Phát triển chương trình hưu trí tự nguyện: Cơ sở pháp lý và thực tiễn triển khai
HUY ĐỘNG NGUỒN LỰC ĐỂ THỰC HIỆN CẢI CÁCH CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI THEO NGHỊ QUYẾT SỐ 28-NQ/TW
PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH HƯU TRÍ TỰ NGUYỆN:
CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ THỰC TIỄN TRIỂN KHAI
LÊ NGỌC CHI
Bên cạnh việc cải cách các chương trình hưu trí bắt buộc, sự hình thành và phát triển các chương
trình hưu trí tự nguyện là một giải pháp có tính chiến lược dài hạn đối với hệ thống an sinh xã hội
nói riêng và phát triển kinh tế nói chung. Phát triển hệ thống an sinh xã hội, với việc triển khai
chương trình hưu trí tự nguyện sẽ tạo ra nguồn vốn nhàn rỗi dài hạn để đầu tư trở lại nền kinh tế
thông qua thị trường vốn. Từ đó, thị trường vốn sẽ phát triển về chiều sâu, góp phần tăng trưởng
kinh tế và ổn định xã hội.
Từ khóa: Hưu trí tự nguyện, an sinh xã hội, bảo hiểm xã hội, thị trường vốn, nền kinh tế
hiểm xã hội (BHXH) ra đời, đã thiết lập nền tảng cơ
bản cho hệ thống an sinh xã hội (ASXH) với chương
trình BHXH bắt buộc (trong đó có bảo hiểm hưu trí
bắt buộc).
DEVELOPING A VOLUNTARY RETIREMENT PROGRAM
IN VIETNAM TO DIVERSIFY SOCIAL SECURITY PROGRAMS
Le Ngoc Chi
Theo quy định hiện hành, người lao động ký hợp
đồng lao động dài hạn bắt buộc tham gia các chương
trình BHXH, trong đó cả người lao động và người
sử dụng lao động đồng thời đóng góp vào các quỹ
do BHXH Việt Nam quản lý. Tính đến hết năm 2019,
đã có khoảng 15.596.725 người tham gia theo chế độ
bắt buộc và khoảng 470.779 người tham gia hệ thống
BHXH trên cơ sở tự nguyện.
Mặc dù, đã bước đầu thiết lập được nền tảng cơ bản
cho hệ thống ASXH, nhưng các chương trình BHXH
hiện đang phải đối diện với nhiều khó khăn, thách
thức như: (i) Đối tượng tham gia còn hạn chế. Việc
tập trung nguồn thu, đặc biệt từ khối doanh nghiệp tư
nhân, còn khó khăn; (ii) Cơ cấu dân số Việt Nam đang
trong "độ tuổi vàng", nhưng sẽ sớm bước sang giai
đoạn già hóa, với tốc độ khá nhanh dẫn đến làm giảm
tỷ lệ số người đóng góp/số người thụ hưởng; (iii) Cơ
chế thực thu/thực chi và quyền lợi hưu trí tính toán
theo phương thức xác định trước mức chi. Những khó
khăn, thách thức này đã tác động không nhỏ đến sự
bền vững của hệ thống BHXH, khi dòng tiền không
cân đối được trong dài hạn.
In addition to the reform of compulsory retirement
programs, the formation and development of
voluntary retirement programs is a long-term
strategic solution to the social security system in
particular and economic development in general.
Developing the social security system, with
the implementation of a voluntary retirement
program, will create long-term free capital to
reinvest in the economy through the capital
market. Since then, the capital market will develop
in depth, contributing to economic growth and
social stability.
Keywords: Voluntary pension, social security, social insurance,
capital market, economy
Ngày nhận bài: 15/5/2020
Ngày hoàn thiện biên tập: 22/5/2020
Ngày duyệt đăng: 5/6/2020
Tiềm năng phát triển Chương trình hưu trí
bổ sung tự nguyện tại Việt Nam
Với vai trò quan trọng trong hệ thống ASXH và hỗ
Dân số Việt Nam hiện có khoảng 96,2 triệu người, trợ phát triển thị trường vốn, chương trình hưu trí bổ
trong đó nhóm trong độ tuổi lao động (từ 15-64 tuổi) sung tự nguyện phát triển mạnh tại các nước trên thế
khoảng 56,1 triệu người. Để đảm bảo trợ cấp cho
giới, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển, phải đối
người lao động khi về hưu, từ năm 1995 hệ thống bảo mặt với tình trạng già hóa dân số.
16
TÀI CHÍNH - Tháng 6/2020
Chương trình hưu trí bổ sung tự
nguyện có đặc điểm cơ bản là chế
độ thu/chi được xác định theo mức
đóng góp. Tương tự như chương
trình hưu trí bổ sung bắt buộc, hệ
thống tài khoản cá nhân được duy trì
nhằm đảm bảo chi trả đúng số tiền
đã đóng góp của mỗi cá nhân người
lao động cộng thêm lợi nhuận thu
được từ hoạt động đầu tư (nếu có).
Tuy nhiên, khác với chương trình
hưu trí bắt buộc, chương trình hưu
trí tự nguyện về bản chất là một loại
hình sản phẩm tiết kiệm-đầu tư dài
hạn trên thị trường tài chính, và do
vậy hoàn toàn do các đối tượng tham
gia trên thị trường tài chính vận hành
với sự quản lý, giám sát của cơ quan
nhà nước có thẩm quyền.
Sự hình thành và phát triển các
trụ cột của hệ thống hưu trí, từ thấp
lên cao có tác dụng bổ trợ lẫn nhau,
đáp ứng được nhu cầu tiết kiệm đa
dạng của người lao động và đảm bảo
tính an toàn, bền vững của hệ thống
và ASXH. Tổng quan chế độ đóng
góp, quản lý, đầu tư, chi trả của hệ
BẢNG 1: TỔNG QUAN HỆ THỐNG HƯU TRÍ ĐA TRỤ CỘT
Trụ cột 1:
Nhà nước quản lý
Trụ cột 2:
Nhà nước quản lý
Trụ cột 3:
Tư nhân quản lý
- Bắt buộc
- Bắt buộc
- Lương hưu được xác
định theo mức hưởng.
- Tự nguyện
- Lương hưu được xác
định theo mức đóng góp
Chế độ
hưu trí
- Lương hưu được
xác định theo mức
đóng góp
Đảm bảo thu nhập tối
thiểu khi nghỉ hưu; có
tính chất phân phối
lại thu nhập
Cho phép tiết kiệm và Cho phép tiết kiệm và
tạo thu nhập bổ sung tạo thu nhập bổ sung
Mục
đích
khi nghỉ hưu.
khi nghỉ hưu
Tiết kiệm theo tài khoản
cá nhân thông qua các
loại hình sản phẩm hưu
trí bổ sung do thị trường
tài chính cung cấp
Nhằm hỗ trợ, đảm
Hình
thức
bảo mức hưu trí tối Tiết kiệm theo tài
thiểu, hoặc quyền lợi/ khoản cá nhân.
phúc lợi cố định.
Nguồn đóng góp Nguồn đóng hưu trí
được quản lý bởi nhà góp được quản lý hoàn
nước; một số trường toàn bởi các quỹ đầu
hợp do tư nhân quản tư của tư nhân trong
lý với giám sát của khuôn khổ giám sát của
Nguồn đóng góp hưu
trí được quản lý hoàn
toàn bởi nhà nước
Quản lý
nhà nước.
Nhà nước.
Từ nguồn tích lũy
Từ chế độ thực thu- trên tài khoản cá
thực chi và nguồn nhân, bao gồm các
Từ nguồn tích lũy trên
tài khoản cá nhân, bao
gồm các khoản đóng
góp và lợi nhuận đầu tư
Nguồn
chi trả
ngân sách
khoản đóng góp và
lợi nhuận đầu tư
Nguồn: Tác giả tổng hợp
Để ứng phó với xu hướng già hóa dân số, các nước thống hưu trí đa trụ cột được mô tả cụ thể Bảng 1.
phát triển đã và đang thực hiện cải cách các chương Việc phát triển hệ thống hưu trí đa trụ cột, trong
trình ASXH, với trọng tâm là chương trình hưu trí. đó bao gồm cả chương trình hưu trí bắt buộc và các
Theo đó, từng bước nâng cao tuổi nghỉ hưu; đồng chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện sẽ giúp
thời, cải cách chế độ đóng góp và hưởng lương hưu củng cố sự bền vững của hệ thống ASXH trong dài
theo hướng bảo đảm tính bền vững của hệ thống các hạn, vừa khuyến khích tăng tiết kiệm dài hạn trong
chương trình hưu trí nói riêng và ASXH nói chung. nền kinh tế và tạo điều kiện cho thị trường vốn phát
Khảo sát cho thấy, các nước đang phát triển có cơ cấu triển về chiều sâu. Do vậy, bên cạnh việc cải cách
dân số thuận lợi và độ tuổi trung bình còn thấp, việc các chương trình hưu trí bắt buộc, sự hình thành
phát triển các chương trình hưu trí hiện được thực và phát triển các chương trình hưu trí tự nguyện là
hiện theo hướng đa dạng hóa nguồn lực, giảm gánh giải pháp căn cơ, có tính chiến lược trong dài hạn
nặng đối với ngân sách nhà nước và xã hội nhằm đảm đối với hệ thống ASXH nói riêng và phát triển kinh
bảo tính bền vững của hệ thống.
Các chương trình hưu trí là một bộ phận quan tự nguyện sẽ tạo ra nguồn vốn nhàn rỗi dài hạn.
trọng của hệ thống ASXH. Mục tiêu nhằm phân Thông qua thị trường, nguồn vốn này sẽ được đầu
tế nói chung. Việc triển khai chương trình hưu trí
phối lại thu nhập của xã hội, đảm bảo những đối tư trở lại nền kinh tế, góp phần tăng trưởng kinh tế
tượng có thu nhập thấp dưới mức sinh hoạt tối thiểu, và ổn định xã hội.
đối tượng dễ bị tổn thương (khuyết tật, không nơi
Bối cảnh nền kinh tế phát triển ổn định, tỷ lệ tích
nương tựa…) có thể đảm bảo cuộc sống. Thông qua lũy của người dân có xu hướng tăng cùng với xu
các chương trình hưu trí, mỗi cá nhân có thể tiết hướng già hóa dân số trong giai đoạn tới đang tạo
kiệm một phần thu nhập trong thời gian làm việc ra nhiều dư địa cho Chương trình hưu trí bổ sung tự
để sử dụng khi hết khả năng lao động và tạo ra thu nguyện, phát triển tại Việt Nam. Chương trình hưu
nhập ở giai đoạn nghỉ hưu.
trí bổ sung tự nguyện đang triển khai hiện nay gồm
17
HUY ĐỘNG NGUỒN LỰC ĐỂ THỰC HIỆN CẢI CÁCH CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI THEO NGHỊ QUYẾT SỐ 28-NQ/TW
2 sản phẩm: (i) Bảo hiểm hưu trí tự nguyện; (ii) Quỹ
Hưu trí tự nguyện. Quỹ này bắt đầu hình thành từ
năm 2013 với mục tiêu đa dạng hóa các chương trình
ASXH, thúc đẩy cầu đầu tư dài hạn trên thị trường
vốn. Thông qua chương trình này, các khoản đóng
góp của cá nhân vào Quỹ Hưu trí, mua sản phẩm
bảo hiểm hưu trí sẽ trở thành nguồn vốn đầu tư dài
hạn trên thị trường vốn; đồng thời, bổ sung thêm
thu nhập cho người lao động khi đến tuổi nghỉ hưu,
ngoài chương trình BHXH bắt buộc do BHXH Việt
Nam quản lý.
HÌNH 1: THAY ĐỔI CÁCH TÍNH LƯƠNG HƯU
Khuôn phổ pháp lý để hình thành
và phát triển Chương trình hưu trí tự nguyện
Nguồn: Tác giả tổng hợp
Nhận thức được vai trò quan trọng của Chương
trình và định hướng phát triển, ngày 20/01/2014, Bộ doanh nghiệp quản lý Quỹ Hưu trí tự nguyện trong
Tài chính đã xây dựng, trình Thủ tướng Chính phủ 5 năm kể từ ngày được cấp giấy phép thành lập; (ii)
phê duyệt Đề án hình thành và phát triển Chương Điều kiện về ngân hàng giám sát không được cung
trình hưu trí tự nguyện tại Việt Nam (Quyết định số cấp dịch vụ lưu ký tài sản của Quỹ Hưu trí. Qua đó,
144/QĐ-TTg Đề án định hướng phát triển Chương tạo điều kiện thuận lợi cho các DN quản lý Quỹ Hưu
trình hưu trí tự nguyện với 2 sản phẩm là (i) bảo trí tự nguyện cung cấp dịch vụ quản lý Quỹ Hưu trí
hiểm hưu trí tự nguyện và (ii) Quỹ Hưu trí tự
nguyện, tiến tới xây dựng hệ thống hưu trí đa trụ
tự nguyện.
Chính phủ đã ban hành Nghị định số 146/2017/
cột, góp phần đảm bảo ASXH; khuyến khích tiết NĐ-CP ngày 15/12/2017 sửa đổi, bổ sung một
kiệm, mở rộng cơ sở nhà đầu tư vốn dài hạn trên số điều của Nghị định số 100/2016/NĐ-CP ngày
thị trường vốn.
1/7/2016 và Nghị định số 12/2015/NĐ-CP ngày
Đối với sản phẩm bảo hiểm hưu trí tự nguyện, trên 12/2/2016, trong đó điều chỉnh tăng khoản chi phí
cơ sở Luật Kinh doanh bảo hiểm, Bộ Tài chính đã ban được trừ khi xác định thu nhập tính thuế thu nhập
hành Thông tư số 115/2013/TT-BTC ngày 20/8/2013 DN đối với khoản chi trích nộp Quỹ Hưu trí tự
và Thông tư số 130/2015/TT-BTC ngày 25/08/2015 sửa nguyện, bảo hiểm hưu trí tự nguyện cho người
đổi, bổ sung Thông tư số 115/2013/TT-BTC hướng
dẫn triển khai bảo hiểm hưu trí tự nguyện.
lao động từ 01 triệu đồng/người/tháng lên mức
03 triệu đồng/người/tháng. Chính sách thuế hiện
Đối với Quỹ Hưu trí tự nguyện, ngày 01/7/2016, hành quy định tiền lương hưu do Quỹ Hưu trí tự
Chính phủ ban hành Nghị định số 88/2016/NĐ-CP về nguyện chi trả hàng tháng là thu nhập được miễn
chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện. Triển khai thuế thu nhập cá nhân.
Nghị định số 88/2016/NĐ-CP, Bộ Tài chính và Bộ Lao
Bám sát định hướng phát triển và khung khổ pháp
động, Thương binh xã hội đã ban hành các Thông tư lý, Chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện từng
hướng dẫn chế độ báo cáo hoạt động quản lý quỹ hưu bước được hình thành và phát triển.
trí, báo cáo quản trị rủi ro, hệ thống kiểm soát nội bộ
Đối với sản phẩm bảo hiểm hưu trí tự nguyện:
của doanh nghiệp (DN) quản lý quỹ hưu trí và văn Hiện nay, có 06/18 DN bảo hiểm nhân thọ triển khai
bản thỏa thuận tham gia chương trình hưu trí bổ sung nghiệp vụ bảo hiểm hưu trí; tổng tài sản quỹ bảo
tự nguyện tại doanh nghiệp.
hiểm hưu trí năm 2019 đạt 3.350 tỷ đồng. Doanh
Thực hiện chủ trương của Chính phủ về việc thu phí sản phẩm bảo hiểm hưu trí tăng trưởng
đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, Bộ Tài chính đã mạnh trong giai đoạn 2015-2019, bình quân khoảng
trình Chính phủ cắt giảm 02 điều kiện kinh doanh 30%/năm. Năm 2019, tổng doanh thu phí bảo hiểm
dịch vụ quản lý Quỹ Hưu trí tự nguyện tại Nghị hưu trí đạt 703 tỷ đồng với 41.846 hợp đồng; trong
định số 151/2018/NĐ-CP ngày 7/11/2018 sửa đổi, bổ quý I/2020 doanh thu phí bảo hiểm hưu trí đạt 129
sung một số Nghị định quy định về điều kiện đầu tư, tỷ đồng. Đến 31/3/2020, số người tham gia bảo hiểm
kinh doanh thuộc phạm vi quản lý nhà nước. Cụ thể: hưu trí là 41.335.
(i) Điều kiện phải dự kiến về doanh thu chi phí của
Đối với Quỹ Hưu trí tự nguyện: Đến nay đã có 02
18
TÀI CHÍNH - Tháng 6/2020
Việc phát triển đồng bộ các trụ cột khác nhau
trong hệ thống hưu trí đáp ứng được yêu cầu củng
cố hệ thống ASXH, giúp xử lý hài hòa trách nhiệm
của Nhà nước và khu vực tư nhân, đảm bảo tính bền
vững của hệ thống trong dài hạn.
HÌNH 2: ĐIỀU CHỈNH TUỔI NGHỈ HƯU TỪ NĂM 2021
(Theo Bộ Luật Lao động sửa đổi)
Giải pháp phát triển Chương trình hưu trí
tự nguyện tại Việt Nam
Việc phát triển Chương trình hưu trí tự nguyện
với 2 sản phẩm (i) Bảo hiểm hưu trí tự nguyện và (ii)
Quỹ Hưu trí tự nguyện là cần thiết trong bối cảnh nền
kinh tế Việt Nam phát triển ổn định, tỷ lệ tích lũy của
người dân ngày càng tăng và khả năng tiếp cận thị
trường vốn được cải thiện, cùng với xu hướng già hóa
dân số. Để thúc đẩy chương trình hưu trí tự nguyện
tại Việt Nam, thời gian tới, Bộ Tài chính tiếp tục phối
hợp với các bộ, ngành đánh giá, rà soát cơ chế hiện
hành về thành lập, hoạt động, cũng như chính sách
thuế nhằm thúc đẩy sự phát triển của Chương trình
hưu trí bổ sung tự nguyện tại Việt Nam. Trước mắt
tập trung vào một số nội dung chủ yếu sau:
Nguồn: Tác giả tổng hợp
DN được cấp giấy chứng nhận dịch vụ quản lý Quỹ
- Đánh giá khung khổ pháp lý cho việc thành lập
Hưu trí bổ sung tự nguyện và cơ quan quản lý đang và hoạt động của Quỹ Hưu trí bổ sung tự nguyện tại
xem xét hồ sơ của một số DN đề nghị cung cấp dịch Nghị định số 88/2016/NĐ-CP của Chính phủ để trình
vụ quản lý Quỹ Hưu trí tự nguyện.
Chính phủ bổ sung, sửa đổi cho phù hợp với sự phát
Mặc dù, Chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện triển của các Chương trình hưu trí trong giai đoạn
đã đạt được một số kết quả nhất định, song nhu cầu hiện nay, theo xu hướng và thông lệ quốc tế.
đầu tư vào các Quỹ Hưu trí tự nguyện và mua sản
phẩm bảo hiểm hưu trí tự nguyện hiện nay còn thấp, hiện hành tại các văn bản pháp luật về thuế đối với
xuất phát từ những nguyên nhân sau: Chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện theo hướng
- Rà soát, hoàn thiện cơ chế chính sách thuế
- Quỹ Hưu trí tự nguyện và sản phẩm bảo hiểm ban hành đầy đủ các chính sách liên quan đến việc
hưu trí tự nguyện là hình thức tự nguyện, cho nên đóng góp, chi trả cho các tổ chức, cá nhân khi tham
DN sau khi hoàn thành nghĩa vụ nộp BHXH bắt buộc gia sản phẩm bảo hiểm hưu trí tự nguyện và quỹ
nếu có khả năng tài chính mới tham gia. Bên cạnh đó, hưu trí bổ sung tự nguyện.
do thu nhập bình quân đầu người còn thấp, thói quen
tiết kiệm và tích lũy dài hạn của người dân còn hạn
Tài liệu tham khảo:
chế, nên chưa hình thành thói quen đầu tư vào các 1. Chính phủ (2017), Nghị định số 146/2017/NĐ-CP ngày 15/12/2017 sửa đổi,
sản phẩm tài chính dài hạn như sản phẩm Quỹ Hưu
trí tự nguyện, sản phẩm bảo hiểm hưu trí tự nguyện.
bổ sung một số điều của Nghị định số 100/2016/NĐ-CP ngày 1/7/2016 và
Nghị định số 12/2015/NĐ-CP ngày 12/2/2016;
-Chính sách thuế đối với tham gia Quỹ Hưu trí 2. Thủ tướng Chính phủ (2014), Quyết định số 144/QĐ-TTg ngày 20/01/2014
tự nguyện mặc dù đã có sự điều chỉnh, nhưng chưa
thực sự hấp dẫn, chưa khuyến khích DN sử dụng
của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án hinh thành và phát triển Chương
trinh hưu trí tự nguyện tại Việt Nam;
lao động và người lao động tham gia Quỹ Hưu trí tự 3. Bộ Tài chính (2013), Thông tư số 115/2013/TT-BTC ngày 20/8/2013 hướng
nguyện. Hiện nay, các văn bản quy phạm pháp luật dẫn bảo hiểm hưu trí tự nguyện;
về thuế chưa có quy định về một số vấn đề liên quan 4. Bộ Tài chính (2015), Thông tư số 130/2015/TT-BTC ngày 25/08/2015 sửa đổi,
đến chính sách thuế đối với Quỹ Hưu trí tự nguyện
như: (i) Nghĩa vụ thuế khi người tham gia quỹ nhận
chi trả trước khi đến tuổi nghỉ hưu; (ii) Nghĩa vụ thuế
khi chuyển tài khoản hưu trí cá nhân sang DN quản
lý Quỹ Hưu trí mới.
bổ sung Thông tư số 115/2013/TT-BTC.
Thông tin tác giả:
Lê Ngọc Chi-Vụ Tài chính ngân hàng (Bộ Tài chính)
Email: [email protected]
19
4 trang
27860
Free
Bạn đang xem tài liệu "Phát triển chương trình hưu trí tự nguyện: Cơ sở pháp lý và thực tiễn triển khai", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- phat_trien_chuong_trinh_huu_tri_tu_nguyen_co_so_phap_ly_va_t.pdf
