Đặc điểm của đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay
Đặc điểm của đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay1
Phạm Thu Trang(*)
Tóm tắt: Đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay có những thay đổi và biến chuyển về
nhiều mặt. Bài viết tập trung nhận diện và thông tin về một số đặc điểm chung thể hiện
sự thay đổi đó như: tồn tại nhiều hình thức tôn giáo, hoạt động của các tôn giáo ngày
càng phát triển ổn định và tuân thủ pháp luật; còn ẩn chứa yếu tố phức tạp, tiêu cực;
một số tôn giáo phát triển nhanh ở vùng dân tộc thiểu số; hiện tượng tôn giáo mới xuất
hiện đa dạng.
Từ khóa: Tôn giáo, Đời sống tôn giáo, Tôn giáo Việt Nam, Đặc điểm tôn giáo Việt Nam
Abstract: Religious life in Vietnam today has experienced changes in various aspects.
The paper identifies and indicates common features of change which include the existence
of several religious forms; the increasingly stabilized development and legal compliance
of religious activities; the hidden complexity and negative factors in the religious life;
the rapid growth of some religions in ethnic minority areas; the diverse of new religious
movements.
Keywords: Religion, Religious Life, Vietnam’s Religions, Characteristics of Vietnam’s
Religions
Mở đầu 1(*)
Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, đa
26 triệu tín đồ, chiếm hơn ¼ dân số cả nước
(Dẫn theo: Nguyễn Thị Diệu Thúy, 2019:
13). Bức tranh về tôn giáo ở Việt Nam nhìn
tổng thể khá phong phú, đa diện và đa màu
sắc. Những năm gần đây, đời sống tôn giáo
ở Việt Nam có những chuyển biến căn bản
về nhiều mặt: gia tăng số lượng tín đồ, cơ sở
thờ tự, thay đổi về hoạt động của các chức
sắc và tổ chức tôn giáo, hoạt động từ thiện
xã hội và ngoại giao quốc tế của các tổ chức
tôn giáo ngày càng mở rộng và phát triển.
Sự thay đổi này đến từ nhiều nguyên nhân
như: sự biến đổi của tôn giáo thế giới, tác
động của kinh tế thị trường, toàn cầu hóa,
cách mạng khoa học - công nghệ, v.v... và
tôn giáo. Tín đồ tôn giáo ở Việt Nam chiếm
số lượng tương đối lớn. Theo thống kê, tính
đến tháng 6/2020 Việt Nam có 43 tổ chức
thuộc 16 tôn giáo được Nhà nước chính
thức công nhận và cấp đăng ký hoạt động
(Ban Tôn giáo Chính phủ, 2020), với hơn
1 Bài viết là sản phẩm của đề tài cấp Bộ 2019-2020
của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam “Tình
hình biến đổi về tôn giáo ở Việt Nam hiện nay” do
TS. Phạm Thu Trang chủ nhiệm, Viện Thông tin
Khoa học xã hội chủ trì.
(*)
TS., Viện Thông tin Khoa học xã hội, Viện Hàn
lâm Khoa học xã hội Việt Nam;
Thông tin Khoa học xã hội, số 9.2020
22
quan trọng là sự đổi mới trong quan điểm, miền Tây Nam bộ, Tin lành chủ yếu ở Tây
đường lối, chính sách của Đảng và Nhà Nguyên và một số vùng dân tộc thiểu số
phía Bắc,… Có tôn giáo chỉ có một tổ chức
như Phật giáo với Giáo hội Phật giáo Việt
Nam, Phật giáo Hòa Hảo với Giáo hội Phật
giáo Hòa Hảo,… Có tôn giáo lại có nhiều tổ
chức tồn tại độc lập như Cao đài có hơn 10
hệ phái, Tin lành có đến vài chục hệ phái,
Hồi giáo có Hồi giáo Islam, Hồi giáo Bà
ni,… Có tôn giáo sớm du nhập và hòa hợp,
góp phần tạo ra văn hóa, đạo đức, lối sống,
tâm lý của người Việt Nam như Phật giáo;
nhưng cũng có tôn giáo trong quá trình du
nhập và phát triển lại tạo ra những khác biệt,
thậm chí xung đột về văn hóa, hay bị các thế
lực thù địch lợi dụng tạo ra những khoảng
cách với dân tộc, để lại những vấn đề trong
mối quan hệ với chính quyền, như Công
giáo, Tin lành,… (Tổng hợp theo: Nguyễn
Hồng Dương, 2012; Học viện Chính trị
quốc gia Hồ Chí Minh, 2019).
nước về tôn giáo. Hiện nay, hoạt động tôn
giáo ở Việt Nam ngày một ổn định hơn, tuy
nhiên vẫn tồn tại những yếu tố phức tạp,
tiêu cực trong đời sống tôn giáo như sự phát
triển, mở rộng của các hiện tượng tôn giáo
mới, việc lợi dụng vấn đề tôn giáo để chống
phá Nhà nước, gây mất ổn định xã hội của
các thế lực xấu khiến công tác quản lý tôn
giáo gặp không ít khó khăn. Bài viết tập
trung nhận diện và thông tin một cách có hệ
thống về những đặc điểm cơ bản trong đời
sống tôn giáo ở Việt Nam, chủ yếu dựa trên
việc tổng hợp nguồn tư liệu công bố trong
khoảng thời gian từ năm 2010 đến nay từ
các cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo
như Ban Tôn giáo Chính phủ, Ban Dân vận
Trung ương và các tài liệu trên các sách và
tạp chí chuyên ngành về tôn giáo.
1. Nhiều hình thức tôn giáo khác nhau
cùng tồn tại đan xen, hòa đồng
Ngoài các hình thức tôn giáo trên, ở
So với nhiều quốc gia trên thế giới, tỷ các tộc người tại các vùng dân tộc thiểu số
lệ tín đồ các tôn giáo ở Việt Nam không Việt Nam còn tồn tại nhiều hình thức tín
đông, nhưng lại tồn tại nhiều loại hình tôn ngưỡng, tôn giáo sơ khai, nguyên thủy như:
giáo và nhiều tổ chức tôn giáo. Trong số tô tem giáo, ma thuật, phù thủy,... tạo nên
các tôn giáo hiện có ở Việt Nam, quy mô tổ đời sống tôn giáo hết sức đa dạng và phong
chức và hoạt động của các tổ chức tôn giáo phú ở Việt Nam.
không đồng đều.
Với sự đa dạng về các loại hình tín
Có tôn giáo truyền vào từ rất sớm như ngưỡng, tôn giáo và nhiều tổ chức tôn giáo,
Phật giáo (trên dưới 2.000 năm), Hồi giáo người ta thường ví tôn giáo ở Việt Nam như
(gần 600 năm), Công giáo (gần 500 năm), bức tranh thu nhỏ của tôn giáo trên thế giới.
có tôn giáo mới truyền vào như Tin lành Các tôn giáo nội sinh ra đời tại Việt Nam
(hơn 100 năm), Baha’i (khoảng 60 năm), cũng là sự kết hợp giáo lý, tư tưởng của các
hoặc là mới ra đời ở Việt Nam như Cao đài tôn giáo lớn trên thế giới với các hình thức
(trên 90 năm), Phật giáo Hòa Hảo (gần 80 tôn giáo và tín ngưỡng bản địa. Các tôn
năm),… Có tôn giáo đông tín đồ, phạm vi giáo lớn trên thế giới như Phật giáo, Công
hoạt động rộng như Phật giáo, Công giáo; giáo, Tin lành, Hồi giáo du nhập vào Việt
Có tôn giáo tín đồ ít hơn, phạm vi hoạt động Nam đến nay đã có vị thế, vai trò to lớn, có
hẹp hơn như Cao đài chủ yếu ở các tỉnh phía số lượng tín đồ, chức sắc, cơ sở thờ tự đáng
Nam, Phật giáo Hòa Hảo chủ yếu ở các tỉnh kể. Bảng tổng hợp về tín đồ, chức sắc và cơ
Đặc điểm của…
23
sở thờ tự của các tôn giáo lớn ở Việt Nam “độ vênh” khá lớn giữa số liệu của Tổng
cục Thống kê và Ban Tôn giáo Chính phủ.
Sự khác nhau này, theo nhiều nhà nghiên
cứu, là do xuất phát từ cách hiểu khác nhau
trong quan niệm thế nào là tín đồ Phật giáo.
Khác với những tôn giáo khác, tín đồ Phật
giáo không có sự xác định rạch ròi, đồng
thời, trong giao tiếp xã hội, nhiều tín đồ
Phật giáo không công khai thừa nhận mình
là tín đồ. Mặt khác, Giáo hội Phật giáo Việt
Nam cũng chưa có cách thức quản lý tín đồ
hữu hiệu để có thể thống kê được chính xác
số lượng tín đồ của mình cho nên tình trạng
nêu trên đã diễn ra trong nhiều năm mà
chưa được khắc phục (Nguyễn Thị Minh
Ngọc, 2016: 124-125).
cho thấy rõ điều đó (Xem: Bảng 1).
Bảng 1: Thống kê số liệu tôn giáo ở Việt Nam
năm 2018
Cơ sở
thờ tự
(cơ sở)
Tín đồ Chức sắc
TT Tôn giáo
(người)
(người)
1 Phật giáo
2 Công giáo
3 Tin lành
14.812.178
6.976.585
1.090.748
29.727 18.210
7.491 7.571
2.515
934
4 Cao đài
1.178.579
1.427.361
83.102
13.464 1.312
Phật giáo
5
160
737
59
93
Hòa Hảo
6 Hồi giáo
Tôn giáo
khác
7
418.165
1.776
395
Điểm đáng chú ý là, ở Việt Nam dù
có sự đa dạng của các loại hình tôn giáo
nhưng nhìn chung, cả trong lịch sử và hiện
tại các tôn giáo đều tồn tại bình đẳng, hòa
Tổng
25.986.718
55.870 28.574
Nguồn: Ban Tôn giáo Chính phủ, 2018.
Trên thực tế, số liệu thống kê số lượng đồng và ít có sự kỳ thị. Điều đó nói lên nhu
tín đồ tôn giáo của các đơn vị, cơ quan khác cầu và sự cởi mở về đời sống tâm linh của
nhau lại có sự khác nhau khá lớn, nhất là người Việt Nam. Sự đa dạng các loại hình
số liệu thống kê về tín đồ Phật giáo. Theo tín ngưỡng, tôn giáo cũng đã góp phần làm
số liệu Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm cho nền văn hóa Việt Nam thêm phong phú
2019 của Tổng cục Thống kê, ở Việt Nam và đặc sắc.
có tổng số 13,2 triệu người theo tôn giáo, 2. Hoạt động của các tổ chức tôn giáo ngày
chiếm 13,7% tổng dân số cả nước. Trong đó, càng phát triển ổn định và chấp hành
số người theo Công giáo là đông nhất với nghiêm chủ trương, đường lối, chính sách
5,9 triệu người, chiếm 44,6% tổng số người của Đảng và Nhà nước Việt Nam
theo tôn giáo và chiếm 6,1% tổng dân số cả
Về hoạt động của các tổ chức tôn giáo,
nước. Tiếp đến là theo Phật giáo với 4,6 triệu trước năm 1986, chỉ có 03 tôn giáo được
người, chiếm 35,0% tổng số người theo tôn Nhà nước công nhận sự tồn tại về mặt tổ
giáo và chiếm 4,8% tổng dân số cả nước. chức là Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hội
Số người theo các tôn giáo còn lại chiếm tỷ đồng Giám mục Việt Nam, Hội thánh Tin
trọng nhỏ (Tổng cục Thống kê, 2019).
lành Việt Nam miền Bắc, đến năm 2018 có
Dựa trên bảng số liệu của Ban Tôn giáo thêm 40 tổ chức tôn giáo được công nhận1
Chính phủ và số liệu của Tổng cục Thống
kê vừa nêu để so sánh số lượng tín đồ Công
giáo, có thể thấy số liệu khá thống nhất, sự
chênh lệch nếu có cũng không đáng kể. Tuy
nhiên, với số lượng tín đồ Phật giáo lại có
1
Cụ thể: Phật giáo Hòa Hảo, đạo Cao đài: 11 tổ
chức (Hội thánh), đạo Tin lành: 12 tổ chức (Hội
thánh), Hồi giáo: 06 tổ chức (theo cấp tỉnh), các tôn
giáo khác 11 tổ chức.
Thông tin Khoa học xã hội, số 9.2020
24
(Nguyễn Thanh Xuân, 2019a: 7). Các tổ 13.037 vị là ủy viên hội đồng nhân dân cấp
chức tôn giáo ở Việt Nam được Nhà nước xã; 50 vị là ủy viên Ủy ban Trung ương
công nhận hợp pháp đều xác định cho mình Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, 556 vị là ủy
đường hướng hoạt động phù hợp với chủ viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cấp tỉnh,
trương, đường lối, pháp luật của Đảng và 3.036 vị là ủy viên Ủy ban Mặt trận Tổ
Nhà nước. Với Giáo hội Phật giáo là: “Đạo quốc cấp huyện, 17.631 vị là ủy viên Ủy
pháp, Dân tộc và Chủ nghĩa xã hội”. Với ban Mặt trận Tổ quốc cấp xã; 10 vị là Ủy
Giáo hội Công giáo là “Sống Phúc âm giữa viên Ban Chấp hành Trung ương của 5 cơ
lòng dân tộc” qua Thư chung năm 1980 của quan đoàn thể chính trị - xã hội, 647 là ủy
Hội đồng Giám mục Việt Nam. Với Hội viên cấp tỉnh, 7.706 là ủy viên cấp huyện,
thánh Tin lành miền Bắc Việt Nam là “Kính 28.411 là cấp xã,... (Ủy ban Trung ương
Chúa và Yêu nước”. Hội thánh Tin lành Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, 2015).
miền Nam Việt Nam hoạt động theo đường
Trong sinh hoạt tôn giáo, nếu như trước
hướng “Sống phúc âm, phụng sự Thiên đây, ở một số tôn giáo, sinh hoạt của tín đồ
Chúa, phục vụ Tổ quốc và Dân tộc”. Ngoài còn gặp khó khăn thì hiện nay, tín đồ các
ra, các tổ chức tôn giáo khác khi được công tôn giáo đều có thể thực hiện các sinh hoạt
nhận về tổ chức cũng đều xác định đường tôn giáo bình thường tại gia đình và nơi thờ
hướng tiến bộ như: của Tứ ân Hiếu nghĩa tự theo nghi lễ truyền thống của tôn giáo
là “Hành Tứ ân - sống Hiếu nghĩa - vì đại mình. Tín đồ các tôn giáo còn được đảm
đoàn kết toàn dân tộc”; của Tịnh độ Cư sỹ bảo điều kiện sinh hoạt tôn giáo như: nơi
Phật hội Việt Nam là “Tu học, hành thiện, thờ tự để sinh hoạt tôn giáo, kinh sách phục
ích nước, lợi dân”;…
vụ cho việc tu học và hành đạo, chức sắc
Không chỉ xác định đường hướng hoạt hướng dẫn việc đạo. Một số tôn giáo, nhất
động, các tổ chức tôn giáo ở Việt Nam là những tôn giáo có phạm vi địa phương,
trong điều kiện hiện nay còn cử người trực mới ra đời hoặc mới truyền vào được phục
tiếp tham gia vào các cơ quan dân cử và hồi. Đặc biệt thời gian vừa qua, nhiều sinh
các tổ chức chính trị - xã hội, góp phần đưa hoạt tôn giáo diễn ra với quy mô lớn như
đường hướng đã được xác định vào đời Lễ kỷ niệm 100 năm Tin lành đến Việt Nam
sống tôn giáo và xã hội. Theo đó, số lượng ở Đà Nẵng, Hà Nội và thành phố Hồ Chí
đảng viên là người có đạo tăng lên đáng Minh năm 2011, thu hút hàng vài chục
kể, tính đến năm 2016, có 82.752 đảng ngàn lượt tín đồ, chức sắc và khách quốc
viên theo đạo (tăng 45.766 đảng viên so tế tới tham dự; Đại lễ Phật đản Liên Hợp
với năm 2004), chiếm 1,74% tổng số đảng Quốc - Vesak 2019 tại chùa Tam Chúc, tỉnh
viên trong toàn Đảng (Ban Chấp hành Hà Nam với sự tham gia của 1.650 đại biểu
Trung ương, 2017a: 13). Không những thế, quốc tế từ 112 quốc gia và 20.000 đại biểu
trong một báo cáo chính thức của Ủy ban trong nước (Dẫn theo: Trung Hiếu, 2019).
Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam,
Trong hoạt động tôn giáo, việc đào tạo
ở thời điểm năm 2015, các tôn giáo ở Việt chức sắc là nội dung hết sức quan trọng,
Nam có 10 vị là đại biểu quốc hội khóa vì chức sắc là “cán bộ” của tôn giáo, là
XIII, 123 vị là ủy viên hội đồng nhân dân người hướng dẫn tín đồ sinh hoạt tôn giáo,
cấp tỉnh (chiếm 2% tổng số đại biểu), 958 trong nhiều trường hợp, chức sắc giữ vai
vị là ủy viên hội đồng nhân dân cấp huyện, trò trung gian - cầu nối để tín đồ đến với
Đặc điểm của…
25
Đấng Thiêng liêng. Trước năm 1986, chỉ giàu - nghèo, làm gia tăng các tệ nạn xã hội
có một số cơ sở đào tạo chức sắc của Phật thì các hoạt động hướng thiện của các tôn
giáo, Công giáo. Đến năm 2015, đã có 17 giáo, trong đó có Phật giáo có ý nghĩa góp
trường đào tạo chức sắc trình độ đại học phần gìn giữ truyền thống văn hóa, đạo đức
được thành lập, trong đó có 04 Học viện của dân tộc và sự lành mạnh của xã hội.
của Phật giáo, 07 Đại chủng viện của Công Tuy nhiên, trong những năm gần đây, một
giáo, 03 trường của Tin lành, 02 trường của số cơ sở thờ tự của Phật giáo (nhất là vào
đạo Cao đài và 01 trường của Phật giáo Hòa dịp đầu năm, đầu tháng,…) có nhiều nghi
Hảo. Ngoài ra còn 40 trường cao đẳng và lễ tôn giáo không đúng với giáo lý truyền
trung cấp của các tôn giáo, nhất là của Phật thống của nhà Phật, có biểu hiện mê tín dị
giáo, đưa số trường đào tạo chức sắc các đoan và trục lợi tâm linh gây bức xúc trong
tôn giáo ở Việt Nam đến năm 2015 lên đến dư luận xã hội như: dâng sao giải hạn, giải
gần 60 cơ sở, với tổng số khoảng 10.000 oan gia trái chủ, bắt ma trừ tà, nhốt vong,
học viên. Cũng từ năm 1986 đến năm 2015, nhập đàn cúng tế, cầu tình duyên, cúng
có khoảng trên 1.000 chức sắc các tôn giáo cô hồn, cầu siêu… (Xem thêm: Vũ Chiến
đi tu học bậc thạc sĩ, tiến sĩ ở nước ngoài Thắng, 2019a; 2019b).
(riêng Phật giáo là 650 người) (Ban Tôn
giáo Chính phủ, 2015).
Hiện nay, với những chính sách được
mở ra đối với các lĩnh vực kinh tế, văn hóa,
Hoạt động xuất bản kinh, sách báo xã hội, cùng với việc mở rộng dân chủ,
tôn giáo ở Việt Nam trước đây diễn ra rất đề cao luật pháp và quyền công dân, việc
hạn chế. Nhưng cho đến năm 2015, ở cấp khiếu nại, tố cáo của công dân ngày càng
Trung ương, các tổ chức tôn giáo đã có 15 nhiều, trong đó, các khiếu kiện về nội dung
tờ báo và tạp chí đang hoạt động, trong tôn giáo hoặc liên quan đến đất đai tôn giáo
đó có những tờ báo, tạp chí có uy tín như: chiếm một tỷ lệ đáng lưu ý (Ban Tôn giáo
Văn hóa Phật giáo, Nghiên cứu Phật học, Chính phủ, 2020).
Khuông Việt, Phật giáo Nguyên Thủy, Giác
Có một số điểm nóng không thuần túy
Ngộ (của Giáo hội Phật giáo Việt Nam), là vấn đề tôn giáo mà liên quan đến những
Hiệp Thông (của Giáo hội Công giáo Việt vấn đề chính trị, dân tộc, do đó tình hình
Nam), Người Công giáo Việt Nam (của Ủy càng trở nên phức tạp như: tụ tập đông
ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam), Công người xưng vua, lập Vương quốc Mông gây
giáo và Dân tộc (của Ủy ban Đoàn kết rối an ninh trật tự ở Mường Nhé, Điện Biên
Công giáo thành phố Hồ Chí Minh), Mục năm 2011; tín đồ Công giáo cực đoan tại
Vụ, Thông Công (của Tin lành), Cao Đài giáo phận Vinh câu kết với các đối tượng
(của đạo Cao đài), Hương Sen (của Phật thuộc các tổ chức phản động ở trong và
giáo Hòa Hảo),… Ngoài ra còn nhiều trang ngoài nước kích động giáo dân tuần hành,
thông tin điện tử - trang chính thức của các biểu tình nhằm chống lại chủ trương của
tổ chức tôn giáo đang hoạt động (Ban Tôn Đảng và Nhà nước trong việc giải quyết
giáo Chính phủ, 2015).
3. Đời sống tôn giáo ẩn chứa yếu tố phức năm 2016, 2017... (Ban Chấp hành Trung
tạp, tiêu cực ương, 2017a: 10); Tháng 5-7/2018, hàng
hậu quả sự cố môi trường biển miền Trung
Trong điều kiện xã hội hiện tại, khi mặt nghìn tín đồ Công giáo và một số linh mục
trái của cơ chế thị trường tạo ra sự phân hóa tại một số giáo xứ của huyện Quỳnh Lưu,
Thông tin Khoa học xã hội, số 9.2020
26
tỉnh Nghệ An và một số nhà thờ Công giáo Mông ở trong nước thu thập chứng cứ gửi
ở các huyện Thạch Hà, huyện Can Lộc, Đại sứ quán Mỹ tại Việt Nam và các tổ chức
thành phố Hà Tĩnh thuộc tỉnh Hà Tĩnh, ở quốc tế để tố cáo Việt Nam “vi phạm nhân
thành phố Hồ Chí Minh… đã tụ tập để tuần quyền”, “đàn áp tự do tôn giáo”; tiếp tục
hành phản đối việc Quốc hội thông qua hai phát tán các tài liệu tuyên truyền về “nhà
dự luật: Luật An ninh mạng và dự thảo Luật nước Mông” và đấu tranh đòi trả tự do cho
Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt (Dẫn số đối tượng bị bắt khi tham gia thành lập
theo: Minh Hiếu, 2018: 4).
“nhà nước Mông”. Tại Tây Nguyên, nhóm
Trong những năm gần đây, việc xuất cầm đầu FULRO và “Tin lành Đề-ga” tại
hiện và hình thành các cộng đồng tôn giáo Mỹ tăng cường sử dụng Internet để tuyên
- tộc người cũng đang là một vấn đề hết sức truyền, kích động các hoạt động thành lập
phức tạp trong đời sống tôn giáo ở Việt Nam “nhà nước Đề-ga độc lập” tại địa phương
bởi hệ lụy và tác động của nó. Theo Nguyễn này; chỉ đạo nhóm cốt cán “Tin lành Đề-ga”
Phú Lợi (2019: 25), sự hình thành thiết chế tại các tỉnh Tây Nguyên tổ chức “kỷ niệm 16
tôn giáo - tộc người đã làm thay đổi nhiều năm bạo loạn lần 2” và gia tăng hoạt động
giá trị truyền thống của các cộng đồng này, tuyên truyền, vận động, lôi kéo chức sắc, tín
đáng chú ý là vị trí, vai trò của các già làng, đồ Tin lành có tư tưởng bất mãn tham gia
trưởng bản, trưởng dòng họ đã bị thay thế “Tin lành Đề-ga”. Tại Tây Nam bộ, nhóm
bởi các chức vị đạo như điểm nhóm trưởng, đối tượng trong các nhóm KKK tại Mỹ chỉ
truyền giáo, mục sư (Tin lành), trùm giáo đạo nhóm cực đoan trong sư sãi Phật giáo
khu, giáo buôn, giáo sóc, trùm họ đạo, Khmer Nam tông tại Trà Vinh tuyên truyền,
chánh trương, linh mục (Công giáo). Còn xuyên tạc và không thực hiện các biện pháp
theo Nguyễn Hồng Dương (2012: 135), sự phòng, chống dịch Covid-19, cho rằng các
xuất hiện này làm nảy sinh mâu thuẫn giữa biện pháp này là hành động nhằm ngăn
những cư dân cùng một tộc người nhưng cản người Khmer tổ chức Tết Chôl Chnăm
lại theo các tôn giáo khác nhau, chẳng hạn Thmây, thực hiện âm mưu đồng hóa người
như người Chăm theo đạo Bàni mâu thuẫn dân tộc Khmer; chỉ đạo tiếp tục tổ chức
với người Chăm theo Islam giáo, hay người Tết Chôl Chnăm Thmây năm 2020 theo kế
Mông theo đạo Tin lành mâu thuẫn với hoạch; tổ chức quay phim, chụp ảnh nếu bị
người Mông giữ tín ngưỡng truyền thống. chính quyền địa phương ngăn cản để làm
Tính chất phức tạp và tiêu cực trong đời bằng chứng tố cáo Việt Nam “đàn áp người
sống tôn giáo ởViệt Nam được đặc biệt quan Khmer”, “vi phạm dân chủ, nhân quyền”
tâm khi các thế lực thù địch luôn lợi dụng (Ban Tôn giáo Chính phủ, 2020).
vấn đề tôn giáo tại các địa bàn chiến lược 4. Một số tôn giáo phát triển nhanh trong
như Tây Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam bộ để vùng dân tộc thiểu số
chống phá Nhà nước Việt Nam. Theo báo
Trong số các tôn giáo hoạt động mở
cáo sơ kết 6 tháng đầu năm 2020 của Ban rộng ra vùng đồng bào dân tộc thiểu số,
Tôn giáo Chính phủ: Tại Tây Bắc, vào tháng đáng chú ý nhất là sự phục hồi và phát triển
01/2020, tại xã Tà Tổng, huyện Mường của đạo Tin lành với tốc độ rất nhanh ở
Tè, tỉnh Điện Biên, một số đối tượng phản vùng đồng bào dân tộc thiểu số vùng Tây
động người Mông ở bên ngoài tăng cường Nguyên, Nam Trường Sơn, các tỉnh lân cận,
móc nối, chỉ đạo số cốt cán Tin lành người đặc biệt ở các tỉnh miền núi phía Bắc có
Đặc điểm của…
27
đông đồng bào dân tộc Mông theo đạo Tin chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà
lành. Nếu năm 1975 cả nước chỉ có khoảng nước, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc.
55 nghìn tín đồ đạo Tin lành thì đến năm
Tuy nhiên, kể từ khi Chính phủ có những
2017 con số này tăng lên đến 775 nghìn tín thay đổi về chính sách đối với tôn giáo trong
đồ, gấp hơn 14 lần (Nguyễn Thanh Xuân, vùng đồng bào dân tộc thiểu số (Chỉ thị số
2019b: 104). Theo thống kê của Ban Tôn 01/CT-TTg ngày 04/02/2005 của Thủ tướng
giáo Chính phủ (2018), đến cuối năm 2018 Chính phủ về một số công tác đối với đạo
có 1.090.748 người theo đạo Tin lành, so Tin lành, Thông báo số 42/TB-VPCP ngày
với Phật giáo, Công giáo thì số lượng tín 25/5/2001 của Văn phòng Chính phủ và Đề
đồ này có thể không đáng kể, nhưng ảnh án số 03-ĐA/TGCP ngày 12/7/2001 của Ban
hưởng của đạo Tin lành lại rất đáng lưu ý. Tôn giáo Chính phủ về công tác đối với đạo
Hiện nay, Tin lành đã có mặt ở hầu hết các Tin lành, tình hình tôn giáo trong vùng dân
tỉnh, thành phố trong cả nước và đối tượng tộc thiểu số dần ổn định, những tác động tiêu
theo đạo cũng hết sức đa dạng.
cực giảm đi và các tác động tích cực ngày
Theo Nguyễn Thanh Xuân (2019b: càng biểu hiện rõ.
104-105), Tin lành phát triển nhanh và
Tuy không mạnh mẽ và rõ nét như đạo
mạnh ở vùng dân tộc thiểu số ở Việt Nam Tin lành nhưng Công giáo, Phật giáo cũng
hiện nay là do cả nguyên nhân chủ quan mở rộng địa bàn hoạt động đến các vùng
và khách quan, cả nguyên nhân kinh tế lẫn dân tộc thiểu số. Từ năm 2015, một số tỉnh
nguyên nhân xã hội và cần phải lý giải từ cả như Sơn La, Lai Châu, Điện Biên,… đã có
chính những đặc điểm của đạo Tin lành. Cụ những hoạt động liên quan đến Công giáo
thể là: do chính sách đổi mới, mở cửa, hội và cũng có một bộ phận đồng bào dân tộc
nhập quốc tế, nhất là quá trình công nghiệp theo Công giáo. Phật giáo truyền thống tồn
hóa, hiện đại hóa đất nước; do lợi thế của tại chủ yếu trong đồng bào Kinh, hiện nay
đạo Tin lành trong quá trình truyền đạo và cũng phát triển đến các vùng dân tộc thiểu số
theo đạo (nghi thức đơn giản, gọn nhẹ dễ ở Tây Bắc, Tây Nguyên. Các tôn giáo khác
theo, đường hướng hành đạo và phương như Phật giáo Hòa Hảo, Cao đài, Bửu Sơn
thức hoạt động năng động, dễ đổi mới và Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Baha’i,…
thích nghi từ hình thức đến nội dung cho cũng vượt khỏi địa bàn truyền thống (Cao
phù hợp với hoàn cảnh xã hội).
đài ở Nam bộ; Phật giáo Hòa Hảo, Bửu Sơn
Sự phát triển của đạo Tin lành trong Kỳ Hương; Tứ Ân Hiếu Nghĩa,… ở miền
vùng dân tộc thiểu số có những tác động cả Tây Nam bộ, Baha’i ở Nam bộ) thu hút
tích cực và tiêu cực đến các phương diện người dân ở các địa phương khác theo đạo.
như kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội... 5. Hiện tượng tôn giáo mới xuất hiện hết
Trong đó, đáng chú ý là vấn đề các đối sức đa dạng
tượng Tin lành cực đoan và tổ chức chính
Từ những năm 1980, ở Việt Nam bắt
trị lợi dụng, núp bóng Tin lành thường đầu xuất hiện một số lượng lớn hiện tượng
xuyên tổ chức những hoạt động nhằm tăng tôn giáo mới, còn gọi là “đạo lạ” với nhiều
cường ảnh hưởng, mở rộng địa bàn, phát tên gọi khác nhau. Theo thống kê của Ban
triển số lượng tín đồ, kích động tư tưởng tự Tôn giáo Chính phủ, tính đến tháng 7/2017
trị - ly khai, hình thành các điểm nóng về có hơn 100 tổ chức, nhóm, hệ phái tôn
dân tộc - tôn giáo, tuyên truyền xuyên tạc giáo mới du nhập từ nước ngoài vào, có 14
Thông tin Khoa học xã hội, số 9.2020
28
nhóm, tổ chức tôn giáo mới liên quan đến tượng tôn giáo mới sẽ đa dạng hơn và số
tâm linh đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, 05 lượng sẽ tăng dần; số lượng các hiện tượng
tổ chức liên quan đến thờ cúng Phật và 14 tôn giáo mới có thể bị thu hẹp, tín đồ sẽ
nhóm tín ngưỡng đa thần giáo… (Theo: chuyển sang các hiện tượng tôn giáo mới
Ban Chấp hành Trung ương, 2017b).
khác và xuất hiện những hiện tượng tôn
Các hiện tượng tôn giáo mới xuất hiện giáo mới có “ưu điểm” hơn; các hiện tượng
ở một số địa phương do nhiều nguyên tôn giáo mới sẽ giảm về tính chất mê tín dị
nhân, song tác nhân trực tiếp là sự thay đổi đoan, phản văn hóa, thay vào đó, tính chất
về điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội và môi và màu sắc chính trị có thể tăng lên.
trường sống do tác động của quá trình công
Trong khi đó, theo Đỗ Quang Hưng
nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập và toàn (2011a: 5), ở Việt Nam hiện nay “dường
cầu hóa. Sự thay đổi này đã làm nảy sinh như tất cả các hiện tượng tôn giáo mới đều
những vấn đề xã hội bức xúc. Bên cạnh đó, cố gắng tận dụng về mặt triết lý tâm linh
sự tác động bởi trình độ dân trí, phương hoặc hình thức lễ nghĩa, sinh hoạt của các
tiện truyền thông, việc lợi dụng quyền tự loại hình tín ngưỡng bản địa để phát triển”.
do tôn giáo, tín ngưỡng của các tổ chức, cá Các tôn giáo mới ở Việt Nam được phân loại
nhân trong và ngoài nước cũng là những theo những biểu hiện đặc trưng, tính chất của
yếu tố làm xuất hiện và phát triển các hiện chúng bao gồm: hình thức tôn giáo mới du
tượng tôn giáo mới.
nhập vào Việt Nam, hình thức liên quan đến
Nhìn chung, hoạt động của các tôn Phật giáo, nhóm phái gần với tín ngưỡng
giáo mới được dự báo là sẽ tiếp tục diễn dân gian, loại cực đoan trong hành vi, loại
biến phức tạp, đã và sẽ xuất hiện ở khắp chưa xác định. Đồng thời, Đỗ Quang Hưng
các vùng miền, địa phương trong cả nước. (2014: 249) cũng khẳng định vấn đề tôn giáo
Theo báo cáo sơ kết 6 tháng đầu năm 2020 mới chưa được hợp pháp hóa nhưng nó đã
của Ban Tôn giáo Chính phủ (2020), hiện trở thành một lực lượng tôn giáo nhất định,
có 56/63 tỉnh, thành phố v ới khoảng 34.904 có đời sống riêng, có sự vận hành riêng, có
người tin theo các hiện tượng tôn giáo mới, lực lượng riêng, có sự sinh ra, có sống có
gây ảnh hưởng xấu đến đời sống văn hóa chết, có tăng có giảm, có đối tượng. Đây là
và an ninh, trật tự. Một số hiện tượng tôn một thị trường và góp thêm sự đa dạng vào
giáo mới như Pháp luân công, Thanh Hải thị trường tôn giáo nói chung của Việt Nam.
Vô Thượng sư, Nhất quán đạo, “tổ chức
Trên bình diện chung thì hiện tượng
Dương Văn Mình”, “Hội thánh của Đức tôn giáo mới có đan xen cả yếu tố tích cực
Chúa Trời Mẹ” đang tiếp tục đẩy mạnh hoạt và tiêu cực. Điều này đòi hỏi Đảng và Nhà
động tuyên truyền, phát triển tổ chức. Tại nước Việt Nam cần phải thực thi nhiều
một số vùng dân tộc thiểu số, các “đạo lạ” biện pháp, giải pháp để vừa đảm bảo được
như “Bà Cô Dợ”, “đạo Giê - Sùa”, “đạo Hà quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của người
Mòn” có dấu hiệu hoạt động trở lại, tăng dân, vừa ngăn chặn được những hiện tượng
cường lôi kéo người dân tham gia.
mới có tính tôn giáo nhưng ảnh hưởng xấu
Nhận định về xu hướng vận động của đến sự ổn định của xã hội.
các hiện tượng tôn giáo mới ở Việt Nam Kết luận
trong thời gian tới, Ngô Hữu Thảo (2018:
Có thể thấy, đời sống tôn giáo ở Việt
198-199) cho rằng, người tin theo các hiện Nam hiện nay hết sức phong phú, sinh
Đặc điểm của…
29
động. Trong giới hạn, khả năng của người đẩy chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà
viết và phạm vi bài viết này, chúng tôi mới nước Việt Nam, góp phần vào công tác đấu
chỉ nhận diện và phác thảo những nét cơ tranh ngoại giao chống lại những luận điệu
bản và chủ yếu. Với mỗi góc nhìn và cách xuyên tạc tình hình tôn giáo ở Việt Nam
tiếp cận khác nhau, các nhà nghiên cứu sẽ của các thế lực thù địch, góp phần vào sự
có những đánh giá, nhận định khác nhau ổn định và phát triển của đất nước
ở từng khía cạnh và đặc điểm cụ thể. Tuy
nhiên, nhìn một cách tổng thể về đời sống Tài liệu tham khảo
tôn giáo ở Việt Nam, có thể thấy những 1. Ban Chấp hành Trung ương (2017a),
điểm khác biệt trong nhận định về nét đặc
sắc của sự biến chuyển đời sống tôn giáo ở
Việt Nam hiện nay như: “đã và đang có sự
thay đổi cơ bản của ‘cái tôn giáo’, nói đúng
hơn là ‘tái cấu hình tôn giáo’ trong đời
Báo cáo tổng kết 15 năm thực hiện Nghị
quyết số 25-NQ/TW ngày 12/3/2003
của Ban Chấp hành Trung ương (Khóa
IX) về công tác tôn giáo, số 11-BC/
BCĐTW, Hà Nội, ngày 31/7/2017.
sống xã hội nói chung và nói riêng trong 2. Ban Chấp hành Trung ương (2017b), Tờ
quan hệ của nó với hệ thống pháp lý” (Đỗ
Quang Hưng, 2011b: 59-70); hay “xuất
hiện những khái niệm mới như truyền giáo
thời Internet, cầu nguyện thời @, sống
đạo online thời cách mạng 4.0” (Nguyễn
trình về tổng kết 15 năm thực hiện Nghị
quyết số 25-NQ/TW, ngày 12/3/2003
của Ban Chấp hành Trung ương (Khóa
IX) về công tác tôn giáo, số 12-TTr/
BCĐTW, Hà Nội, ngày 31/7/2017.
Phú Lợi, 2019: 25). Nhưng bên cạnh đó, 3. Ban Tôn giáo Chính phủ (2015), Báo
hầu hết các nhà nghiên cứu (trong một số
nghiên cứu về tôn giáo ở Việt Nam như
Nguyễn Hồng Dương (2012), Nguyễn Phú
cáo Tổng kết 10 năm thực hiện Pháp
lệnh tín ngưỡng, tôn giáo, Tài liệu lưu
trữ, Hà Nội.
Lợi (2019), Nguyễn Thanh Xuân (2019a), 4. Ban Tôn giáo Chính phủ (2018), Số liệu
Nguyễn Thị Minh Ngọc (2016)…) đều
thống nhất khi cho rằng về cơ bản tôn giáo
thống kê tôn giáo năm 2018, Tài liệu
lưu trữ, Hà Nội.
ở Việt Nam hoạt động và phát triển ổn định, 5. Ban Tôn giáo Chính phủ (2020), Báo
đồng hành cùng dân tộc, có sự trở lại của
niềm tin tôn giáo, có sự biến đổi trong diện
mạo và tái cấu trúc tôn giáo, với xu thế phổ
biến là đa dạng, đa nguyên và hiện đại hóa
tôn giáo. Các nghiên cứu cũng đồng thời
khẳng định, trong đời sống tôn giáo vẫn
cáo sơ kết tình hình, kết quả công tác
6 tháng đầu năm và Phương hướng,
nhiệm vụ công tác 6 tháng cuối năm
2020 của ngành quản lý nhà nước về
tín ngưỡng, tôn giáo, Tài liệu lưu trữ,
Hà Nội.
tiềm ẩn những yếu tố phức tạp và tiêu cực 6. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí
đòi hỏi sự quản lý tốt hơn nữa của các tổ
chức, ban ngành làm công tác tôn giáo.
Trong điều kiện toàn cầu hóa và hội
Minh (2019), Giáo trình cao cấp Lý
luận chính trị: Tôn giáo và tín ngưỡng,
Nxb. Lý luận chính trị, Hà Nội.
nhập quốc tế, các tôn giáo ởViệt Nam không 7. Nguyễn Hồng Dương (2012), Quan
chỉ tích cực hoạt động trong nước mà còn
tăng cường các hoạt động giao lưu quốc tế
trên các phương diện khác nhau nhằm thúc
điểm đường lối của Đảng về tôn giáo và
những vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện
nay, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
Thông tin Khoa học xã hội, số 9.2020
30
8. Minh Hiếu (2018), “Các chức sắc, tín
đồ tôn giáo cần tỉnh táo trước âm mưu
Những vấn đề lý luận và thực tiễn,
Nxb. Phương Đông, Hà Nội.
phá hoại của các thế lực thù địch”, Tạp 15. Vũ Chiến Thắng (2019a), “Chủ động,
chí Công tác Tôn giáo, số 7, tr. 3-4.
9. Trung Hiếu (2019), 112 quốc gia, vùng
lãnh thổ tham gia Đại lễ Vesak 2019,
quyết liệt chấn chỉnh hoạt động biến
tướng dâng sao giải hạn”, Tạp chí Công
tác Tôn giáo, số 3 (151), tr. 3-4.
-gia-vung-lanh-tho-tham-gia-dai-le-
vesak-2019-tintuc436138, truy cập ngày
12/5/2020.
quyết liệt chấn chỉnh các hoạt động biến
tướng, lệch chuẩn tâm linh”, Tạp chí
Công tác Tôn giáo, số 4 (152), tr. 9-13.
10. Đỗ Quang Hưng (2011a), “Mối quan 17. Ngô Hữu Thảo (2018), “Biến đổi tôn
hệ giữa tín ngưỡng và ‘hiện tượng tôn
giáo mới’, mấy vấn đề lý thuyết và thực
tiễn”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số
3, tr. 3-15.
giáo ở Việt Nam hiện nay: Nghiên cứu
trường hợp các hiện tượng tôn giáo
mới”, trong Kỷ yếu Hội thảo khoa
học Xu hướng biến đổi của đời sống
tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, Đề tài
KX.04.02/16-20, Hà Nội, tr. 192-202.
11. Đỗ Quang Hưng (2011b), “Tái cấu
hình đời sống tôn giáo tôn giáo ở Việt
Nam hiện nay: Những thách thức về 18. Nguyễn Thị Diệu Thúy (2019), “Bảo
mặt pháp lý”, Tạp chí Khoa học xã hội,
số 7, tr. 59-69.
12. Đỗ Quang Hưng (2014), “Một số nhận
định về ‘Hiện tượng tôn giáo mới ở
đảm quyền bình đẳng về tôn giáo, tín
ngưỡng trong pháp luật và thực tiễn ở
Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Công tác
Tôn giáo, số 9, tr. 13-18.
Việt Nam hiện nay’”, trong: Trung tâm 19. Tổng cục Thống kê (2019), Thông cáo
Nghiên cứu tôn giáo, Đại học Khoa
học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc
gia thành phố Hồ Chí Minh (2014),
Chủ nghĩa hậu hiện đại và phong trào
báo chí Kết quả Tổng điều tra Dân số
gov.vn/Default.aspx?tabid=382&Item
ID=19440, truy cập ngày 25/5/2020.
tôn giáo mới ở Việt Nam và thế giới, 20. Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc
Nxb. Đại học Quốc gia thành phố Hồ
Chí Minh, thành phố Hồ Chí Minh,
tr. 223-262.
Việt Nam (2015), Báo cáo công tác tôn
giáo của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam,
Tài liệu lưu trữ, Hà Nội.
13. Nguyễn Phú Lợi (2019), “Sự biến đổi 21. Nguyễn Thanh Xuân (2019a), “Những
đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong bối
cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công
nghiệp 4.0”, Tạp chí Lý luận chính trị,
số 2, tr. 22-29.
con số liên quan đến đời sống tôn giáo
ở Việt Nam thời kỳ đổi mới”, Tạp chí
Công tác Tôn giáo, số 6, tr. 6-12.
22. Nguyễn Thanh Xuân (2019b), “Những
biến đổi của đạo Tin lành ở Việt Nam”,
Tạp chí Lý luận chính trị, số 6, tr. 103-108.
14. Nguyễn Thị Minh Ngọc (2016), Đa
dạng tôn giáo ở Việt Nam hiện nay:
10 trang
33220
Free
Bạn đang xem tài liệu "Đặc điểm của đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- dac_diem_cua_doi_song_ton_giao_o_viet_nam_hien_nay.pdf
