Phát triển quỹ hưu trí xã hội trong bối cảnh già hóa dân số ở Việt Nam
TÀI CHÍNH - Tháng 08/2019
PHÁT TRIỂN QUỸ HƯU TRÍ XÃ HỘI
TRONG BỐI CẢNH GIÀ HÓA DÂN SỐ Ở VIỆT NAM
TRẦN HỒNG HẠNH
Già hóa dân số là một vấn đề mang tính toàn cầu và là mối quan tâm của các nhà lãnh đạo thế giới
hiện nay. Già hóa dân số mang đến sự chuyển biến xã hội rất mạnh mẽ trong thế kỷ XXI, có ảnh
hưởng tới toàn bộ các thành phần trong xã hội, thay đổi về thị trường lao động và tài chính, nhu
cầu về hàng hóa và dịch vụ như: Nhà ở, giao thông, an sinh xã hội, cấu trúc gia đình và quan hệ giữa
các thế hệ. Do vậy, già hóa dân số đặt ra những thách thức lớn, có tác động lâu dài trên tất cả các
lĩnh vực kinh tế - xã hội, trong đó có công tác an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi.
Bài viết nghiên cứu vấn đề phát triển Quỹ Hưu trí xã hội trong bối cảnh già hóa dân số.
Từ khóa: Già hóa dân số, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm hưu trí, tài chính
- Thái Bình Dương của Liên Hợp quốc, dân số một
DEVELOPING SOCIAL PENSION FUND IN THE CONTEXT
OF AGEING POPULATION IN VIETNAM
quốc gia sẽ bước vào thời kỳ già hóa khi tỷ lệ người
cao tuổi (60 tuổi trở lên theo tiêu chí của Liên Hiệp
quốc và Luật Người cao tuổi của Việt Nam) chiếm
hơn 10% tổng dân số. Già hóa đang là xu hướng
chung các nước trong khu vực châu Á - Thái Bình
Dương. Hiện nay, các quốc gia trong khu vực có thể
chia thành 3 nhóm:
Một là, nhóm các nước đã có dân số già (Nhật
Bản, Hàn Quốc, Singapore): Các quốc gia có dân số
từ 65 tuổi trở lên chiếm hơn 14% tổng dân số và có
nền kinh tế phát triển.
Hai là, nhóm các nước đang già hóa dân số, trong
đó có Việt Nam: Các quốc gia này có thu nhập trung
bình, tuy nhiên, có tốc độ già hóa rất nhanh và thời
gian chuyển từ già hóa sang già ngắn hơn rất nhiều
so với nhóm nước phát triển.
Ba là, nhóm các nước có dân số trẻ: Đây là các
nước đang phát triển. Tuy nhiên, dự báo cho thấy
chỉ trong một thời gian ngắn, các nước này cũng sẽ
bắt đầu bước vào giai đoạn già hóa dân số.
Theo nhận định của Cục Bảo trợ xã hội (Bộ Lao
động - Thương binh và Xã hội), ở Việt Nam, hiện có
khoảng 11,3 triệu người cao tuổi, trong đó, người từ
đủ 90 tuổi trở lên khoảng 350.000 người, từ đủ 80
tuổi trở lê là 1,8 triệu người. Tuổi thọ bình quân của
nước ta hiện nay là 74 tuổi, tuy nhiên số người cao
tuổi sống thật sự khỏe mạnh rất ít (trung bình một
người cao tuổi mắc ba bệnh mạn tính, có khoảng
15,3 năm chịu bệnh tật). Có đến 70% số người cao
tuổi sống ở nông thôn, vùng khó khăn và hầu hết
Tran Hong Hanh
Ageing population is a global issue and a
concern for today's world leaders. Ageing
population brings a very strong social
transformation in the twenty-first century,
affecting all components of society, creating
changes in labor and financial markets and
in demand for goods and services, such as
housing, transportation, social security,
family structure and intergenerational
relations. Therefore, the ageing population
results in major challenges and long-
term impacts on all socio-economic fields,
including social security and health care for
the elderly. The paper studies the issue of
developing the Social Pension Fund in the
context of ageing population.
Keywords: Ageing population, social insurance, pension
insurance, finance
Ngày nhận bài: 12/7/2019
Ngày hoàn thiện biên tập: 2/8/2019
Ngày duyệt đăng: 7/8/2019
Vấn đề già hóa dân số tại Việt Nam
Theo ꢀy ban Kinh tế và Xã hội khu vực châu Á người cao tuổi sống tại gia đình và tham gia các hoạt
63
NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI
động tạo ra thu nhập cho gia đình. Ước
tính, tỷ lệ người cao tuổi trên tổng dân số
sẽ tăng lên đến 20% vào năm 2035.
HÌNH 1: NHỮNG YÊU CẦU TRONG VIỆC ĐẢM BẢO AN SINH XÃ HỘI ĐỐI VỚI
BA NHÓM NƯỚC THEO MỨC ĐỘ GIÀ HÓA DÂN SỐ
Việt Nam đang đứng trước những thách
thức to lớn của quá trình già hóa dân số
nhanh chóng. Cụ thể, tuổi thọ trung bình
của Việt Nam đã tăng từ 68,6 tuổi năm
1999 lên tới 73,2 tuổi năm 2014 và dự báo
sẽ lên 78 tuổi vào năm 2030. Tính đến hết
năm 2017, cả nước có 11 triệu người cao
tuổi, chiếm khoảng 11,95% dân số, trong
đó có khoảng gần 2 triệu người từ 80 tuổi
trở lên. Tỷ lệ người cao tuổi tăng nhanh liên
tục từ 7,1% (năm 1989) lên 8,7% (năm 2009)
và 11,9% năm 2017 và dự báo tăng lên 20%
năm 2038. Như vậy, Việt Nam chính thức
bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm
Nguồn: Tác giả tổng hợp
phi chính thức.
2011, nhanh hơn 06 năm so với dự báo và chỉ mất
Tại Việt Nam, hệ thống hưu trí gồm 2 loại
khoảng 20 năm để chuyển từ giai đoạn già hóa dân hình: Hưu trí bắt buộc và hưu trí tự nguyện. Quỹ
số sang giai đoạn cấu trúc dân số già - là một trong Bảo hiểm xã hội được hình thành dựa trên sự
những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất đóng góp của người tham gia. Hệ thống hưu trí
thế giới.
hiện hành có sự cam kết mạnh mẽ của hệ thống
Bên cạnh đó, vì thuộc nhóm quốc gia đang phát chính trị, có hệ thống pháp luật tương đối ổn
triển, “già trước khi giàu”, đời sống người cao định, nền kinh tế tăng trưởng đều và bền vững;
tuổi đa phần còn khó khăn: 70% người cao tuổi Tuy nhiên, tính tuân thủ tham gia bảo hiểm xã
không có tích luỹ vật chất; 2,3% gặp khó khăn, hội trong khu vực phi chính thức còn thấp, số
thiếu thốn và 18% sống trong hộ nghèo, trên 70 người được hưởng lương hưu nhà nước (tham
người cao tuổi vẫn tự lao động kiếm sống cùng gia bảo hiểm xã hội) mới có khoảng 2,15 triệu
với sự hỗ trợ của con cháu và gia đình, chỉ có hơn người với mức lương hưu bình quân 3,9 triệu
25,5% người cao tuổi sống bằng lương hưu hay đồng/tháng. Tỷ lệ hưởng lương hưu ở mức tối đa
trợ cấp xã hội…
cao và dài, trong khi tuổi thọ của người nghỉ hưu
ngày một tăng cao. Vì vậy, để đảm bảo thu nhập
tuổi già bền vững, xu hướng quốc tế là sử dụng
Phát triển bảo hiểm hưu trí cho người cao tuổi
Tương ứng với 3 nhóm nước xét theo mức độ già hưu trí xã hội để đạt được hưu trí toàn dân và an
hóa dân số: Các nước già, các nước trẻ và các nước sinh xã hội toàn dân.
già hóa, mỗi nước với đặc điểm nhân khẩu học của
mình gặp những vấn đề khác nhau trong việc đảm tướng Chính phủ, Việt Nam hiện nay mới có chính
bảo an sinh xã hội (Hình 1). sách trợ giúp xã hội toàn dân cho người cao tuổi 80
Theo Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg của Thủ
Việc tuổi thọ của người dân tăng chứng minh trở lên (chỉ trừ những người có lương hưu khác) và
cho thành công trong các lĩnh vực dinh dưỡng, những người ở độ tuổi 60-79 sống một mình, trong
vệ sinh, chăm sóc sức khỏe, giáo dục và kinh tế. nghèo đói và không nơi nương tựa. Hiện nay, có
Tuy nhiên, theo nhận định của nhiều chuyên gia khoảng 1,7 triệu người cao tuổi hưởng lương hưu
nhận định, già hóa dân số nhanh chóng có tác xã hội với mức hưởng 270.000 đồng/tháng, chỉ bằng
động ngày càng tăng đối với sự phát triển kinh 38,6% chuẩn nghèo ở nông thôn và 30% chuẩn
tế - xã hội và ảnh hưởng đến tất cả các nhóm dân nghèo ở thành thị.
cư. Sự gia tăng cả tỷ lệ phần trăm và số người cao
Trong bối cảnh đó, trước mắt, Nhà nước cần
tuổi đòi hỏi phải cơ cấu lại xã hội của Việt Nam duy trì các khoản trợ cấp xã hội cho các đối tượng
ở mọi khía cạnh, như đầu tư tài chính, chi tiêu khác nhau như hiện nay. Về lâu dài, cần thực hiện
công, quy hoạch đô thị và nông thôn... Việt Nam thống nhất lương hưu xã hội và lương hưu dựa
hiện thuộc nhóm nước già hóa dân số, vì vậy cần vào đóng góp, tạo dựng một sàn an sinh xã hội
giải quyết thách thức của hệ thống hưu trí không cho người cao tuổi, đảm bảo sự gắn kết giữa chế
bền vững để mở rộng diện bao phủ cho khu vực độ bảo hiểm xã hội và trợ giúp xã hội; thay đổi
64
TÀI CHÍNH - Tháng 08/2019
tình trạng các khoản trợ cấp phân tán như hiện truyền thông bài bản; Tăng cường sự minh bạch hóa
nay. Để thực hiện lương hưu xã hội, thông thường thông tin, củng cố niềm tin của người dân vào sự an
có 2 phương án:
toàn và bền vững của quỹ; Tập trung vào những lợi
Thứ nhất, Nhà nước trợ cấp, không yêu cầu đóng ích riêng có của bảo hiểm xã hội tự nguyện như khả
góp. Người cao tuổi nhận lương hưu xã hội hoàn năng liên thông với bảo hiểm xã hội bắt buộc khi
toàn từ ngân sách nhà nước mà không bị ràng buộc người lao động đủ điều kiện tham gia bảo hiểm xã
bởi trách nhiệm đóng góp. Đây chính là hệ thống hội bắt buộc, sự hỗ trợ mức đóng và bảo hộ quyền
áp dụng với người cao tuổi từ 80 tuổi trở lên tại lợi hưởng của Nhà nước…
Việt Nam hiện nay. Khi hạ độ tuổi hưởng lương
Ngoài ra, nhằm thích ứng với già hóa dân số,
hưu xã hội, Chính phủ có thể mở rộng diện bao Việt Nam cần có các chính sách và chiến lược để
phủ một cách nhanh chóng. Tuy nhiên, rào cản chuẩn bị cho già hóa một cách phù hợp trong
lớn nhất là nó làm gia tăng gánh nặng chi tiêu lên thời gian tới. Theo Quỹ dân số Liên Hợp quốc,
Chính phủ. Theo tính toán của Quỹ Dân số Liên Việt Nam cần phải tính đến một mô hình mới
Hợp quốc, chi phí cho an sinh xã hội toàn dân nếu phù hợp vấn đề già hóa dân số và tăng trưởng
áp dụng cho toàn bộ dân số từ 70 tuổi trở lên chiếm kinh tế - xã hội, đồng thời bảo vệ quyền của
khoảng 0,1% GDP.
người cao tuổi.
Mặt khác, trong khi mối quan tâm chủ yếu dành
cho nhóm dân số cao tuổi, thì thực tế già hóa dân
số không chỉ là về vấn đề của người cao tuổi, mà
nó bắt đầu ảnh hưởng đến tất cả mọi người. Ứng
phó già hóa dân số không có nghĩa là chỉ giải quyết
những kỳ vọng và nhu cầu của dân số cao tuổi, mà
còn đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện hơn để giải
quyết nhu cầu của tất cả các nhóm dân cư trong việc
chuẩn bị cho một tương lai dân số già. Hiện nay,
các chính sách của Việt Nam vẫn chủ yếu nhằm hỗ
Già hóa dân số nhanh chóng có tác động ngày
càng tăng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội
và ảnh hưởng đến tất cả các nhóm dân cư. Sự
gia tăng cả tỷ lệ phần trăm và số người cao tuổi
đòi hỏi phải cơ cấu lại xã hội của Việt Nam ở
mọi khía cạnh như: Đầu tư tài chính, chi tiêu
công, quy hoạch đô thị và nông thôn...
Bên cạnh đó, phương án này còn tạo tâm lý ỷ trợ và giải quyết các vấn đề của người cao tuổi. Cho
lại, khó có thể thu hút người lao động tham gia bảo nên, cần có một hệ thống chính sách tiếp cận toàn
hiểm xã hội tự nguyện theo quy định hiện hành. diện hơn về già hóa dân số, giải quyết các vấn đề già
Mặc dù vậy, Chính phủ cần mở rộng lương hưu xã hóa dân số hiện tại ảnh hưởng đến cả người trẻ tuổi
hội theo lộ trình, trên cơ sở cân đối chi ngân sách, để và người cao tuổi.
dần lấp đầy khoảng trống chính sách thu nhập cho
50% người cao tuổi từ 60 - 79 tuổi không có lương
Tài liệu tham khảo:
hưu và không thuộc diện hưởng trợ cấp xã hội khác 1. Chính phủ (2011), Nghị định số 06/2011/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng
theo quy định hiện hành.
Thứ hai, Nhà nước và người lao động cùng 2. Thủ tướng Chính phủ (2015), Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg về việc ban
đóng góp theo hệ thống mức đóng xác định có hành chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016-2020;
đối ứng của Nhà nước. Từ ngày 1/1/2018, Nhà 3. Mai Đoan (2019), Tốc độ già hóa dân số của Việt Nam thuộc nhóm nhanh
nước đã hỗ trợ mức đóng cho người lao động nhất thế giới, Thời báo Tài chính Việt Nam điện tử;
dẫn thi hành một số điều của Luật người cao tuổi;
tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, cụ thể mức 4. Hà Anh (2019), Thách thức từ già hóa dân số, Báo Nhân dân điện tử;
hỗ trợ sẽ bằng 30% đối với người thuộc diện 5. UNFPA (2016), Work, family and social protection Old age income security
nghèo; 25% đối với người thuộc diện cận nghèo;
in Bangladesh, Nepal, the Philippines, Thailand and Vietnam;
10% đối với các đối tượng còn lại. Đây là một 6. ILO (2014), Đảm bảo thu nhập cho người cao tuổi ở Việt Nam;
trong những giải pháp khuyến khích đối tượng 7. Usa Khieword, HelpAge International, Công việc, gia đình và an sinh xã hội-
tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Mức đối
đảm bảo thu nhập cho người cao tuổi.
ứng đã có sự phân loại theo mức thu nhập, khả 8. http://www.ilo.org/hanoi/Informationresources/Publicinformation/
năng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của
từng nhóm người lao động.
Tuy nhiên, tỷ lệ hỗ trợ của Nhà nước vẫn còn
thấp, do đó, bên cạnh việc cân nhắc gia tăng tỷ lệ
đối ứng; Nhà nước cần thu hút người lao động tham
gia bảo hiểm xã hội tự nguyện thông qua chiến dịch
comments-and-analysis/WCMS_224225/lang--vi/index.htm.
Thông tin tác giả:
ThS. Trần Hồng Hạnh
Trưởng ban Tuyên giáo Huyện ủy Thường Tín – TP. Hà Nội
Email: tranhanh212@gmail.com
65
3 trang
10520
Free
Bạn đang xem tài liệu "Phát triển quỹ hưu trí xã hội trong bối cảnh già hóa dân số ở Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- phat_trien_quy_huu_tri_xa_hoi_trong_boi_canh_gia_hoa_dan_so.pdf
