Vấn đề phân tầng xã hội và di động xã hội qua các nghiên cứu trong và ngoài nước

12

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (279) 2021

VẤN ĐỀ PHÂ N TẦNG XÃ HỘI VÀ DI ĐỘNG XÃ HỘI

QUA CÁ C NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC

HÀ THÚC DŨNG^*

Quá trì nh toàn cầu hóa đã tạo ra nhiều cơ hội về phá t triển kinh tế và giảm

nghè o ở các nước đang phát triển, nhưng cũng đem đến những thá ch thức trong

việc gia tăng bất bình đẳng xã hội giữa các nhóm dân cư. Bên cạnh đó, quá

trì nh cô ng nghiệp hóa và đô thị hóa làm cho cơ cấu xã hội, cơ cấu kinh tế có

nhiều biến chuyển. Nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy sự biến đổi

cơ chế kinh tế dẫn đến sự thay đổi cơ cấu kinh tế, cơ cấu xã hội đã làm cho xu

hướng phâ n tầng xã hội ngày càng mạnh mẽ hơn, và ảnh hưởng đến di động xã

hội của người lao động.

Từ khó a: cơ cꢀu xã hội, giai tầng xã hội, phâ n tầng xã hội, di động xã hội

Nhận bài ngày: 08/9/2021; đưa vào biên tập: 12/9/2021; phản biện: 13/10/2021;

duyệt đăng: 21/11/2021

1. DẪN NHẬP

của cải, địa vị chí nh trị, uy tí n xã hội

cũng như sự khá c biệt về trình độ học

vꢀn nghề nghiệp, nhà ở, phong cá ch

sinh hoạt, cá ch ứng xử” (Bilton,

Bonmett, Jones, 1993). Phâ n tầng xã

hội là một chủ đề được nghiên cứu

nhiều ở Việt Nam từ sau thời kỳ Đổi

mới, thể hiện qua số lượng cá c cuộc

điều tra và bài bá o khoa học, như:

Điều tra mức sống dân cư thực hiện

từ 1992 đến 2018; 4 bộ số liệu về cơ

cꢀu xã hội và phúc lợi xã hội của cư

dâ n Nam Bộ do Viện Khoa học xã hội

vùng Nam Bộ thực hiện từ 2010 đến

2020.

Nghiên cứu về phâ n tầng xã hội và di

động xã hội là một chủ đề nghiên cứu

lớn của giới khoa học xã hội nó i

chung và xã hội học nó i riêng. Chủ đề

này được nhiều nhà nghiên cứu trong

và ngoài nước quan tâm, đã trình bày

trên nhiều trang sá ch, tạp chí trong

nhiều thập kỷ qua. Việc nghiên cứu

chủ đề này thô ng qua cá c kết quả

nghiên cứu giúp đưa ra một cá i nhì n

tổng quan về sự biến đổi xã hội dưới

tác động của cá c yếu tố, có ý nghĩa cả

về lý luận lẫn thực tiễn.

2 NỘI DUNG

2.1.1. Phâ n tầng xã hội trong quá

trì nh toàn cầu hó a

Những nghiên cứu về toàn cầu hó a và

bꢀt bình đẳng xã hội cho chúng ta một

cá ch nhì n tổng quát hơn về phâ n tầng

xã hội và bꢀt bình đẳng xã hội trong

2.1. Phâ n tầng xã hội

“Phân tầng xã hội là sự phâ n chia xã

hội thành nhiều giai tầng khá c nhau về

^*Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.

13

HÀ THÚC DŨNG – VẤN ĐỀ PHÂ N TẦNG XÃ HỘI VÀ DI ĐỘNG…

khu vực và trên thế giới hiện nay. Khi làm tăng tỷ lệ bꢀt bình đẳng xã hội,

phâ n tí ch về toàn cầu hó a và nghè o

đói, Jonathan Pincus (2006) cho rằng

toàn cầu hó a khô ng phải là nguyên

nhân, cũng chẳng phải giải phá p cho

vꢀn đề giảm nghè o mà nó tùy theo

tì nh hì nh chí nh trị, chí nh sá ch an sinh

xã hội của mỗi quốc gia sẽ tạo ra sự

tăng trưởng kinh tế và giảm nghè o

của quốc gia đó. Ở một gó c nhì n khá c

Harold R. Kerbo (2012) cho rằng, quá

trì nh toàn cầu hó a có thể làm tăng

trưởng kinh tế và giảm nghè o cho một

số quốc gia, nhưng sự tăng trưởng đó

khô ng bền vững bởi các nước này

chịu sự chi phối quá mức của cá c

cô ng ty, tập đoàn đa quốc gia. Ở cá c

quốc gia nghè o, việc đầu tư từ bên

ngoài làm tăng bꢀt bình đẳng về thu

nhập, có thể dẫn đến tì nh trạng người

giàu có xu hướng trở nên giàu hơn

trong khi người nghè o sẽ nghèo hơn

hoặc khô ng có lợi ích gì. Ông cũng

đặt câ u hỏi là hì nh thức nào của chủ

nghĩa tư bản có thể duy trì sự phá t

triển kinh tế trong thế kỷ XXI và thúc

đẩy sự phá t triển kinh tế lan rộng như

nhau để giảm đói nghèo?

bꢀt bình đẳng thu nhập ở các nước

đang phát triển.

2.1.2. Phâ n tầng xã hội dựa trên sự

thay đổi cơ chế kinh tế

Nghiên cứu về phâ n tầng xã hội trong

quá trì nh biến đổi cơ chế kinh tế

khô ng thể khô ng nhắc đến hai quốc

gia có đặc điểm kinh tế, chí nh trị và sự

chuyển đổi kinh tế khá tương đồng là

Trung Quốc và Việt Nam.

Yanjie Bian (2002) cho rằng, sự phâ n

tầng xã hội của Trung Quốc chuyển

đổi từ một hệ thống thứ bậc cứng

nhắc dưới thời Mao Trạch Đông sang

một hệ thống giai cꢀp mở trong giai

đoạn hậu Mao. Ở Trung Quốc, trước

thời kỳ cải cá ch cá c yếu tố cꢀu thành

tầng lớp là: (1) khu vực nô ng thô n - đô

thị chia tá ch về tì nh trạng cư trú, (2)

sự phâ n biệt giữa loại hì nh sở hữu

kinh tế, thuộc sở hữu tập thể hay sở

hữu tư nhân, (3) sự phâ n biệt giữa

cá n bộ cô ng nhâ n viên trong phâ n loại

nghề nghiệp, (4) sự phân chia “cách

mạng - phản cá ch mạng” trong tính

chꢀt chí nh trị. Đến thời hậu Mao, vào

năm 1978, việc cải cá ch bắt đầu ở

nô ng thô n, hộ gia đình trở thành đơn

vị sản xuꢀt, phâ n phối và tiêu thụ cơ

bản. Cá c tài sản từ hợp tá c xã được

trả về từng gia đình, họ có quyền

được canh tá c hoặc tự giải phó ng khỏi

đꢀt đai để làm việc tại địa phương

hoặc nơi khác để có thu nhập cao hơn

từ một cô ng việc phi nô ng nghiệp.

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng,

Như vậy quá trì nh toàn cầu hó a có thể

làm cho việc tăng trưởng kinh tế cao

hơn và tỷ lệ người nghè o giảm ở cá c

nước đang phát triển. Điều đó tùy

thuộc khá nhiều vào yếu tố kinh tế,

văn hóa, chính trị cùng với cá c chí nh

sá ch phúc lợi xã hội của mỗi quốc gia

để có thể phá t triển một cá ch bền

vững, tức là vừa tăng trưởng kinh tế

vừa giảm nhanh tỷ lệ hộ nghè o. Song những cá n bộ trước đây trở thành

những ô ng chủ - “tầng lớp doanh nhâ n

quá trì nh toàn cầu hóa cũng có thể

14

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (279) 2021

mới” sau khi công ty nhà nước dần rơi vào nhóm nghèo của xã hội. Đến

năm 1986 với cơ chế kinh tế mới, hộ

gia đình trở về đơn vị kinh tế nò ng cốt,

đꢀt đai chia lại cho người dâ n và mỗi

gia đình chịu trá ch nhiệm trong việc

sản xuꢀt của mình đã tạo động lực

cho việc phá t triển kinh tế - xã hội. Từ

một cơ chế kinh tế hai thành phần với

hai hì nh thức sở hữu sang cơ chế

nhiều thành phần với nhiều hì nh thức

sở hữu, từ một xã hội chủ yếu là giai

cꢀp cô ng nhâ n, nô ng dâ n và tầng lớp

trí thức sang một xã hội gồm nhiều

giai tầng khá c nhau: cô ng nhâ n, nô ng

dâ n, trí thức, doanh nhâ n và tầng lớp

trung lưu... (Lê Hữu Nghĩa, Lê Ngọc

Hùng, 2012; Lê Văn Toàn, 2012).

Chính điều này đã tạo ra sự phâ n tầng

xã hội có xu hướng mạnh hơn, trong

đó thể hiện giữa các nhóm dân cư hay

giữa cá c khu vực kinh tế, giữa nô ng

thôn và đô thị.

chuyển sang thành cô ng ty cổ phần

hoặc doanh nghiệp tư nhân. Tầng lớp

trí thức, cá c chuyên gia, cá c nhà hoạt

động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ

thuật không được coi trọng. Nhưng

đến năm 1979 tầng lớp trí thức được

đưa lên thành tầng lớp “tân tiến” trong

thời kỳ cải cá ch, bởi vì tầng lớp này

có trình độ học vꢀn cao, là một tầng

lớp chuyên nghiệp có uy tí n cao

(Davis, 2000; Hoàng Huệ Anh, 2008).

Đối với giai tầng yếu thế (những

người học vꢀn thꢀp, địa vị xã hội -

chí nh trị thꢀp, nguồn lực kinh tế khô ng

có ) là một thá ch thức đáng kể đối với

Trung Quốc. Tầng lớp trung lưu chiếm

giữ một vị trí quan trọng trong cơ cꢀu

giai tầng xã hội, đó là những lao động

trẻ, có trình độ học vꢀn cao, kỹ năng

tay nghề tốt, có phong cá ch sinh hoạt

văn hóa - nghệ thuật và tiêu dùng

hoàn toàn khá c với những giai tầng

khá c trong xã hội (Cao Tuyết Ngọc,

2004; Song, Jing, Cavusgil, Li, Luo,

2015).

Nhó m nghiên cứu Trịnh Duy Luâ n và

Bùi Thế Cường (2001) cho rằng, sau

Đổi mới sự phâ n tầng xã hội của Việt

Nam có chiều hướng tăng nhanh,

trình độ học vꢀn, tỷ lệ người ăn theo

trong hộ, khu vực kinh tế và địa bàn

cư trú đã ảnh hưởng đến phâ n tầng

xã hội, đến phâ n hó a giàu nghè o giữa

các nhóm dân cư. Nguyên nhân phân

tầng xã hội do: (1) tập trung đầu tư

quá mức vào đô thị và cô ng nghiệp,

tác động của việc tập trung đꢀt đai

của một số vùng; (2) thị trường hó a

Việt Nam sau năm 1975 với cơ chế

kinh tế tập trung quan liêu bao cꢀp đã

tạo ra một sức ỳ trong sản xuꢀt. Theo

Tương Lai (1995), học vꢀn và nghề

nghiệp là hai yếu tố ảnh hưởng lớn

đến phâ n tầng mức sống giữa cá c

nhóm dân cư lúc bꢀy giờ. Những

nhóm dân cư nào có học vꢀn càng

cao, nghề nghiệp ổn định và có

chuyên mô n kỹ thuật tốt thì mức sống cá c dịch vụ xã hội (đặc biệt sự phá t

càng cao, cò n những người học vꢀn

thꢀp, trình độ tay nghề hạn chế thì

mức sống càng thꢀp và có xu hướng

triển cá c dịch vụ tư nhân trong giáo

dục và y tế) đã gây ra tiêu cực, làm

tăng sự phâ n tầng xã hội; (3) học vꢀn

15

HÀ THÚC DŨNG – VẤN ĐỀ PHÂ N TẦNG XÃ HỘI VÀ DI ĐỘNG…

là yếu tố quan trọng tác động đến lượng nguồn thu nhập của mỗi hộ gia

đình; số thá ng làm việc của cá c thành

viên có việc làm trong gia đình; học

vꢀn của những người lao động có việc

làm; tỷ lệ người ăn theo trong gia đình.

Nhận định này cũng tương đồng với

nghiên cứu của Nicholas Minot, Đặng

Kim Sơn và đồng nghiệp (2003) về

mức chênh lệch thu nhập và chi tiêu

của nhó m giàu và nhó m nghè o rꢀt cao

ở khu vực đô thị hó a phá t triển mạnh

như TPHCM, Hà Nội, Đà Nẵng, Hải

Phòng. Ngược lại ở những vùng nô ng

thô n, khu vực miền núi thì mức chênh

lệch thu nhập giữa nhó m giàu và

nhóm nghèo có xu hướng thꢀp hơn

(Minot, Đặng Kim Sơn và đồng nghiệp,

2003).

phâ n tầng xã hội; (4) quyền lực, được

thể hiện ở cả hai khí a cạnh kinh tế và

chí nh trị. Từ đó nhóm tác giả xác định

những tác động của việc phâ n tầng xã

hội: sự chênh lệch giàu nghèo tăng

nhanh, và những cơ hội phá t triển cho

người giàu nhiều hơn so với nhó m

nghè o và trung bì nh; trong xã hội sẽ

xuꢀt hiện những nhó m dễ bị tổn

thương.

Như vậy, sự thay đổi cơ chế kinh tế

đã thúc đẩy sự phá t triển kinh tế - xã

hội của quốc gia, làm cho đời sống

người dân được nâng cao. Song cũng

làm cho xu hướng phâ n tầng xã hội

ngày càng mạnh mẽ hơn, trong đó

những nhóm dân cư nào có điều kiện

kinh tế - xã hội tốt thì có nhiều cơ hội

để phá t triển kinh tế, cò n những nhó m

dân cư nào học vꢀn thꢀp, trình độ tay

nghề hạn chế sẽ gặp nhiều khó khăn

trong phá t triển kinh tế và nâ ng cao

đời sống.

Chính quá trình đô thị hó a và cô ng

nghiệp hó a mạnh ở cá c quận huyện

vùng ven TPHCM đã làm cho cơ cꢀu

kinh tế, cơ cꢀu dâ n số và cơ cꢀu nghề

nghiệp biến đổi nhanh chó ng. Trong

đó, đáng chú ý là giảm nhanh tỷ lệ lao

động trong ngành sản xuꢀt nô ng

2.1.3. Phâ n tầng xã hội trong quá

trì nh cô ng nghiệp hóa, đô thị hó a nghiệp và tăng nhanh tỷ lệ lao động

và hội nhập quốc tế

trong cô ng nghiệp, thương mại, dịch

vụ (Văn Ngọc Lan, 2007; Đào Quang

Bình, 2007; Hà Thúc Dũng, 2014).

Theo Văn Ngọc Lan (2007), sự chuyển

dịch cơ cꢀu nghề từ nô ng nghiệp sang

phi nô ng nghiệp, dịch vụ - thương mại

chịu ảnh hưởng của ba yếu tố chí nh là

tuổi tá c, học vꢀn và kỹ năng tay nghề

của người lao động. Những nhóm cư

dân nào có điều kiện kinh tế - xã hội

(nhà cửa, tài sản) và nguồn lực cá

nhâ n (học vꢀn, kỹ năng tay nghề, độ

tuổi) tốt sẽ gặp nhiều thuận lợi trong

Khi nghiên cứu về sự phâ n tầng xã

hội trong quá trình đô thị hó a và cô ng

nghiệp hó a, Nguyễn Thu Sa (2005)

cho rằng ở cá c khu vực đô thị lớn như

TPHCM thì mức tăng trưởng kinh tế

có xu hướng tỷ lệ thuận với sự chênh

lệch mức sống của các nhóm dân cư.

Quá trình đô thị hó a và cô ng nghiệp

hó a nhanh ở TPHCM đã làm cho sự

chênh lệch mức sống giữa cá c nhó m

dân cư ngày càng cao, trong đó sự

phâ n tầng xã hội chịu tác động của: số

16

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (279) 2021

việc tiếp cận các cơ hội mà thị trường căn nhà và khả năng tiếp cận internet

(Đỗ Thiên Kí nh, 2012).

mang lại, cò n những cá nhâ n, nhó m

dân cư nào không có điều kiện kinh

tế - xã hội và nguồn vốn nhâ n lực thì

quá trì nh cô ng nghiệp hóa và đô thị

hó a khô ng những khô ng mang lại cơ

hội mà còn đẩy họ rơi vào nhóm có

nguy cơ thꢀt nghiệp, làm những cô ng

việc giản đơn thu nhập bꢀp bênh và

dễ rơi vào tình trạng nghèo đói.

Đỗ Thiên Kí nh chia nghề theo chí n

nhó m nghề của Tổng cục Thống kê,

chưa tách được giữa nhóm lãnh đạo

cá c cꢀp (cá n bộ trung ương, tỉnh,

huyện, cá c bộ ngành) và nhó m lã nh

đạo cꢀp địa phương (phường, xã , cá c

ban ngành đoàn thể), nên khi phâ n

tí ch cá c giai tầng trong xã hội ở nhó m

bậc trên chưa cho thꢀy mức độ chênh

lệch thứ bậc ở nhó m này. Ngoài ra,

Đỗ Thiên Kính chưa có sự phâ n tá ch

cá c nhó m nô ng dâ n mặc dù trong xã

hội Việt Nam hiện nay có nhiều hộ

nô ng dâ n có diện tích đꢀt canh tá c rꢀt

lớn, nhiều má y mó c sản xuꢀt, cũng

như giá trị tài sản của gia đình hoàn

toàn khá c với những nô ng dâ n bì nh

thường. Điều này đã được tá c giả Lê

Thanh Sang (2011) khai thá c khá kỹ

và hợp lý khi phâ n tí ch về cơ cꢀu, văn

hó a và phúc lợi xã hội của cư dân Tây

Nam Bộ.

Trong cô ng trì nh Hệ thống phâ n tầng

xã hội Việt Nam hiện nay (qua những

cuộc điều tra mức sống hộ gia đình

Việt Nam 2002, 2004, 2006 và 2008)

Đỗ Thiên Kí nh (2012) cho rằng, có sự

thay đổi đáng kể trong thá p phâ n tầng

theo nghề qua cá c mốc thời gian.

Trong đó, tầng lớp tiểu thủ cô ng

nghiệp tăng dần và tầng lớp nô ng dâ n

giảm nhanh. Đặc biệt, giữa nô ng thô n

và đô thị có sự khá c biệt khá lớn về

thá p phâ n tầng xã hội trên phương

diện nghề nghiệp. Ở nô ng thô n thá p

phâ n tầng vẫn theo hình “kim tự tháp”

cò n ở đô thị có hì nh quả trá m, cho

thꢀy quá trì nh chuyển biến xã hội từ

xã hội truyền thống sang xã hội cô ng

nghiệp và hiện đại.

Lê Thanh Sang chia các cơ cꢀu xã hội

ở Tâ y Nam Bộ thành ba tầng lớp khá c

nhau, trong đó tầng trên bao gồm lã nh

đạo cá c cꢀp chí nh quyền, chủ doanh

nghiệp, chuyên viên kỹ thuật bậc cao

và nô ng dâ n bậc trên; tầng giữa bao

gồm nô ng dâ n bậc giữa, chuyên viên

kỹ thuật bậc trung, cô ng nhâ n thợ -

thủ công, thương mại - dịch vụ; tầng

dưới bao gồm lao động giản đơn,

nô ng dâ n bậc dưới. Đặc biệt, khi phâ n

Một vꢀn đề quan trọng khác được tá c

giả khai thá c khá kỹ và sâ u sắc đó là

sự bꢀt bình đẳng xã hội và khoảng

cá ch giàu nghè o ngày càng có xu

hướng nới rộng hơn. Nghiên cứu cho

thꢀy, giữa tầng lớp trên (lãnh đạo,

doanh nhâ n, chuyên mô n cao và nhâ n

viên) và tầng lớp dưới (lao động giản tí ch về cơ cꢀu xã hội và chuyển dịch

đơn, nông dân và tiểu thủ cô ng nghiệp) cơ cꢀu xã hội ở Vùng kinh tế trọng

có sự bꢀt bình đẳng khá lớn trong cá c điểm phí a Nam trong thời kỳ 2010-

khoản chi tiêu ngoài ăn uống, trị giá

2015, Bùi Thế Cường (2015) cũng

17

HÀ THÚC DŨNG – VẤN ĐỀ PHÂ N TẦNG XÃ HỘI VÀ DI ĐỘNG…

cho thꢀy tí nh hợp lý khi chia nô ng dâ n sâu, chưa chỉ ra các chính sách cũng

thành ba bậc (nô ng dâ n bậc trên,

nô ng dâ n bậc giữa, nô ng dâ n bậc

dưới), vì cùng là nông dân nhưng nếu

sở hữu diện tích đꢀt sản xuꢀt lớn, cá c

cô ng cụ máy móc đầy đủ, và vận dụng

cá c khoa học kỹ thuật vào trong sản

xuꢀt thì tí nh chꢀt cô ng việc, thu nhập

và vị trí nghề nghiệp của những người

nô ng dâ n này khô ng khá c gì nhiều so

với những ô ng chủ doanh nghiệp.

như các yếu tố tác động đến phâ n

tầng xã hội giữa cá c khu vực và cá c

nhó m xã hội khá c nhau.

Từ những nghiên cứu trên cho thꢀy

quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa

và hội nhập quốc tế đã thúc đẩy sự

phát triển kinh tế - xã hội không đồng

đều giữa các khu vực và các nhóm

dân. Những khu vực nào có quá trình

đô thị hóa phát triển mạnh thì ở đó tốc

Ở Việt Nam trong quá trì nh hội nhập độ phát triển kinh tế nhanh và cơ cꢀu

xã hội đa dạng hơn, còn những khu

vực có quá trình đô thị hóa chậm cơ

cꢀu xã hội thể hiện xã hội ít phát triển,

nghề nghiệp của người lao động ít đa

dạng. Hơn nữa, những cá nhân nào

có điều kiện kinh tế - xã hội (nhà cửa,

tài sản) và nguồn vốn nhân lực (học

vꢀn, trình độ tay nghề, độ tuổi...) thì

quá trình công nghiệp hóa và đô thị

hóa được xem là cơ hội để những cá

nhân này nâng cao vị trí nghề nghiệp,

tăng thêm thu nhập cho gia đình và

bản thân. Những cá nhân với điều

kiện kinh tế gia đình khó khăn, nguồn

vốn nhân lực thꢀp thì quá trình công

nghiệp hóa trở thành thách thức trong

việc chuyển đổi nghề nghiệp, cải thiện

thu nhập cho cá nhân và gia đình.

kinh tế quốc tế, cơ cꢀu xã hội có nhiều

chuyển biến mạnh mẽ từ nô ng thô n

đến thành thị, giữa cá c vùng kinh tế

và các nhóm dân cư. Điều đó thể hiện

xu hướng khô ng chỉ biến đổi nghề

nghiệp, phá t triển nhà ở, thu nhập và

tài sản của gia đình tăng lên, mà

khoảng cá ch chênh lệch giàu - nghè o

giữa cá c vùng miền cũng có xu hướng

tăng lên đáng kể trong những năm

gần đây (Lê Văn Toàn, 2008). Chênh

lệch thu nhập giữa vùng Đông Nam

Bộ và vùng Tâ y Bắc năm 2002 là 2,5

lần đến năm 2004 tăng lên 3,1 lần.

Mức chênh lệch thu nhập giữa nhó m

cao nhꢀt và nhó m thꢀp nhꢀt cũng có

chiều hướng tăng nhanh, đến năm

2006 mức chênh lệch này là 8,4 lần.

Song, nghiên cứu này chỉ dựa trên ba

chỉ báo để phâ n tí ch về phâ n tầng xã

2.2. Di động xã hội

Theo Allan G. Johnson (1995): “Di

hội giữa các nhóm dân cư là thu nhập, động xã hội là sự chuyển động lên

chi tiêu và nhà ở, nếu so với năm chỉ hoặc xuống trong một xã hội phâ n

tầng. Di động xã hội có thể giữa cá c

thế hệ (so sánh người nào đó với cha

mẹ/ô ng bà của họ) hoặc bên trong

một thế hệ (so sá nh vị thế của người

nào đó trong suốt cuộc đời họ), mặc

bá o (nhà ở, thu nhập, chi tiêu, tiện

nghi sinh hoạt, tự đánh giá theo chủ

quan) mà Trịnh Duy Luâ n (1992) phâ n

tí ch sự phâ n tầng xã hội ở Hà Nội thì

nghiên cứu của Lê Văn Toàn chưa

18

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (279) 2021

dù kiểu di động đầu ít được cá c nhà của cha mẹ nhiều hơn nguồn gốc

xã hội học quan tâm hơn kiểu di động

sau”. Di động xã hội là một chủ đề hẹp

trong nghiên cứu phâ n tầng xã hội,

nhưng được nhiều nhà xã hội học Việt

Nam quan tâ m. Cá c tá c giả thường

phân tích di động xã hội dựa trên uy

tí n nghề nghiệp của người lao động,

đặc biệt là khi được đo lường bởi sự

phâ n biệt giữa lao động châ n tay, trì nh

độ chuyên mô n kỹ thuật thꢀp với lao

động trí óc, trình độ chuyên mô n kỹ

thuật cao (Bùi Thế Cường, 2015; Đỗ

Thiên Kí nh, 2012; Nguyễn Ngọc Toại,

2017).

xuꢀt thân. Trong đó, những gia đình

nào cha mẹ có học vꢀn cao thì con

cái có được một vị thế xã hội tốt hơn

so với những người con có cha mẹ

học vꢀn thꢀp, có cùng điều kiện kinh

tế.

Một nghiên cứu khá c về di động liên

thế hệ ở Tâ y Ban Nha cho thꢀy ngoài

cá c yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội

của gia đình thì chính sách phát triển

kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia có ý

nghĩa trong sự phá t triển nghề nghiệp

của cá c cá nhâ n. Theo nhó m tá c giả

Calos J. Gil - Hernan’deza, Ildefonso

marque’s - Peralesb, Sandra Fachelli

(2017), nhờ chí nh sá ch phá t triển giá o

dục của chí nh phủ Tâ y Ban Nha nên

những người sinh vào thập niên 1970

có tính di động xã hội khá cao. Trong

đó, nam giới có sự di động nhẹ, cò n

nữ giới tăng cao trong vị thế xã hội

của mì nh, và sự dịch chuyển mạnh

này khô ng chịu tác động của nguồn

gốc xuꢀt thâ n.

2.2.1. Ảnh hưởng của cá c yếu tố

kinh tế - xã hội của gia đình đến di

động xã hội

Ở Đan Mạch, nhó m tá c giả Stine

Mollegaarda, Mads Meier Jæ gera

(2015) dựa trên: vốn kinh tế, vốn văn

hó a và vốn xã hội của cá c cá nhâ n

khi phâ n tí ch cá c yếu tố tác động đến

di động xã hội liên thế hệ (giữa ô ng

bà - cháu). Theo đó, vốn kinh tế

khô ng ảnh hưởng nhiều đến sự dịch

chuyển vị thế nghề của những đứa

chá u so với ô ng bà của chúng, nhưng

2.2.2. Chiến lược đầu tư của cha

mẹ trong quá trình di động xã hội

của con cá i

hai yếu tố cò n lại là vốn văn hóa (học Bên cạnh phâ n tí ch cá c yếu tố kinh tế -

vꢀn) và vốn xã hội rꢀt có ý nghĩa trong xã hội và nguồn gốc xuꢀt thâ n ảnh

hưởng đến di động xã hội của cá c cá

nhâ n, một số nghiên cứu khá c cho

thꢀy cá c chiến lược đầu tư của cha

mẹ ảnh hưởng rꢀt lớn đến sự bꢀt bì nh

đẳng xã hội và di động xã hội giữa cá c

nhóm dân cư. Khi nghiên cứu về di

động xã hội và bꢀt bình đẳng xã hội,

nhó m tá c giả Elise S. Brezis, Joë l

Hellier (2017) dựa vào sự khá c biệt

việc duy trì và phá t triển vị thế nghề

của những đứa chá u so với ô ng bà

của chúng. Ở một khí a cạnh khá c, khi

phân tích di động liên thế hệ giữa

cha/mẹ - con cái theo đoàn hệ (Cohort)

ở Vương Quốc Anh, nhó m tá c giả

Plewis, lan, Mel Bartley (2014) đánh

giá , những người con sinh trong thập

niên 1970 chịu ảnh hưởng học vꢀn

19

HÀ THÚC DŨNG – VẤN ĐỀ PHÂ N TẦNG XÃ HỘI VÀ DI ĐỘNG…

đầu tư giáo dục cho con cá i giữa cá c má y chí nh quyền ở Trung Quốc.

giai tầng xã hội để phâ n tí ch. Theo

nhó m nghiên cứu, bꢀt bình đẳng giá o

dục là yếu tố làm cho khả năng dịch

chuyển vị thế giữa cá c tầng lớp trong

xã hội ít thay đổi, nhꢀt là ở tầng lớp

thượng lưu. Những gia đình thuộc

tầng lớp thượng lưu (Elite) thường

đầu tư cho con cái học những trường

đại học danh tiếng, hoặc gửi con đi du

học. Vì vậy, sau khi tốt nghiệp thường

làm việc ở những vị trí quan trọng

trong cá c tập đoàn, công ty, cơ quan

nhà nước. Điều này thể hiện khá rõ

né t trong nghiên cứu của Elise S.

Brezis, Joë l Hellier (2017) khi so sá nh

sự khá c biệt giữa những sinh viên học

hai loại trường đại học. Theo nhó m

tá c giả, chính đặc trưng của sự phâ n

chia giữa các trường tinh hoa và

trường đạt tiêu chuẩn được xem là

một yếu tố quan trọng trong việc tạo

ra sự phâ n tầng xã hội lâ u dài. Nghiên

cứu cũng cho thꢀy tính di động thꢀp

của tầng lớp thượng lưu là do sự khá c

biệt về chꢀt lượng giá o dục và chi phí

đầu tư của cha mẹ ở các trường đại

học tinh hoa cao hơn rꢀt nhiều so với

đại học đạt tiêu chuẩn.

Trong Khảo sá t xã hội học về phâ n

tầng xã hội, Tương Lai cho rằng, cá c

gia đình có điều kiện kinh tế - xã hội

tốt hơn cũng thường quay trở lại đầu

tư giáo dục cho con cá i và chí nh

những người con này nhờ sự đầu tư

tốt của cha mẹ nên có điều kiện hơn

trong việc nắm bắt các cơ hội việc làm

mà thị trường lao động mang lại (Xiang

Biao, Wei Shen, 2009).

Như vậy, đầu tư của cha mẹ khô ng

chỉ giúp cho con cái có trình độ học

vꢀn, chuyên mô n kỹ thuật tốt mà cò n

mang lại nhiều cơ hội thăng tiến. Cá c

gia đình thuộc tầng lớp thượng lưu

thô ng qua chiến lược đầu tư giáo dục

đã củng cố và phá t triển vị thế xã hội

cho con cá i.

2.2.3. Di động xã hội dựa trên sự nỗ

lực của bản thâ n

Những nghiên cứu ở trên cho thꢀy vai

trò quan trọng của cá c yếu tố kinh tế -

xã hội và gia đình trong sự dịch

chuyển vị thế xã hội của cá c cá nhâ n.

Bên cạnh đó, một số nghiên cứu khá c

cũng cho thꢀy yếu tố nỗ lực của mỗi

cá nhân đóng vai trò rꢀt quan trọng

trong sự dịch chuyển vị thế nghề

nghiệp. Điều này thể hiện khá rõ né t

khi phâ n tích cơ cꢀu xã hội và di động

xã hội giữa cá c tầng lớp ở Việt Nam

từ đầu thập niên 2000 đến nay. Cá c

nhó m nghề có sự dịch chuyển tí ch

cực theo hướng giảm dần thuộc tầng

dưới và tầng giữa dưới (những nhó m

nghề ít đòi hỏi trình độ học vꢀn, tay

nghề) và tăng dần cá c nhó m nghề

Một nghiên cứu khá c cho thꢀy cá c bậc

cha mẹ thuộc tầng lớp trên ở Trung

Quốc có chiến lược đầu tư cho con

cá i sang cá c nước có nền giá o dục ưu

tú như Châu Âu, Mỹ, Úc. Chính điều

này đã làm cho tầng lớp thượng lưu ở

nước này í t có sự dịch chuyển giữa

thế hệ con so với cha mẹ. Sau khi tốt

nghiệp những người con này trở về

nắm giữ cá c vị trí quan trọng trong bộ

20

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (279) 2021

thuộc tầng trên và tầng giữa trên xã hội và di động xã hội trong và ngoài

nước, bài viết đưa ra một số kết luận:

(những nhó m nghề có trình độ học

vꢀn cao, chuyên mô n kỹ thuật tốt).

Thứ nhꢀt, quá trì nh toàn cầu hó a có

ảnh hưởng rꢀt lớn đến sự phá t triển

kinh tế - xã hội của cá c quốc gia trên

thế giới, đối với các nước đang phát

triển thì toàn cầu hóa giúp đẩy nhanh

Nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Toại

(2017) cho thꢀy sự di động của cá c

thế hệ con đi lên so với thế hệ cha

phần lớn nhờ vào sự nỗ lực của bản

thâ n, và phụ thuộc khá ít vào điều kiện sự phá t triển kinh tế và giảm nghè o.

kinh tế - xã hội của gia đình. Theo Đỗ Tuy nhiên, khô ng phải tꢀt cả các nước

Thiên Kí nh, sự dịch chuyển của cá c

cá nhân trong cơ cꢀu xã hội ở Việt

Nam giai đoạn 2000-2008 mang tí nh

mở chứ khô ng phải khép kín, điều này

thể hiện quá trì nh cô ng nghiệp hó a và

đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ ở

Việt Nam hiện nay.

đều tận dụng được cá c lợi í ch từ quá

trì nh toàn cầu hó a mang lại, mà điều

này phụ thuộc vào chí nh sá ch kinh tế -

chí nh trị - xã hội của mỗi quốc gia.

Nước nào có cá c chí nh sá ch phá t

triển kinh tế khô ng phù hợp, tì nh hì nh

chí nh trị bꢀt ổn và phụ thuộc quá

nhiều vào cá c tập đoàn đa quốc gia

thì toàn cầu hó a có thể làm tăng nguy

cơ bꢀt bình đẳng giàu nghè o giữa cá c

nhóm dân cư.

Một nghiên cứu khá c về cơ cꢀu xã

hội và phúc lợi xã hội ở Vùng kinh tế

trọng điểm phí a Nam của Bùi Thế

Cường (2015) cho rằng, cá c giá trị,

chuẩn mực và cá c nguồn lực của cá

nhân đang tác động bên trong sự vận

hành cơ cꢀu xã hội. Trước hết, tài

năng và nỗ lực của cá nhâ n trong học

tập và lao động được xem là yếu tố

nổi bật. Tiếp đến là yếu tố gia đình và

cá nhâ n trong việc khai thá c cá c

nguồn lực về quan hệ, địa vị xã hội

và vật chꢀt của các gia đình. Chuẩn

mực đạo đức và cá c giá trị văn hóa

cũng được kết nối như một yếu tố để

cải thiện vị thế xã hội. Cuối cùng là

sống có đạo đức được một bộ phận

người dâ n tin rằng có ý nghĩa trong

việc thành cô ng trên bậc thang thăng

tiến vào cơ cꢀu xã hội.

Thứ hai, sự biến đổi cơ chế kinh tế ở

các nước như Trung Quốc, Việt Nam

đã làm thay đổi cơ cꢀu kinh tế, cơ cꢀu

dâ n số và cơ cꢀu nghề nghiệp, xã hội

xuꢀt hiện nhiều tầng lớp dân cư mới,

đó là tầng lớp doanh nhâ n trẻ, tầng

lớp trung lưu. Việc thay đổi cơ chế

kinh tế cũng khiến bꢀt bình đẳng xã

hội và khoảng cá ch giàu nghè o có

chiều hướng gia tăng. Những nhó m

dân cư nào có các điều kiện kinh tế -

xã hội tốt thì thay đổi cơ chế kinh tế

mang lại nhiều cơ hội phá t triển nghề

nghiệp và thu nhập của bản thâ n và

gia đình, còn những nhóm dân cư nào

có học vꢀn thꢀp, nghề nghiệp khô ng

ổn định thì khi thay đổi cơ chế kinh tế

3. MỘT SỐ KẾT LUẬN

Qua việc tổng quan và phâ n tí ch cá c có nguy cơ rơi vào nhóm nghèo của

nghiên cứu liên quan đến phâ n tầng xã hội.

21

HÀ THÚC DŨNG – VẤN ĐỀ PHÂ N TẦNG XÃ HỘI VÀ DI ĐỘNG…

Thứ ba, quá trì nh cô ng nghiệp hóa, đô kinh tế gia đình khá giả thì con cá i

thị hó a và hội nhập quốc tế làm cho cũng sẽ có vị thế giai tầng bậc cao,

cá c khu vực có quá trình đô thị hó a

cao có nhiều biến đổi hơn về cơ cꢀu

xã hội, cơ cꢀu nghề nghiệp của người

dân cũng đa dạng hơn. Quá trình đô

thị hó a, cô ng nghiệp hóa cũng làm

cho bꢀt bình đẳng về thu nhập và mức

sống của người dân có xu hướng tăng,

tuy nhiên sự bꢀt bình đẳng này tăng ở

những khu vực mới ở vào giai đoạn

đầu của đô thị hó a và cô ng nghiệp

hó a, cò n những vùng đã hoàn thành

quá trình đô thị hó a và cô ng nghiệp

hó a thì mức chênh lệch thu nhập giữa

nhó m giàu và nhó m nghè o có xu

hướng giảm.

ngược lại những gia đình cha mẹ học

vꢀn thꢀp, kinh tế khó khăn thì con cái

ít có điều kiện phá t triển vị thế xã hội

hơn. Đặc biệt, các gia đình thuộc tầng

lớp thượng lưu có những chiến lược

đầu tư để duy trì vị thế giai cꢀp cho

con cái, trong đó đầu tư cho giáo dục

và phá t triển nghề được xem là chì a

khó a quan trọng.

Cuối cùng, trong quá trì nh phá t triển

vị thế của mỗi cá nhâ n, ngoài yếu tố

kinh tế - xã hội của gia đình thì sự nỗ

lực của mỗi người đóng vai trò rꢀt

quan trọng. Những cá nhân có điều

kiện kinh tế - xã hội gia đình tốt cộng

với sự nỗ lực của bản thâ n thì khả

năng thăng tiến rꢀt tốt; cò n những cá

nhân không được cha mẹ đầu tư

nhiều, nhưng với sự nỗ lực của bản

thâ n, họ cũng có thể phá t triển vị thế

của mì nh. ❑

Thứ tư, các yếu tố kinh tế - xã hội của

gia đình có ảnh hưởng rꢀt lớn đến sự

di động xã hội của cá c cá nhâ n, trong

đó học vꢀn của cha mẹ và điều kiện

kinh tế - xã hội của gia đình tác động

đến di động xã hội của con cá i. Những

gia đình mà cha mẹ có học vꢀn cao,

TÀI LIỆU TRÍ CH DẪN

1. Bian, Yanjie. 2002. “Chinese Social Stratification and Mobility”. Division of Social

Science. Hong Kong University of Science and Technology, Kowloon, Hong Kong.

Sociol. 2002. 28:91-116 doi: 10.1146/annurev.soc.28.110601.140823.

2. Bilton, Tonny, Kenvin Bonmett, Philip Jones (1993). Nhập mô n Xã hội học (Phạm

Thủy Ba dịch). Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội.

3. Blue Book of China’s Society. 2007. Analysis and Forecast on China’s Social

Development. Beijing: Social Sciences Academic Press.

4. Brezis, Elise S., Joë l Hellier. 2017. “Social Mobility at the Top and the Higher

Education System”. European Journal of Political Economy. April 2017, Forthcoming.

5. Bùi Thế Cường, Vũ Mạnh Lợi. 2016. “Khác biệt đô thị - nô ng thô n và tiểu vùng trong

cơ cꢀu xã hội dựa trên nghề ở vùng kinh tế trọng điểm phía Nam giai đoạn 1999-2009”.

In trong kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia Quan hệ nô ng thô n - đô thị trong phá t triển

bền vững vùng Đông Nam Bộ. Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội.

22

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (279) 2021

6. Bùi Thế Cường. 2015. Biến đổi cơ cấu xã hội và phúc lợi xã hội của người dâ n Nam

Bộ (Báo cáo đề tài nhà nước KX). Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ chủ trì .

7. Cao Tuyết Ngọc. 2004. “Nhìn nhận xã hội học về tầng lớp trung lưu”. Tạp chí Đại học

Công thương Chiết Giang, số 4.

8. Đào Quang Bình. 2007. Sự chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp của cư dân ven đô

TPHCM. Luận văn. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM.

9. Davis DS. 2000. Social Class Transformation in Urban China: Training, Hiring, and

Promoting Urban Professionals and Managers after 1949. Modern China 26: 251-275.

10. Đỗ Thiên Kí nh. 2012. Hệ thống phâ n tầng xã hội Việt Nam hiện nay (qua những

cuộc điều tra mức sống hộ gia đình Việt Nam 2002, 2004, 2006 và 2008). Hà Nội: Nxb.

Khoa học Xã hội.

11. Hà Thúc Dũng. 2014. Phâ n tầng xã hội trong quá trình đô thị hó a ở TPHCM (nghiên

cứu trường hợp phường Cá t Lá i, quận 2). Báo cáo đề tài cꢀp cơ sở Viện Khoa học xã

hội vùng Nam Bộ.

12. Hoàng Huệ Anh. 2008. “Xu hướng biến đổi giai tầng và tác động của nó đến xã hội

Trung Quốc”. Đại học Nhâ n dâ n Trung Hoa. Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 9.

13. Johnson Allan G. 1995. The Blackwell Dictionary of Sociology. by Blackwell Pub.

ISBN 10: 1557861161ISBN 13: 9781557861160.

14. Jonathan Pincus. 2006. Toàn cầu hóa và nghèo đói ở Châ u Á . UNDP.

15. Kerbo, Harold R. 2012. Social Stratification and Inequality Class Conflict in Historical,

Comparative and Global Perspective. McGraw-Hill, 2012. ISBN: 1283393409.

16. Lê Hữu Nghĩa, Lê Ngọc Hùng. 2012. Cơ cấu xã hội, phâ n tầng xã hội trong điều

kiện đổi mới ở Việt Nam. Hà Nội: Nxb. Chí nh trị Quốc gia.

17. Lê Thanh Sang. 2011. Biến đổi cơ cấu xã hội và phúc lợi cư dân Tây Nam Bộ. Đề tài

cꢀp bộ do Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ chủ trì . TPHCM.

18. Lê Văn Toàn. 2008. Phâ n tầng xã hội ở nước ta qua điều tra mức sống hộ gia đình.

TPHCM: Nxb. Học viện Hành chính Quốc gia TPHCM.

19. Lê Văn Toàn. 2012. Phâ n tầng xã hội ở Việt Nam trong quá trì nh chuyển đổi sang

nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Hà Nội: Nxb. Chí nh trị Quốc gia.

20. Minot, Nicholas, Đặng Kim Sơn và đồng nghiệp. 2003. Đói nghèo và bất bình đẳng

ở Việt Nam, các yếu tố về địa lꢀ và khô ng gian. Báo cáo của Bộ Nô ng nghiệp và Phát

triển nô ng thô n. Hà Nội.

21. Nguyễn Ngọc Toại. 2017. Di động nghề nghiệp liên thế hệ ở Nam Bộ. Báo cáo đề tài

cơ sở Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.

22. Nguyễn Thu Sa. 2005. Phâ n Tầng xã hội trong quá trình đô thị hó a mạnh ở TPHCM.

Hà Nội: Nxb. Khoa học Xã hội.

23. Plewis, Ian, Mel Bartley. 2014. “Intra – Generational Social Mobility and Education

Qualifications”. Research in Social Stratification and Mobility 36, pp. 1-11. http://elsevier.

com/locate/rssm.

24. Song, Jing, Erin Cavusgil, Jianping Li, Ronghua Luo. 2015. “Social Stratification and

23

HÀ THÚC DŨNG – VẤN ĐỀ PHÂ N TẦNG XÃ HỘI VÀ DI ĐỘNG…

Mobility Among Chinese Middle Class Households: An Empirical Investigation”. International

Business Review. http://dx.doi.org/10.1016/j.ibusrev.2015.04.009.

25. Trịnh Duy Luâ n, Bùi Thế Cường. 2001. “Phân tầng xã hội của nước ta hiện nay”.

Tạp chí Xã hội học, số 2, tr. 3-11.

26. Trịnh Duy Luân. 1992. “Phân tầng xã hội theo mức sống tại thủ đô Hà Nội trong

những năm thực hiện đổi mới”. Tạp chí Xã hội học, số 4, tr. 16-28.

27. Tương Lai. 1995. Khảo sá t xã hội học về phâ n tầng xã hội. Hà Nội: Nxb. Khoa học

Xã hội.

28. Weeks, Matthew & Peter A. Leavitt. 2017. “Using Occupational Titles to Convey an

Individual's Location in Social Stratification Dimensions”. Basic and Applied Social

Psychology, 39:6, 342-357, DOI: 10.1080/01973533.2017.1366321.

29. Xiang Biao, Wei Shen. 2009. “International Student Migration and Social

Stratification in China”. International Journal of Educational Development, 29 (2009):

513-522.