh vẩy tưk op
rồi cột sợi chỉ đỏ vào c tay cô gái (gọi
là phât tưk chon đây), sau đó công bố
với mọi người cô gái đã „ra bóng mát‟,
cô gái đưa tay vào lấy vật để trong
gạo ra. Vị Achar căn cứ vật cô gái lấy
được mà đoán tương lai cho cô. Tiếp
theo dưới sự chỉ dẫn của Achar, cô
gái làm một số nghi thức về lễ tơ hồng,
bên cạnh cái gương soi tượng trưng
cho người chồng. Khi ấy, dàn nhạc
tấu lên những bản nhạc vui, một số
người ca múa... Ca múa chấm dứt, cô
gái ra sân cúi chào Mặt trời như chào
người chồng mà sau này cô sẽ chào
trong ngày đám cưới”.
* Lễ vào bóng mát
Người Khmer gọi lễ này là Chôl Mlúp,
là lễ dành cho nữ giới. Khi người con
gái đến tu i trưởng thành, xuất hiện kỳ
kinh nguyệt đầu tiên, phải thực hiện
nghi lễ này. Lễ này được thực hiện
ngay tại gia đình của cô gái. Người mẹ
bắt cô gái vào phòng trong cùng của
ngôi nhà, đóng tất cả cửa lại, không
cho tiếp xúc với người ngoài và cấm
người ngoài bước vào phòng của cô
gái. Khi cô gái được đưa vào phòng,
cha của cô sẽ trồng một cây chuối
ngay cạnh phòng đó, chờ khi cây chuối
tr quày (buồng chuối), thời gian vào
bóng mát của cô gái sẽ kết thúc. Trong
thời gian này, cô gái không được ra
ngoài, nhưng nếu có việc bắt buộc ra
ngoài, cô gái phải dùng khăn choàng
che kín mặt và không được nhìn người
xung quanh (Thạch Xuyên Ba, 2015).
Hiện nay, lễ vào bóng mát của người
Khmer ở Nam Bộ không còn, nhưng
việc học về những điều liên quan đến
cuộc sống gia đình vẫn được người
mẹ và các thành viên nữ lớn tu i trong
gia đình truyền dạy nhằm mong muốn
con gái của họ trở thành người tốt và
hữu ích trong xã hội.
Trong thời gian vào bóng mát, cô gái
được mẹ dạy cho những điều liên
quan đến cuộc sống của một gia đình
như cách làm vợ, làm mẹ, cách xây
dựng gia đình sau khi lấy chồng; dạy
may, vá…
* Hôn lễ
Người Khmer gọi là Pi Thi A Pea Pi
Pea với nhiều lễ thức quan trọng như
lễ dạm ngõ Pi Thi Sđây Đon Đâng), lễ
ăn hỏi (Pi Thi Si Sla Kon Sêng), lễ
cưới Pi Thi A Pea Pi Pea). Đây được
xem là nghi lễ quan trọng không chỉ
dành cho đôi nam nữ kết hôn mà còn
quan trọng đối với cha mẹ, dòng họ
đôi bên và cả con cái của đôi nam nữ
sau này.
Khi kết thúc thời gian vào bóng mát,
gia đình sẽ mời vị Achar đến làm lễ
trước sự chứng kiến của người thân
và xóm giềng của cô gái. Theo miêu
tả của Thạch Xuyên Ba 2015), “Vị
Achar trải tấm đệm giữa nhà, rải gạo
khắp chiếc đệm, rồi gom lại thành
đống. Trong đống gạo đã vùi sẵn một
số vật dụng, như: cái thoi, cái muỗng,
cái ve chai, chiếc nhẫn vàng... Suốt
Người Khmer có câu “Num min thum
cheang neal”, nghĩa là bánh không
bao giờ lớn hơn khuôn. Câu này
DANH LÙNG – CHỨC NĂNG XÃ HỘI TRONG NGHI LỄ…
56
mang hàm ý là con cái phải nghe lời hỏi, gồm: người trong gia đình, chú rể,
cha mẹ trong việc dựng vợ gả chồng. họ hàng, bạn bè của chú rể và vị
Do đó, trong hôn nhân, người Khmer Achar - người chủ lễ. Nhà gái cũng
luôn chú trọng đến việc xứng đôi, vừa mời họ hàng, bạn bè của cô dâu và vị
lứa. Cha mẹ luôn chọn chàng trai, cô Achar của bên nhà gái.
gái phù hợp để hỏi cưới cho con của
mình. Bởi vì, họ quan niệm buôn bán
thất 3 tháng, làm ruộng thất 3 năm,
nhưng lập gia đình nếu thất bại sẽ là
thất bại cả cuộc đời. Vì vậy, việc dựng
vợ, gả chồng luôn là điều quan trọng,
phải chọn những người có đạo đức,
có lối sống tốt đẹp phù hợp với giáo lý
tôn giáo và quy chuẩn của cộng đồng.
Bắt đầu bu i lễ ăn hỏi, trước sự
chứng kiến của họ hàng và bạn bè hai
bên gia đình, hai vị Achar đại diện cho
hai gia đình tiến hành trao lễ vật và có
những lời đối đáp về lễ nghi với nhau.
Tại bu i lễ này, nhà trai thông báo
ngày làm lễ cưới, giờ đón dâu; và
cũng thống nhất đôi vợ chồng trẻ sẽ ở
nhà cha mẹ cô dâu hay cha mẹ chú rể,
hoặc ở riêng. Kết thúc lễ đối đáp của
hai vị Achar, nghi thức ăn trầu (Si Mlu
Sla) của cha mẹ cô dâu và chú rể diễn
ra. Kể từ đây, hai bên gia đình được
xem là thông gia. Trong lễ ăn hỏi, nhà
gái làm cơm dâng cúng t tiên và đãi
nhà trai.
Sau khi đôi nam nữ đã được gia đình
hai bên đồng ý cho kết thành vợ
chồng, xây dựng gia đình mới; cha mẹ
của gia đình nhờ vị Achar chọn ngày
lành, tháng tốt để t chức các nghi lễ.
- Trước tiên là lễ dạm ngõ. Lễ dạm
ngõ t chức tại nhà gái. Nhà trai sang
nhà gái gồm người mai mối, chú rể,
cha mẹ, vài người trong gia đình và
người bưng mâm lễ vật. Người được
chọn bưng mâm lễ thường là người
có cha mẹ, có cưới hỏi đầy đủ. Lễ vật
gồm có: bánh, trái cây, trà, rượu, trầu
cau, và được sắp theo số chẵn. Tại lễ
dạm ngõ, hai bên gia đình thống nhất
ngày t chức lễ ăn hỏi và lễ vật nhà
trai mang sang nhà gái.
Sau lễ ăn hỏi, chàng rể tương lai sẽ ở
nhà gái, nhưng không được gần cô
dâu tương lai, để hỗ trợ công việc bên
nhà gái. Nếu nhà gái nhận thấy, chú
rể tương lai quá lười biếng hoặc tỏ
thái độ bất kính với gia đình vợ, thì
nhà gái có quyền từ hôn và lễ cưới sẽ
không diễn ra. Hiện nay hình thức chú
rể ở lại nhà vợ sau lễ ăn hỏi rất hiếm,
do chú rể và cô dâu tương lai phải lo
làm việc bên ngoài xã hội.
- Tiếp theo là lễ ăn hỏi (Pi Thi Si Sla
Kon Sêng). Lễ này cũng t chức tại
nhà gái. Nhà trai mang đến nhà gái
những lễ vật đã thống nhất ở lễ dạm
ngõ, gồm: rượu, thịt, bánh trái, quần
- Lễ cưới (Pi Thi A Pea Pi Pea) cũng
được t chức bên nhà gái. Người
Khmer thường t chức lễ cưới trong
ba ngày với nhiều nghi thức như:
áo, nhẫn, đôi bông tai và số tiền dẫn + Ngày thứ nhất: Nhà trai cử người
cưới để cô dâu sắm sửa quần áo sang hỗ trợ nhà gái dựng rạp, trang trí,
trước khi cưới. Nhà trai sang dự lễ ăn sắp xếp lễ vật trên bàn thờ Phật. Nhà
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 7 (263) 2020
57
gái cúng 2 mâm cơm, xin phép t tiên c ng 3 lần. Sau điệu múa mở c ng
cho con gái đi lấy chồng. Sau đó, họ
lấy chỉ đỏ cột tay cô gái để hồn vía
không bất ngờ rời thể xác và đủ sáng
suốt khi về nhà chồng. Tại nhà trai
chuẩn bị: khay trầu, thanh đao nhỏ, 1
ngọn đèn dầu, 1 cặp gối mới, 2 miếng
vải có màu sắc khác nhau, hoa quả.
Người Khmer tin rằng, những lễ phẩm
này sẽ mang đến mang hạnh phúc và
may mắn cho đôi vợ chồng trẻ.
rào (3 lần), nhà gái cùng cô dâu, phù
dâu mở c ng. Chú rể trao bông cau
cho cô dâu, nhà trai thực hiện nghi
thức xin được vào nhà bằng cách bày
các lễ vật đã chuẩn bị. Ông Ma Ha
trình bày lý do nhà trai đến và dâng lễ
vật, nhà gái cử đại diện đáp lời, nhận
lễ vật và cho phép nhà trai bước vào
nhà. Khi mọi người đã an vị, ông Ma
Ha vừa múa vừa hát và cầm kéo cắt
một ít tóc (Pi Thi Cắt Sók) của cô dâu
và chú rể bỏ vào giỏ được kết bằng lá
chuối, sau đó vứt đi nhằm mang ngụ ý
bỏ đi những điều rủi ro, tai hại. Tiếp
theo, ông Ma Ha dâng mâm rượu, gà
luộc, hương đăng cúng Neak Ta, các
vị tăng tụng kinh và rải nước thơm
chúc phúc cho cô dâu, chú rể. Trong
lễ tụng kinh, cô dâu và chú rể mặc
trang phục truyền thống, ngồi chắp tay
chú tâm cầu nguyện. Kế đến mẹ cô
dâu thực hiện nghi thức mở hoa cau
Căt Pho-ca Sla). Đặt hoa cau trên
tấm khăn, bà thắp 3 nén hương cầu
nguyện cho cô dâu, chú rể luôn được
an vui, hạnh phúc. Sau đó, bà thoa
nước thơm lên hoa cau, vuốt 3 lần và
dùng móng tay cái rạch 3 đường dọc
theo hoa cau để tách lấy hoa. Đây
được xem là nghi thức trang trọng
trong đám cưới, vì màu trắng của hoa
cau tượng trưng cho sự trong trắng
của người con gái và cũng nhằm thể
hiện lòng biết ơn của cô dâu, chú rể
đối với cha mẹ.
+ Ngày thứ hai: Tại nhà trai, dâng cúng
t tiên 2 mâm cơm tỏ lòng tri ân và xin
phép cho con trai được đi cưới vợ.
Ngày này có các vị tăng đến tụng kinh
chúc phúc, và Achar làm lễ gọi hồn
Hao Prô Lưng) cho chú rể. Khi bàn
tay úp, ông quét chỉ ra ngoài 7 lần
(quét từ trong c tay ra các đầu ngón)
với ý nghĩa xua đi những điều rủ ro.
Khi bàn tay ngửa, ông quét sợi chỉ trở
vào 9 lần (từ đầu các ngón vào c tay)
với ý nghĩa đem đến điều an vui, hạnh
phúc, tấn tài, tấn lộc cho chú rể. Đến
giờ đã định, với một hồi còng báo hiệu,
nhà trai gồm: người đại diện thường
là người trưởng họ, gọi là Ha Ma), cha
mẹ của chú rể, chú rể, người trong gia
đình, bạn bè chú rể cùng sang nhà gái.
Trên đường đi, chú rể phải luôn đọc
chú nguyện đã được vị Achar hướng
dẫn trước để cầu mong nhận được sự
an vui, hạnh phúc và thành tựu như ý.
Khi đến c ng nhà gái, đoàn người
dừng lại để thực hiện nghi thức múa
mở cổng rào (Rom Bơc Rô Boong) và
bày một bàn lễ vật. Ma Ha đại diện Sau đó chú rể thực hiện nghi thức mời
nhà trai cúng tạ ơn thần linh, đất đai trầu cho cha mẹ cô dâu. Nghi thức
th trạch và thuyết phục nhà gái mở này được thực hiện 3 lần. Lần thứ
DANH LÙNG – CHỨC NĂNG XÃ HỘI TRONG NGHI LỄ…
58
nhất, chú rể lạy tạ ơn và dâng khay nghi thức truyền 7 đèn cầy (Pi Thi
Boong Quâl Pô Pưl). Đèn cầy tượng
trưng cho Linga của Pread Ây Sô
được gắn vào tờ giấy màu cứng tượng
trưng cho Yoni của nàng Ôm Pha Ka
Va Tây (vợ của Preah Ây Sô). Ông
Ma Ha thắp đèn cầy, mọi người đứng
xung quanh cô dâu và chú rể chuyền
3 vòng với lời chúc an vui, hạnh phúc.
Tiếp theo, ông Ma Ha tay cầm thanh
đao vừa múa, vừa hát và dùng mũi
đao mở chiếc khăn che trên mâm trầu
cau. Nghi thức này gọi là mở mâm
trầu cau (Bớk Bay Sây), hàm ý nói lên
sức mạnh của chính nghĩa luôn thắng
gian tà, hạnh phúc chân chính luôn
được sức mạnh của chính nghĩa bảo
vệ, che chở. Đây là nghi thức công
nhận hai người chính thức thành vợ
chồng và chung sống chung thủy trọn
đời với nhau như sự gắn bó của trầu
và cau. Sau nghi thức này, cô dâu
cùng mẹ của mình đi vào phòng của
cô dâu. Sau đó, hai người phụ nữ đại
diện cho nhà trai bưng mâm trầu vào
phòng xin phép rước cô dâu ra ngồi
cạnh chú rể để tiếp tục thực hiện nghi
thức buộc chỉ tay Choong Đay). Ông
Ma Ha đọc kinh và dùng chỉ quét trên
tay của cô dâu và chú rể từ trong ra
ngoài 7 lần nhằm xua đi những điều
rủi ro; sau đó lại quét từ ngoài vào
trong 9 lần nhằm đem đến điều tốt
đẹp, hạnh phúc cho hai người. Tiếp
theo, ông Ma Ha vừa múa hát vừa
mời mọi người đến buộc chỉ vào c
tay của cô dâu, chú rể để chúc phúc.
Kết thúc nghi thức này, ông Ma Ha lấy
3 bình hoa cau đưa cho mọi người rắc
lên cô dâu, chú rể và lối đi vào phòng
trầu cho cha mẹ cô dâu. Mẹ cô dâu
nhận lấy rồi trao cho người thân quan
trọng trong dòng họ. Lần thứ hai, chú
rể lạy tạ và dâng mâm trầu như lần
thứ nhất. Cha cô dâu nhận lấy rồi lại
truyền cho người thân. Lần thứ ba,
chú rể cũng làm như hai lần trước. Mẹ
cô dâu nhận lấy và truyền cho mọi
người còn lại. Những người tham dự
khi nhận được mâm trầu từ cha mẹ cô
dâu đều tự têm một miếng để ăn
nhằm mừng hạnh phúc đôi lứa. Khi
chú rể dâng trầu, cô dâu chắp tay ngồi
bên cạnh để nghe vị Achar răn dạy
đạo lý làm con, làm chồng làm vợ…
Sau khi xong nghi thức này, mọi
người cùng dự tiệc và nghỉ ngơi tại
nhà gái để chờ đến ngày hôm sau
thực hiện các nghi thức còn lại.
+ Ngày thứ ba: Khi mặt trời vừa mọc,
nhà gái chuẩn bị mâm lễ vật để dâng
cúng chư thiên ngay trước c ng nhà
nhằm lấy giờ lành. Cô dâu, chú rể
trong trang phục truyền thống (không
phải trang phục cưới) cùng với người
thân và vị Achar làm lễ để cầu nguyện
được an vui, hạnh phúc. Khi lễ xong
cô dâu đi về phòng; chú rể chờ để
được rước vào nhà. Đoàn rước chú rể
gồm một người cầm thanh đao nhỏ đi
trước; ba người bưng 3 bình hoa cau
theo sau; kế đến là ông Ma Ha, chú rể
(có lọng hoặc dù để che chú rể) và
người thân. Khi vào nhà, chú rể được
ngồi ở nơi trang trọng, lần lượt lạy tạ
ơn và dâng 3 bình hoa cau cho cha,
mẹ và anh của cô dâu. Cô dâu được
đưa ra ngồi cạnh chú rể để thực hiện
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 7 (263) 2020
59
tân hôn nhằm cầu chúc cho tình nghĩa mẹ vợ hoặc cha mẹ chồng, hay ra ở
vợ chồng luôn được nồng thắm. Nghi riêng tùy vào sự thỏa thuận từ lễ ăn
thức này được gọi là rải hoa cau
(Bách Pho-ka Sla). Sau đó, cô dâu và
chú rể chắp hai tay, cúi đầu chào
nhau và bước vào phòng tân hôn. Cô
dâu đi trước, chú rể theo sau nắm lấy
vạt áo của cô dâu. Nghi thức này bắt
nguồn từ truyền thuyết Pread Thôn
nắm vạt áo Neang Nek khi xuống thủy
cung ra mắt vua cha là Long vương.
Lúc cô dâu, chú rể đi vào phòng, ông
Ma Ha cầm lấy thanh đao múa điệu
múa cuốn chiếu Răm Sa Kanh Têl)
ngụ ý xua đu i những điều không may
đến với cô dâu, chú rể và gia đình hai
họ. Sau đó, cô dâu và chú rể thay đ i
trang phục để ra ngoài tiếp khách.
Đến khoảng 19 giờ, nghi thức chung
giường (Pho-som Đom Neak) được
diễn ra. Mâm lễ dành cho nghi thức
này là bánh, trái (chuối chín, trái dừa
tươi) và trầu cau. Hai người phụ nữ
lớn tu i có gia đình hòa thuận, hạnh
phúc thường là người thân cô dâu)
được mời để thắp đèn, múc nước dừa,
lột trái chuối chia đôi cho cô dâu và
chú rể cùng ăn nhằm mang ý nghĩa
cùng chia sẻ khó khăn, ngọt lành
trong cuộc sống. Sau cùng, hai người
phụ nữ này mời hai vợ chồng vào
giường người vợ đi trước, người
chồng theo sau) và chỉ bảo cách sống,
cách tôn trọng, giúp đỡ lẫn nhau trong
cuộc sống vợ chồng. Đây là nghi thức
cuối cùng trong hôn lễ của người
Khmer ở Nam Bộ.
hỏi.
* Lễ chúc thọ
Với người Khmer, lễ chúc thọ không
nhất thiết phải đủ 60 tu i. Con cháu t
chức lễ chúc thọ cho người thân khi
thấy người đó sức yếu, thường xuyên
đau bệnh. Đối với các vị giáo phẩm
trong chùa và có tu i hạ lạp(1) từ 40
trở lên hoặc tu i đời từ 60 trở lên sẽ
được đệ tử xuất gia và phật tử của
chùa t chức lễ chúc thọ; trường hợp
vị giáo phẩm bị bệnh trong thời gian
dài, nhưng tu i hạ lạp hoặc tu i thọ
chưa đến thời gian quy định vẫn được
t chức lễ chúc thọ. Mục đích của lễ
chúc thọ nhằm để cầu an, hồi hướng
và tăng phước báu cho người thụ lễ.
Lễ chúc thọ gồm các nghi thức: cầu
an, sám hối, chúc thọ. Trong lễ chúc
thọ, con cháu hoặc đệ tử xuất gia,
Phật tử sẽ thực hiện nghi thức mộc
dục (tắm gội) cho người thụ lễ. Chuẩn
bị một thau lớn nước sạch nước
không quá nóng, quá lạnh) có pha dầu
thơm, hoa thơm và đã được trì chú;
người thụ hưởng ngồi trên ghế; con
cháu, đệ tử xuất gia, hoặc phật tử
thay nhau múc từng gáo nước thơm
tưới lên; vừa tưới vừa cầu chú an
lành. Sau đó, người thụ lễ thay y phục
mới để thực hiện cầu an, sám hối,
quán tưởng để được tăng trưởng quả
phước. Người tham dự lễ cùng đọc
kinh cầu an cho người thụ lễ. Sau đó,
người thân thực hiện nghi thức báo
Đôi vợ chồng trẻ này sẽ có cuộc sống hiếu bằng cách tặng vật phẩm, chúc
mới, họ có thể sống tại gia đình cha phúc, cầu mong sự an lành.
DANH LÙNG – CHỨC NĂNG XÃ HỘI TRONG NGHI LỄ…
60
* Tang lễ
tỳ thực hiện nghi thức quán tưởng
(Boong-quâl-pô-pưl) cho người quá cố
với các điều cần nhớ như quán tưởng
về Phật, pháp, tăng, về bố thí, về trì
giới, về thân, về sự chết… Tiếp theo,
thi thể được đưa vào áo quan. Trong
áo quan có đặt 3 nẹp bằng ván hoặc
bằng tre, tượng trưng cho 3 cõi: cõi
người, cõi trời và cõi niết bàn; và làm
bệ đỡ thi hài. Kế tiếp, con cháu thắp
nhang, tay cầm miếng trầu cau phát
Người Khmer gọi lễ tang là Pi Thi Bôn
Sóp. Khi trong nhà có người sắp qua
đời, người nhà sẽ rước vị Achar đến
thực hiện nghi thức dẫn đường Năm
Pho-lâu). Vị Achar nối một sợi chỉ
trắng từ đầu giường người hấp hối
đến khay lễ (Tùm-rông) đặt hướng
đông bắc. Sau đó, thỉnh các vị tăng
đến tụng kinh. Con cháu ngồi xung
quanh giường cùng lắng nghe và hồi
hướng quả phước cho người hấp hối. nguyện từ biệt rồi đặt vào quan tài, vị
Nghi thức này nhằm trợ duyên, Achar đóng nắp quan tài lại, kết thúc
chuyển nghiệp cho người sắp qua đời. nghi thức khâm liệm.
Khi người hấp hối trút hơi thở cuối - Tiếp theo là nghi thức xin phép. Vị
cùng, gia đình thỉnh chư tăng đến tụng
kinh để đưa người chết về cảnh giới
an lạc (Oi-Pô-Tức). Sau đó, gia đình
tiến hành các nghi thức tiếp theo trong
tang lễ.
Achar chuẩn bị các mâm lễ cúng đất
đai th công (Kroong Pea Li), cúng
Neak Ta để xin phép được t chức
tang lễ; kế đó cúng và mời chư thiên
(Tho-vai Đoong Quai Tê Vđa) đến
chứng minh, hồi hướng phước báu
cho người chết; tiếp đến là nghi thức
lễ bái tam bảo, thỉnh các vị tăng tụng
kinh cầu siêu, cầu an và thuyết pháp.
Vị Achar được mời đến để chọn ngày,
giờ lành t chức tang lễ và thực hiện
nghi thức trong lễ tang. Tang lễ của
người Khmer ở Nam Bộ thường diễn
ra trong 3 ngày 2 đêm tính từ ngày
chết).
- Nghi thức động quan và đưa tang:
Đến giờ động quan, vị Achar thỉnh các
vị tăng làm lễ cầu siêu; sau đó thực
- Đầu tiên là nghi thức khâm liệm. Gia
đình mời các vị tăng đến tụng kinh hiện lại nghi thức quán tưởng để bắt
khâm liệm và nhập quan. Vị Achar và đầu động quan và đưa tang. Đội hình
các vị đạo tỳ (neak-phlúc) dùng vải
trắng bọc thi thể người quá cố và
dùng dây vải trắng buộc thành 5 đoạn
đưa tang được xếp theo thứ tự: kiệu Á
Phi Thom nơi vị sư trụ trì ngồi) đi
trước, kế đến là người thân bưng di
trên thi thể, tượng trưng cho 5 sự ràng ảnh, tiếp theo là người đội lễ vật
buộc của đời người, gồm: con, cháu, (Tean Tbông), rồi đến người bắn cung
vợ chồng, tài sản, cha mẹ; nhưng các người tu trước lửa), người rải nếp
dây này đều không được thắc nút, rang, bông gòn bách leach), người
nhằm tượng trưng cho sự buông bỏ
những ràng buộc để thanh thản về với
thân đội dây tranh đan So-bâu Pho-
lăng) được nối từ kiệu Á Phi Thom
cõi an lành. Sau đó, vị Achar, các đạo đến quan tài; đi sau cùng là xóm giềng.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 7 (263) 2020
61
- Nghi thức hỏa táng: Khi đoàn đưa * Quy chuẩn của cộng đồng qua
nghi lễ vòng đời
tang đến đài hỏa táng, vị Achar và
đoàn đạo tỳ khiêng quan tài đi quanh
đài hỏa táng 3 vòng, rồi đặt quan tài
trên đài hoả táng. vị sư trụ trì tụng
kinh để quán tưởng về sự vô thường
của đời người. Sau khi tụng xong, vị
Achar châm lửa. Lúc này người tu
trước lửa (Buốs Múc Pho-lơng) sẽ
phải ngồi thiền ngay đài hỏa thiêu để
thực hiện nghi thức quán tưởng, hồi
hướng phước báu nhằm tăng quả
phước cho người mất được tái sanh
vào cõi an lành. Người này phải ngồi
cho đến khi thu cốt của người quá cố.
Quy chuẩn của cộng đồng được quy
định bởi giá trị văn hóa và giá trị tôn
giáo của tộc người. Người Khmer ở
Nam Bộ hiện nay có trên 90% theo
Phật giáo Nam tông, do đó, các quy
chuẩn của cộng đồng đều dựa trên
quy chuẩn của Phật giáo Nam tông,
trong đó có nghi lễ đời người.
Mỗi nghi lễ được diễn ra đều có vai trò
của các vị tăng và Achar. Trong đó,
các vị tăng giữ vai trò thực hiện nghi lễ,
hoằng pháp, như: tụng kinh chúc phúc,
cầu an, cầu siêu; còn Achar giữ vai trò
t chức, lo việc hướng dẫn và thực
hành nghi lễ mang tính “mật pháp”
của tôn giáo, như: trì chú, cột chỉ tay,
gọi hồn, cúng dâng lễ, quán tưởng...
Những điều này đã trở thành nguyên
tắc và “chuẩn mực” phải tuân thủ theo,
nếu không sẽ bị cộng đồng người
Khmer ở Nam Bộ xem là “lệch chuẩn”.
Khi thu cốt về, gia đình t chức đại lễ
cầu siêu Ma ha Chhac Băng Skôl), lễ
trai tăng Đa Chho-lon Bun) để hồi
hướng phước báu cho người đã mất.
Sau đó, vị Achar thực hiện nghi thức
qua thời (Chho-lon Brah Kal), mang ý
nghĩa thời gian tang lễ đã kết thúc.
3. CHỨC NĂNG CỦA NGHI LỄ VÒNG
ĐỜI TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI CỦA
NGƯỜI KHMER Ở NAM BỘ
Bên cạnh quy chuẩn tôn giáo, giá trị
đạo đức và quy chuẩn cộng đồng
cũng được xem trọng khi tiến hành
các nghi lễ liên quan đến đời người.
Điều này được khẳng định qua nghi lễ
xuất gia, vào bóng mát và hôn lễ của
từng cá nhân. Trong đó, lễ xuất gia
làm giới tử của nam giới không phải
hướng đến việc đi tu trọn đời nhưng
nếu đều này xảy ra là vinh dự của gia
đình và cộng đồng) mà hướng đến
việc được học giáo lý, đạo đức và lối
Theo quan điểm của Radcliffe-Brown:
“Chức năng của mỗi tập tục là vai trò
mà nó nắm giữ trong việc duy trì sự
toàn vẹn của hệ thống xã hội” dẫn
theo Robert Layton, 1997: 28). Ông
nhấn mạnh, khi nghiên cứu tập tục,
cần phân tích chức năng xác định vai
trò của chúng trong sự ổn định của xã
hội (Radcliffe-Brown, 1951). Đối với
người Khmer, sự n định đó được thể
hiện cụ thể qua việc xác định sự chuẩn sống theo nguyên tắc của Đức Phật
mực của cộng đồng, sự giáo dục của để trở thành con người có ích cho
thế hệ, tính cố kết tộc người và giữ gìn, cộng đồng, xã hội. Một nam giới đã
từng xuất gia làm giới tử luôn được
bảo lưu văn hóa truyền thống tộc người.
DANH LÙNG – CHỨC NĂNG XÃ HỘI TRONG NGHI LỄ…
62
cộng đồng xem trọng, các gia đình có sạch. Đây được xem là quy chuẩn bắt
buộc về đạo đức mà cộng đồng luôn
hướng đến.
con gái luôn muốn gả con của họ cho
những người này. Hoặc lễ vào bóng
mát của nữ giới cũng nhằm để khẳng
định đức hạnh của người con gái, vì
đã được người mẹ giáo dục tử tế.
Hiện nay, lễ vào bóng mát không còn
duy trì trong cộng đồng người Khmer
ở Nam Bộ, song việc giáo dục đức
hạnh dành cho các cô gái trong gia
đình luôn được các bà mẹ chú trọng.
Điều này thể hiện qua hành vi của cô
gái trong cuộc sống, như: sự lễ phép,
khiêm nhường, cung kính ở chỗ đông
người, nơi trang nghiêm; khả năng
quán xuyến công việc nhà, tài may vá,
thêu thùa, làm bánh… Đó chính là
đức hạnh theo quy định của cộng
đồng, và các gia đình có con trai luôn
muốn cưới những cô gái như vậy.
Ngoài ra, quy chuẩn báo hiếu, tạ ơn
được thể hiện qua lễ chúc thọ và tang
lễ. Việc thực hiện nghi thức tắm gội,
tặng phẩm vật, chúc phúc, chúc bình
an dành cho người thụ hưởng nghi lễ
chúc thọ đều hướng đến ý nghĩa báo
hiếu và đền ơn, đáp nghĩa của con
cháu dành cho cha mẹ, của đệ tử
dành cho thầy. Bởi, cha mẹ và thầy đã
tốn nhiều công sức trong việc sinh
thành, dưỡng dục. Các nghi thức: cầu
siêu, quán tưởng, tu trước lửa… trong
tang lễ nhằm hướng đến sự báo hiếu
của người sống dành cho người quá
cố, mong muốn giảm bớt tội nghiệp,
tăng phần quả phước để được tái sinh
vào cõi an lành.
Trong hôn lễ, hàng loạt nghi thức diễn
ra đều hướng đến sự chuẩn mực về
đạo đức của đôi nam nữ. Lễ cưới chỉ
diễn ra khi đôi nam nữ này chưa có
quan hệ tính dục trước hôn nhân; nếu
đã quan hệ, gia đình chỉ t chức mâm
cơm và tuyên bố với họ hàng về sự
thành hôn của đôi trai gái này. Các
nghi thức trong lễ cưới như mở c ng
rào, xin vào nhà, cắt tóc, cắt hoa cau,
truyền đèn cầy, chung giường… tại
nhà gái, ngoài việc mang ý nghĩa
phong tục, còn mang hàm ý “khai mở
lần đầu tiên” trong quan hệ vợ chồng
của đôi nam nữ. Mọi thứ đều mới, đều
phải được xin phép và được đồng ý,
được sự hướng dẫn cụ thể tận tình
của những người đi trước có kinh
nghiệm. Màu sắc và lễ vật trong đám
cưới cũng thể hiện sự mới mẽ, trong
Như vậy, quy chuẩn của cộng đồng về
tín ngưỡng, đạo đức luôn được thể
hiện một cách rõ ràng qua việc thực
hiện các nghi lễ liên quan đến đời
người. Đây là một trong những chức
năng xã hội quan trọng mà nghi lễ
vòng đời thể hiện nhằm duy trì sự
toàn vẹn của hệ thống xã hội trong
cộng đồng người Khmer ở Nam Bộ.
* Sự giáo dục trong cộng đồng Khmer
Nam Bộ qua nghi lễ vòng đời
Từ chức năng khẳng định chuẩn mực
của cộng đồng nêu trên, nghi lễ vòng
đời còn mang tính giáo dục trong cộng
đồng. Tính giáo dục đó được thể hiện
qua vai trò và vị thế của người thụ
hưởng nghi lễ mà gia đình, cộng đồng
xã hội dành cho họ để chính bản thân
họ cũng như những người khác trong
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 7 (263) 2020
63
cộng đồng, đặc biệt là các thế hệ kế tố văn hóa tộc người và văn hóa tôn
tiếp học tập, noi theo. giáo chi phối.
Với người Khmer, cách giáo dục tốt Trong các nghi lễ vòng đời, người
nhất là noi theo tấm gương mẫu mực Khmer thường có hành vi cúng dường
của ông bà, cha mẹ. Do đó, việc thực
hiện các nghi lễ vòng đời người theo
đúng quy chuẩn của cộng đồng cũng
là cách mà cha mẹ muốn giáo dục con
cái. Việc được cộng đồng xem trọng
sau khi hoàn thành các nghi lễ này là
thành quả trong giáo dục không chỉ
dành cho người thụ hưởng nghi lễ mà
còn dành cho các thế hệ tiếp theo sau
trong cộng đồng.
và đón nhận sự chúc phúc từ các vị
tăng; vì quan niệm của người Khmer,
cúng dường chư tăng và nhận sự
chúc phúc sẽ được phước báu, được
an vui, hạnh phúc không chỉ ở kiếp
hiện tại mà còn ở cả kiếp sau. Ngoài
ra, khi tham dự nghi lễ, những người
trong cộng đồng còn góp công sức và
vật chất lẫn tinh thần cho cá nhân và
gia đình thực hiện nghi lễ để sau đó,
các cá nhân và gia đình này đáp lễ lại
khi những gia đình khác thực hiện
nghi lễ liên quan. Điều này thể hiện
tinh thần đoàn kết, hòa hợp của cộng
đồng tộc người trong khu vực.
Hoặc khi thực hiện các nghi lễ như
hôn lễ, chúc thọ, tang lễ… những nghi
thức đi kèm trong từng nghi lễ đều
hướng đến tính giáo dục về đạo đức,
lối sống. Nói cách khác, nghi lễ liên
quan đến đời người của cộng đồng
Khmer ở Nam Bộ đã thể hiện chức
năng giáo dục đạo đức, lối sống theo
quy chuẩn của tôn giáo và văn hóa tộc
người rất rõ.
Ngoài ra, qua quan sát chúng tôi nhận
thấy, nghi lễ vòng đời của người
Khmer còn thể hiện sự bình đẳng giữa
các cá nhân và gia đình trong cộng
đồng, (nếu các cá nhân và gia đình đó
tuân thủ đúng chuẩn mực quy định
của cộng đồng). Các nghi thức được
t chức trong nghi lễ đều được tuân
thủ theo nguyên tắc đã được “chuẩn
hóa” trong cộng đồng, như là một
“thiết chế xã hội” hoàn chỉnh. Tất cả
điều này đã tạo nên sự cố kết cộng
đồng rõ rệt qua các nghi lễ vòng đời
được thực hiện của người Khmer.
* Sự cố kết và giữ gìn văn hóa của
cộng đồng Khmer Nam Bộ qua nghi
lễ vòng đời
- Thể hiện sự cố kết cộng đồng: Qua
việc tham dự các nghi lễ vòng đời
được t chức trong cộng đồng người
Khmer ở Nam Bộ, chúng tôi nhận
thấy mặc dù đây là các nghi lễ liên
quan trực tiếp đến cá nhân và gia
đình của người thụ hưởng nghi lễ,
nhưng đều có sự tham gia tích cực
của các thành viên trong cộng đồng,
nhất là đối với lễ xuất gia tu học, hôn
lễ, tang lễ. Điều này khẳng định, tính
cố kết trong cộng đồng Khmer ở Nam
Bộ được thể hiện rất cao, do bởi yếu
- Thể hiện sự giữ gìn văn hóa truyền
thống: Điều này được khẳng định qua
việc duy trì tập quán văn hóa của
cộng đồng. Chứng kiến nghi lễ vòng
đời người được diễn ra trong nhiều
gia đình Khmer ở Nam Bộ, chúng tôi
DANH LÙNG – CHỨC NĂNG XÃ HỘI TRONG NGHI LỄ…
64
nhận thấy, sự lặp đi lặp lại của từng của người Khmer ở Nam Bộ hiện nay
nghi thức khi thực hiện nghi lễ. Phỏng vẫn thể hiện đầy đủ những chức năng
vấn nhiều đối tượng tại cộng đồng xã hội quan trọng.
đều cho thấy họ giải thích ý nghĩa,
4. KẾT LUẬN
chức năng của từng nghi thức trong
Nghi lễ vòng đời của người Khmer ở
nghi lễ, kể cả sự cảm nhận của bản
Nam Bộ được thể hiện cụ thể qua các
thân về nghi lễ tương đối giống nhau
nghi lễ như lễ liên quan đến sinh nở,
khi cho rằng chúng thể hiện chuẩn
đầy tháng, xuất gia, vào bóng mát,
mực, sự giáo dục, truyền thống văn
hôn lễ, chúc thọ, tang lễ. Các nghi lễ
hóa của tộc người. Họ cũng cho rằng
này thường được thực hiện với nhiều
sẽ cố gắng duy trì các nghi thức và ý
nghi thức thể hiện các quan niệm về
nghĩa của các nghi thức này trong
văn hóa, ý thức và tôn giáo của người
việc thực hiện nghi lễ để bảo lưu văn
Khmer. Việc thực hiện các nghi lễ
hóa truyền thống của tộc người.
không chỉ có ý nghĩa đối với đời sống
Tuy nhiên, có những nghi lễ, nghi thức
đã bị mai một hoặc không còn.
Nguyên nhân là do môi trường sống
thay đ i nên một số nghi thức bị lược
bỏ. Thực tế, sự mất đi hoặc bỏ bớt
một số nghi thức trong các nghi lễ
vòng đời vẫn không làm mất đi các
chức năng vốn có của nghi lễ. Do đó
có thể khẳng định, nghi lễ vòng đời
của cá nhân người thụ hưởng nghi lễ
mà còn có chức năng xã hội đối với
cộng đồng như thể hiện các quy
chuẩn của cộng đồng, giáo dục thế hệ
sau, cố kết và giữ gìn văn hóa truyền
thống. Đây là những chức năng quan
trọng nhằm duy trì sự toàn vẹn hệ
thống xã hội của người Khmer ở Nam
Bộ.
CHÚ THÍCH
(1)
Tu i hạ lạp là tu i thực hiện an cư kiết hạ. Sau khi trải qua một mùa an cư kiết hạ được
xem là một tu i hạ lạp.
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Danh Lùng. 2017, 2018, 2019. Tư liệu điền dã và tư liệu phỏng vấn người Khmer tại
các tỉnh, thành ở Tây Nam Bộ.
2. Đặng Thị Kim Oanh. 2008. Hôn nhân gia đình của người Khmer ở Đồng bằng sông
Cửu Long. Luận án Tiến sĩ Dân tộc học. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
- Đại học Quốc gia TPHCM.
3. Mai Thị Ngọc Diệp. 2008. Tang ma của người Khmer An Giang. Luận văn Thạc sĩ
ngành Văn hóa học. Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn TPHCM.
4. Radcliffe-Brown A.R. 1940. On Social Structure. Journal of the Royal Anthropological
Institute of Great Britain and Ireland.
5. Radcliffe-Brown A.R. 1951. The Comparative Method in Social Anthropology. Journal
of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 7 (263) 2020
65
6. Radcliffe-Brown A.R. 1957. A Natural Science of Society. Glencoe, Illinois: The
Free Press.
7. Robert Layton. 1997. An Introduction to Theory in Anthropology. Cambridge
University press.
8. T ng cục Thống kê Việt Nam. 2019. Bảng số liệu kết quả điều tra dân số và nhà ở
ngày 15/4/2020.
20/12/2019.
10. Trần Văn B n. 1999. Một số lễ tục dân gian người Khmer Đồng bằng sông Cửu
Long. Hà Nội: Nxb. Văn hóa Dân tộc.
11. Trần Văn B n. 2002. Phong tục và nghi lễ vòng đời người Khmer Nam Bộ. Hà Nội:
Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội.
15 trang
28140
Free
Bạn đang xem tài liệu "Chức năng xã hội trong nghi lễ vòng đời của người Khmer ở Nam Bộ", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- chuc_nang_xa_hoi_trong_nghi_le_vong_doi_cua_nguoi_khmer_o_na.pdf
