Dạy học theo hướng phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh từ trường hợp bài thơ “Thuốc đắng” của Mai Văn Phấn
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
Dạy học theo hướng phát triển năng lực đọc hiểu
cho học sinh từ trường hợp bài thơ “Thuốc đắng”
của Mai Văn Phấn
Lê Hải Anh1, Chu Thị Thuỷ2
TÓM TẮT: Năng lực đọc hiểu văn bản là nền tảng trong các năng lực văn
1 Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
học nói chung. Đây là vấn đề đã được nghiên cứu nhiều nhưng nó vẫn còn
144 Xuân Thuỷ, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
cần được nhìn nhận sâu và kĩ hơn nữa. Bám sát mục tiêu phát triển năng
Email: lehaianh@vnu.edu.vn
lực của chương trình giáo dục tổng thể năm 2018, chúng tôi đề xuất một
phương pháp đọc hiểu ở một trường hợp lựa chọn là ngữ liệu mở. Chúng
tôi chọn một văn bản không có trong chương trình và sách giáo khoa hiện
hành: Bài thơ “Thuốc đắng” của tác giả Mai Văn Phấn để tiến hành thực
nghiệm vì đây là một văn bản đáp ứng được những tiêu chí mà nghiên cứu
này đặt ra: hay, lạ, nhiều cơ hội khai thác để tiệm cận hướng phát triển
năng lực nhưng vẫn vừa sức học sinh.
2 Trường Cao đẳng Cộng đồng Bắc Kạn
Tổ 17 phường Sông Cầu, thành phố Bắc Kạn,
tỉnh Bắc Kạn, Việt Nam
Email: Chuthuycdc[email protected]
TỪ KHÓA: Đọc hiểu; năng lực; Mai Văn Phấn; “Thuốc đắng”.
Nhận bài 06/11/2019 Nhận kết quả phản biện và chỉnh sửa 16/12/2019 Duyệt đăng 25/12/2019.
1. Đặt vấn đề
trong văn bản. Như vậy, văn bản văn học luôn chỉ là sự khởi
Vấn đề phát triển năng lực văn học cho học sinh (HS)
thông qua hoạt động đọc hiểu văn bản văn học đã được đặt
ra từ nhiều năm. Các nhà giáo dục (GD), các nhà quản lí,
giáo viên (GV), HS đều hiểu được tầm quan trọng của năng
lực đọc hiểu trong việc dạy học môn Ngữ văn. Tuy nhiên,
quá trình dạy đọc hiểu cho HS chưa đạt được hiệu quả như
mong muốn. Lí do chính là thay đổi chưa triệt để, chưa
bài bản, chưa đi vào lõi của hoạt động. Đặt vấn đề dạy đọc
hiểu văn bản văn học theo định hướng phát triển năng lực
cho HS trong thời điểm hiện nay, chúng tôi muốn đề xuất
cách thức thực hiện mới đối với một hoạt động GD quen
thuộc. Thiết nghĩ, mọi vấn đề đều có thể có nhiều cách giải
đầu của nghĩa. Bất cứ cách hiểu văn bản nào cũng là một
sự diễn dịch được thực hiện một cách thiếu tự giác. Thiếu
người đọc, văn bản chỉ là một hệ thống kí hiệu trên bản in.
Hành động đọc biến văn bản thành tác phẩm. Tác phẩm văn
học được hiểu như là một quá trình (một hiện tượng động),
không nhất thành bất biến mà được mở rộng nghĩa hầu như
vô tận nhờ người đọc. Đến đây, vai trò của tác giả đã chấm
dứt, nhường chỗ cho sự đọc phong phú và đầy bất ngờ của
độc giả. Nghĩa của tác phẩm được người đọc kiến tạo liên
tục, vượt khỏi tầm kiểm soát của tác giả.
Người đọc trong tầm đón nhận của mình, bằng sự liên
tưởng, tưởng tượng sẽ lấp đầy các, khoảng trắng trong
quyết, mục tiêu cuối cùng là hiệu quả trên HS như mong văn bản, kiếm tìm các hàm ngôn, phát hiện những khả thể
mỏi của tất cả những người làm GD. Trong xu hướng của nghĩa, tìm ra logic của kết cấu và mối liên hệ chỉnh thể
chương trình (CT) sách giáo khoa (SGK) mới về độ mở của của các yếu tố trong văn bản. Vai trò của người đọc có tính
ngữ liệu, chúng tôi chọn một văn bản không có trong CT quyết định trong việc biến văn bản thành tác phẩm. Vai trò
và SGK hiện hành, bài thơ “Thuốc đắng” của tác giả Mai chủ động của người đọc phải đi liền với việc tôn trọng tính
Văn Phấn để tiến hành thực nghiệm vì đây là một văn bản: khách quan của của tác phẩm. Dạy đọc hiểu văn bản trong
1/ Đáp ứng được những tiêu chí mà nghiên cứu này đặt nhà trường chính là dạy cách tiếp nhận văn bản một cách
ra: hay, lạ, nhiều cơ hội khai thác để tiệm cận hướng phát hiệu quả nhất, vừa bám sát đặc trưng của văn bản văn học
vừa đạt được các tiêu chí khoa học.
triển năng lực; 2/ Vừa sức HS. Bài thơ “Thuốc đắng” phù
hợp chọn dạy cho HS lớp 8 hoặc lớp 9. Hình thức, các tầng
nghĩa và ngôn ngữ thơ đủ để HS lứa tuổi này tiếp nhận.
2.1.2. Năng lực đọc hiểu văn bản văn học
Trong các năng lực văn học, năng lực đọc hiểu được xem
là quan trọng nhất vì tất cả các năng lực khác đều liên quan
đến đọc hiểu, được phát triển trên nền tảng của đọc hiểu
văn bản. Từ cuối thế kỉ XX, các nước phương Tây và một
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở lí luận và thực tiễn
2.1.1. Văn bản và lí thuyết tiếp nhận
Sự phát hiện ra văn bản là một sự kiện quan trọng trong số nước Châu Á có nền GD hiện đại (Nhật Bàn, Hàn Quốc,
nghiên cứu văn học đầu thế kỉ XX. Trong đó, điểm quan Singapore…) đã rất chú trọng việc dạy đọc hiểu. Nhiều
trọng nhất của lí thuyết về văn bản xác định ý nghĩa của tác công trình nghiên cứu sâu tập trung vào phát triển kĩ năng
phẩm văn học không phải là một cái gì đương nhiên, có sẵn đọc hiểu cho HS đồng thời với việc thay đổi vai trò của GV.
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
60
Lê Hải Anh, Chu Thị Thuỷ
Thái độ học tập chủ động tích cực của HS song song với câu hỏi đọc hiểu khá đơn giản, nhiều HS vẫn lúng túng và
trả lời sai. Phần lớn HS không thể tiếp nhận các văn bản
nghệ thuật ngoài SGK. Trong phạm vi bài viết này, chúng
tôi không đề cập đến các lí do thuộc về CT, SGK, quy trình
kiểm tra đánh giá mà chỉ tập trung vào phương pháp dạy
học. CT, SGK và đề thi có thể thay đổi dễ dàng, nhưng
phương pháp không dễ thay đổi nếu không xuất phát từ
một nền tảng triết lí, một cách nghĩ, một cách làm mới chứ
không phải là những thao tác có tính kĩ thuật.
Nguyên tắc GD hiện đại đề cao vai trò tích cực, chủ động,
sáng tạo của HS trong quá trình chiếm lĩnh tri thức. Nhiều
nhà GD nhắc đến nguyên lí “Tôi nghe tôi quên, Tôi nhìn
tôi nhớ, Tôi làm tôi hiểu” khi xây dựng các lí thuyết mới.
HS chỉ tiếp nhận được 20% kiến thức nếu học thụ động.
Muốn hiểu và nhớ được kiến thức lâu dài, HS cần tự mình
tiếp nhận, kết nối, xử lí thông tin với sự hướng dẫn của GV.
Việc tiếp nhận văn bản văn học không nằm ngoài nguyên
tắc nhận thức trên đây.
Ở góc độ chuyên biệt, đọc hiểu văn bản văn học là hoạt
động phức tạp nhất trong tiếp nhận văn bản do đặc thù của
đối tượng. Nếu không dạy HS cách tự chiếm lĩnh tri thức
trong lĩnh vực văn học, chúng ta không chỉ hạn chế năng
lực nhận thức chung mà còn làm hỏng năng lực thẩm mĩ
của HS. Trải qua một thời gian quá dài, GD trong nước chỉ
chú trọng tri thức và năng lực khoa học tự nhiên, bỏ quên
phần quan trọng nhất: năng lực thẩm mĩ trong mối liên hệ
với hình thành nhân cách HS. Vấn đề này hiện đã được đặt
ra trong CT GD tổng thể. CT đề ra yêu cầu về năng lực
thẩm mĩ như sau:
Năng lực thẩm mĩ của HS bao gồm năng lực âm nhạc,
năng lực mĩ thuật, năng lực văn học. Mỗi năng lực được
thể hiện qua các hoạt động sau đây: 1/ Nhận thức các yếu
tố thẩm mĩ; 2/ Phân tích, đánh giá các yếu tố thẩm mĩ; 3/
Tái hiện, sáng tạo và ứng dụng các yếu tố thẩm mĩ. Yêu cầu
cần đạt về năng lực thẩm mĩ đối với HS mỗi lớp học, cấp
học được quy định trong CT các môn Âm nhạc, Mĩ thuật,
Ngữ văn và được thực hiện trong CT của nhiều môn học,
hoạt động GD, phù hợp với đặc điểm của mỗi môn học và
hoạt động GD, trong đó ba môn học đã nêu là chủ đạo. Từ
những nội dung đã trình bày ở trên, chúng tôi khẳng định
tính cấp thiết của việc dạy đọc hiểu văn bản văn học theo
định hướng phát triển năng lực.
quyền tự chủ của GV đã góp phần cải thiện năng lực văn
học cho HS một cách rõ rệt. Đọc hiểu là hành động sử dụng
các tri thức công cụ và các kĩ năng khác để tiếp nhận và
nắm bắt các tầng nghĩa của văn bản (Tư tưởng của tác giả,
các lớp hiển ngôn và hàm ngôn, cảm xúc chủ đạo, cấu trúc
văn bản, đặc điểm ngôn từ nghệ thuật, các thủ pháp nghệ
thuật, giá trị của văn bản đối với nhận thức và tình cảm của
người đọc…). Năng lực đọc hiểu văn bản có những biểu
hiện cụ thể như sau:
- HS nắm được tri thức lí luận văn học - công cụ để đọc
hiểu văn bản văn học: bản chất và giá trị của văn học, thể
loại, thi pháp, phong cách, tiếp nhận…
- Có kiến thức về văn học Việt Nam, văn học nước ngoài:
các thời kì phát triển của văn học, đặc điểm, thành tựu, các
tác giả, tác phẩm tiêu biểu.
- Có kiến thức về văn bản: Các dạng kết cấu văn bản,
đoạn văn bản, liên kết câu, đoạn, phong cách văn bản; Kiến
thức ngôn ngữ: từ, câu, các biện pháp tu từ…
- Biết vận dụng các biện pháp, phương pháp, kĩ thuật,
chiến thuật đọc hiểu văn bản.
- Có khả năng ứng dụng tri thức văn học vào tìm hiểu,
nắm bắt các giá trị sống thực tế.
2.1.3. Thực trạng đọc hiểu văn bản trong trường phổ thông và
tính cấp thiết của việc thay đổi phương pháp dạy học
Từ năm 2006 đến nay, phương pháp dạy học môn Ngữ
văn có nhiều thay đổi, trong đó có thay đổi về tên gọi các
bước tiến hành giờ học văn bản. Phần trọng tâm trước đây
được gọi bằng những thao tác “Phân tích”, “Bình giảng”
đã được thống nhất thay bằng “Đọc hiểu”. Đề thi môn Ngữ
văn cũng thiết kế phần đọc hiểu chiếm đến 30% tổng điểm.
Đây là sự thay đổi trước hết về quan niệm dạy học từ chỗ
xem thầy là người truyền thụ, độc quyền tri thức, kĩ năng
thuyết trình, giảng bình văn học của thầy là quyết định đến
việc xem người học là chủ thể của quá trình nhận thức, sự
chủ động và kĩ năng đọc hiểu văn bản của HS là yếu tố
quyết định. Sau nữa là thay đổi về cách thức dạy học, tập
trung mạnh hơn vào việc tổ chức cho HS tự học, phát triển
tư duy độc lập và phản xạ với các yêu cầu từ phía GV.
Tuy nhiên, từ quan niệm đến thực hành vẫn có khoảng
cách rất lớn. Do nhiều nguyên nhân, bài đọc hiểu trên lớp
vẫn nghiêng về việc thuyết trình của GV hơn là hoạt động
tự tiếp nhận của HS. Nhiều GV đã nỗ lực đầu tư đổi mới
nhưng vẫn khó thoát ra khỏi quán tính và khuôn mẫu cũ.
Trong đó, nặng nề nhất là hệ thống tri thức đọc hiểu vẫn do
GV áp đặt. Rất khó để HS tự phát hiện ra các nghĩa của văn
bản, vẻ đẹp của ngôn từ và sự độc đáo của thủ pháp. Việc
trả bài của HS sau đó vẫn mang tính chất lặp lại những gì
GV cung cấp. Khả năng tìm ra cái khác, cái mới, tự phát
hiện giá trị của văn bản tập trung vào số ít HS giỏi các cấp.
Số này chiếm tỉ lệ quá nhỏ so với tổng lượng HS. Sự thụ
động của HS thể hiện rõ nhất khi cần đọc hiểu các văn bản
ngoài CT. Trong các kì thi, ngữ liệu cho câu hỏi đọc hiểu
2.2. Đề xuất biện pháp dạy đọc hiểu văn bản văn học định
hướng phát triển năng lực (trường hợp bài thơ Thuốc đắng của
Mai Văn Phấn)
2.2.1. Mai Văn Phấn và bài thơ Thuốc đắng
a. Nhà thơ Mai Văn Phấn
Mai Văn Phấn sinh ngày 29 tháng 11 năm 1955 tại Kim
Sơn, Ninh Bình. Năm 1974, Mai Văn Phấn nhập ngũ, đến
năm 1981 ông xuất ngũ và theo học Ngôn ngữ học và Văn
hóa Nga tại Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội. Năm 1983,
ông tiếp tục tu nghiệp tại Trường Đại học Sư phạm Maxim
Gorky, Minsk (Thủ đô của Byelorussian SSR). Hiện nay,
ông sống và sáng tác tại thành phố Hải Phòng. Mai Văn
phần lớn là văn bản nhật dụng, bình luận báo chí, với những Phấn đã xuất bản 21 tập sách ở Việt Nam. Ở nước ngoài,
Số 24 tháng 12/2019
61
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
Mai Văn Phấn xuất bản 17 cuốn thơ. Thơ của ông đã được vị kiến thức cần thiết cung cấp là: Khái niệm thể loại; Đặc
dịch ra 28 thứ tiếng, xuất hiện trong hơn 50 tuyển tập thơ điểm văn bản thơ: Hình ảnh thơ, tứ thơ, ngôn ngữ thơ, cảm
và tạp chí quốc tế. Mai Văn Phấn giành giải thưởng văn học xúc.
Cikada 2017 của Thụy Điển. Giải Cikada được sáng lập
năm 2004 và được trao cho các nhà thơ Đông Á.
b. Bài thơ “Thuốc đắng”
*Tạo bối cảnh cho trải nghiệm văn học, trong đó: Cần
gợi lên các kết nối cá nhân, lịch sử, văn hoá hoặc khái niệm
rộng rãi ở bạn đọc; Cần mời gọi những trải nghiệm văn học
“Thuốc đắng” được xem là bài thơ khai mở hành trình của bạn đọc HS (bước vào văn bản và khám phá các khả
thơ Mai Văn Phấn sau 1990. Sau “Thuốc đắng”, Mai Văn năng) chứ không chỉ là tìm kiếm thông tin: tác giả, hoàn
Phấn sáng tác liên tục, không gian thơ ngày càng mở rộng cảnh ra đời của bài thơ.
với nhiều cung bậc và màu sắc đa dạng. Năm 1991, bài
*HS được hướng dẫn để nêu ra những cách hiểu văn bản
thơ được trao giải nhất, giải thưởng văn học Nguyễn Bỉnh khác nhau
Khiêm của Hải Phòng. Bài thơ cũng được nhiều nhà thơ,
- Sử dụng chiến lược đọc suy luận (Make inferences or
dịch giả nước ngoài chú ý và dịch ra tiếng Anh, tiếng Pháp. make guesses) dựa trên các chi tiết trong văn bản và kinh
Nguyên văn bài thơ như sau:
Thuốc đắng
nghiệm của bản thân… Có thể thấy, cách tổ chức bài học
văn ở đây chú trọng vào việc hình thành và phát triển ở
HS những năng lực đọc dựa trên nền tảng tri thức công cụ
và việc kết nối giữa văn bản với mỗi cá nhân HS, nhất là
mời gọi những trải nghiệm văn học của bạn đọc HS. Trong
đó, mỗi văn bản không chỉ đưa đến cho HS một cơ hội trải
nghiệm việc đọc mà quan trọng hơn là giúp HS hình thành,
phát triển hệ thống kiến thức và kĩ năng đọc văn thông qua
việc tìm hiểu và vận dụng những tri thức lí luận có tính chất
công cụ.
(Cho Ngọc Trâm)
Cơn sốt thiêu con trên giàn lửa
Cha cũng có thể thành tro nữa
Thuốc đắng không chờ được rồi
Giữ tay con
Cha đổ
Ngậm ngꢀi thả lòng chꢁn vơi...
Con ơi! Tí tách sương rơi
- Tổ chức hoạt động nhóm để HS có cơ hội trao đổi, thảo
luận, bảo vệ ý kiến cá nhân trong một tập thể nhỏ.
*Liên hệ từ văn bản đến đời sống: Học Văn học để HS
nhận thức về các giá trị, để rồi dựa vào đó có thể xem xét
lại thế giới quan của chính mình. Từ hiểu văn bản, HS nêu
ra những suy nghĩ của mình về những giá trị đời sống được
gợi ra từ bài thơ.
*Tập phản biện khi thấy bất đồng ý kiến với các bạn, với
GV. Việc phản biện vừa giúp HS có dịp hoàn thiện năng lực
thuyết trình, khả năng bảo vệ quan điểm, trải nghiệm cảm
giác làm chủ bản thân vừa chia sẻ kinh nghiệm thẩm mĩ cá
nhân với người khác.
Nhọc nhằn vắt qua đêm lạnh
Và những cánh hoa mỏng mảnh
Đưa hương phải nhờ rễ cay.
Mồ hôi keo thành chai tay
Mꢀa xuân tràn vào chꢁn đắng
Tuổi cha nước mắt lặng lặng
Sự thật khóc òa vu vơ.
Con đang ăn gì trong mơ
Cha để chꢁn lên cửa sổ
Khi lớn bằng cha bây giờ
Đáy chꢁn chắc còn bão tố.
*Luyện tập vận dụng: Đọc hiểu một văn bản khác, trình
bày quan điểm cá nhăn bằng các hình thức nói, viết.
(Hải Phòng, tháng 7 năm 1990)
2.2.3. Đề xuất hướng dạy đọc hiểu bài thơ “Thuốc đắng” của Mai
Văn Phấn
a. Bước thứ nhất: Cung cấp kiến thức công cụ
Nguyên tắc dạy tri thức công cụ: Kiến thức lí luận vốn
2.2.2. Đề xuất một hướng dạy đọc hiểu văn bản theo hướng phát
triển năng lực
a. Mục tiêu
1/ HS hình thành và phát triển năng lực đọc văn bản một trừu tượng, không dễ hiểu đối với HS phổ thông. Vì vậy, đặt
cách độc lập. GV chỉ đóng vai trò hướng dẫn, tổ chức để HS câu hỏi phải đơn giản, chấp nhận việc diễn đạt hướng về ý
biết cách phân tích và đánh giá văn bản văn học; 2/ HS có không hướng về lời để tránh lối nói hàn lâm khó hiểu; Kiến
khả năng đưa ra các quan điểm cá nhân về văn bản; 3/ HS thức lí luận dù khó vẫn phải dạy trước để HS có thói quen
có khả năng tiếp nhận các văn bản văn học khác của Việt tư duy khái quát, có tri thức công cụ để đọc hiểu bất cứ văn
Nam và thế giới ở tất cả các thể loại; 4/ HS có khả năng bản nào cùng thể loại; GV nhất thiết phải hướng dẫn HS
phản biện các ý kiến đánh giá khác về văn bản; 5/ HS biết dùng ngữ liệu để hiểu kiến thức lí luận. Có thể tiến hành đặt
cách tự đọc hiểu một văn bản thơ trữ tình.
câu hỏi như sau (xem Bảng 1):
b. Phương pháp được đề xuất
b. Bước thứ 2: Tạo bối cảnh để HS có được trải nghiệm
*Cung cấp kiến thức công cụ: Để HS có thể đọc hiểu trước khi đọc hiểu
được các văn bản văn học thì phải cung cấp tri thức công
Ở bước này, HS không chỉ tìm kiếm thông tin mà phải
cụ cho các em. Tri thức công cụ ở đây là kiến thức lí luận học cách xử lí thông tin, sử dụng thông tin cho việc tạo
văn học đơn giản, dễ hiểu nhất về thể loại thơ. Những đơn tâm thế trước khi đọc hiểu văn bản. Việc tìm hiểu trước
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
62
Lê Hải Anh, Chu Thị Thuỷ
Đọc văn bản sau và thực hiện các yêu cầu
“John Roberts - Chánh án Tòa án Tối cao Hoa Kì từng
giúp HS làm quen với tác giả và tác phẩm, tạo đường dẫn
để việc đọc hiểu sau này đạt hiệu quả. Phần này HS chuẩn
bị trước ở nhà, tại lớp, GV đặt ra hai câu hỏi để HS nghiên tốt nghiệp đại học Harvard. Gần đây, ông có đến tham dự lễ
cứu trước:
tốt nghiệp trung học của cậu con trai. Ngài Chánh án đã bắt
đầu bài diễn văn của mình trong sự ngỡ ngàng của đám học
trò non nớt chưa từng trải đời. Lũ trẻ vô cùng kinh ngạc bởi
điều chúng chờ đợi là những lời chúc may mắn, mong mọi
điều tốt đẹp sẽ đến trong tương lai, nhưng ông đã không
làm thế. Ông nói: “Từ giờ về sau, ta hi vọng con sẽ bị đối xử
bất công, bởi chỉ có như vậy con mới có thể cảm nhận được
giá trị của sự công bằng. Ta hi vọng con có thể nếm trải một
chút mùi vị của sự phản bội, bởi chỉ có như vậy con mới
có thể hiểu được tầm quan trọng của sự chân thành. Xin lỗi
phải nói thế này, nhưng ta hi vọng con cảm nhận được sự cô
đơn hàng ngày, bởi chỉ có như vậy con mới hiểu được rằng
bạn bè không phải là điều đương nhiên mà con cần phải giữ
gìn. Ta hi vọng con có thể gặp xui xẻo một vài lần, bởi chỉ
có như vậy con mới hiểu được ý nghĩa của may mắn trong
đời, để con khiêm tốn hiểu rằng thành công mình có lẽ là
nhờ vận may, và sự thất bại của người khác cũng không
phải là đáng đời. Ta hi vọng thi thoảng con bị người khác
coi thường, chỉ có như vậy con mới hiểu được học cách tôn
trọng và lắng nghe là quan trọng tới mức nào. Và ta cũng hi
Câu hỏi 1: Hãy nói những điều em biết về nhà thơ Mai
Văn Phấn? Điều gì làm em ấn tượng nhất về nhà thơ Mai
Văn Phấn?
Câu hỏi 2: Bài thơ được viết trong hoàn cảnh nào? Từ
hoàn cảnh đó, cùng với việc đọc văn bản, theo em bài thơ
có thể viết về điều gì?
Mục tiêu cần đạt ở câu hỏi 1: HS nắm được vị trí, đóng
góp của thơ Mai Văn Phấn, đặc điểm thơ Mai Văn Phấn.
Cao hơn nữa, HS có thể so sánh với các tác giả khác cùng
thời để hình dung được vị trí của tác giả trong bối cảnh văn
học Việt Nam đương đại. Nội dung này nếu thực hiện tốt sẽ
cho HS sự tự hào và ngưỡng mộ đối với một tác giả lớn của
Việt Nam. Mục tiêu cần đạt ở câu hỏi 2: HS nắm được hoàn
cảnh ra đời của bài thơ, từ đó gợi ý đến cảm hứng của tác
phẩm, đó là tình cảm cha con.
c. Bước thứ ba: HS tự xây dựng ý nghĩa của tác phẩm
trên cơ sở văn bản bài thơ
Bước này sẽ tiến hành với hình thức seminar tại lớp. Ở
bước này, GV là chủ toạ điều hành thảo luận. HS nêu ý kiến vọng con sẽ học được đủ đau đớn để học cách cảm thông.
Cho dù ta có hi vọng những điều này hay không thì thật ra
sớm muộn gì nó cũng sẽ xảy ra trong cuộc sống của con.
Con có thể tiếp thụ giáo huấn hoặc thu hoạch được gì trong
đó hay không, đều dựa vào việc con có nhìn thấy những bài
học trong khổ đau của mình hay không.”
Câu 1: Xác định biện pháp tu từ cú pháp trong đoạn in
nghiêng, nêu hiệu quả của biện pháp tu từ đó?
Câu 2: Vì sao vị Chánh án không chúc các HS gặp nhiều
may mắn? Ông hi vọng HS gặp những điều gì trong cuộc
sống sau này?
Câu 3: Trong lời phát biểu trên, thông điệp được ngài
Chánh án gửi đến các HS là gì?
Câu 4: Liên hệ với bài thơ Thuốc đắng của Mai văn Phấn
để thấy những nét tương đồng trong tư tưởng của hai người
cha.
ủng hộ hay phản bác các luận điểm của chuyên gia, tự nêu
lên ý kiến của mình về văn bản văn học, tranh luận với nhau
để cùng nhìn thấy văn bản dưới nhiều góc độ. Cuối giờ,
các em tự viết tóm tắt về buổi thảo luận, cùng thống nhất
ra những điểm nhất quán và những điểm không đồng tình.
Cách thức tiến hành như sau:
Hoạt động 1: Phát hiện ý nghĩa của tác phẩm
- Chia nhóm;
- Các nhóm tìm hiểu văn bản bài thơ, nêu ra các cách hiểu
về ý nghĩa bài thơ;
- Các nhóm nêu quan điểm, thảo luận, phản biện;
- GV hướng dẫn HS chọn ra những cách hiểu phù hợp
nhất. Gợi ý để tìm hiểu ý nghĩa tác phẩm (xem Bảng 2)
Hoạt động 2: Liên hệ thực tế: GV đưa các ra các gợi
ý để HS thảo luận trong nhóm; Các nhóm nêu quan điểm,
thảo luận, phản biện.
Hoạt động 4: Đọc bài thơ “Thuốc đắng” (bản dịch tiếng
Anh của Lê Đình Nhất Lang), so sánh với bản tiếng Việt,
rút ra nhận xét riêng.
Hoạt động 3: Tích hợp liên văn bản
Bảng 1: Tìm hiểu tổng quan
Câu hỏi
Kiến thức
Ghi chú
Thơ là gì?
Thơ là một thể loại văn học ra đời sớm nhất của nhân loại.
Thơ là thể loại trữ tình
GV nhắc đến 3 thể loại văn học chính (Tự
sự, trữ tình, kịch)
Trong bài thơ, sự kiện hay cảm Trong thơ, cảm xúc của nhà thơ trước sự kiện mới là quan GV gợi ý đển HS sử dụng ngữ liệu phát hiện
xúc quan trọng hơn? trọng. vấn đề.
Các hình ảnh trong bài thơ được Hình ảnh thơ thường được nảy sinh bằng sự liên tưởng, tượng GV gợi ý đển HS sử dụng ngữ liệu phát hiện
tác giả xây dựng bằng cách nào? tượng của nhà thơ.
Hình ảnh thơ thường có tính biểu tượng.
vấn đề.
Lời thơ có đặc điểm gì?
Lời thơ được cấu tạo đặc biệt: có tính gián đoạn, tính lạ hóa, có Phần này, GV phải lí giải kĩ những đặc điểm
nhịp điệu, giàu ẩn dụ, nhiều khoảng trống, khoảng trắng.
khó.
Số 24 tháng 12/2019
63
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
Bảng 2: Tìm hiểu chi tiết
Các gợi ý để HS liên hệ Văn bản
với thực tế cuộc sống
Ý nghĩa của văn bản
Hành động của người Cơn sốt thiêu con trên giàn lửa
cha mang tính ép buộc Cha cũng có thể thành tro nữa
Bài thơ bắt đầu bằng một khoảnh khắc dữ dội, gay cấn:
- Câu 1: Mô tả căn bệnh của con: cơn bênh nặng
thô bạo. Nhưng vì sao Thuốc đắng không chờ được rồi +Lưu ý các từ “thiêu”, “giàn lửa”
người cha làm vậy? Hãy Giữ tay con
nghĩ về cha mình, có Cha đổ
bao giờ cha các em như Ngậm ngùi thả lòng chén vơi...
vậy không? Em hiểu
thêm được gì về tình
cảm của cha mình?
Cơn sốt là chi tiết thật nhưng có ý nghĩa biểu tượng. Căn bệnh hủy diệt dần cơ thể
đứa con.
- Câu 2: căn bệnh của con hủy diệt cả tinh thần người cha
- Câu 3,4: thuốc đắng + những hành động của người cha bề ngoài có vẻ nghiệt
ngã.
+Giữ tay con: thô bạo, áp chế
+ Từ “đổ”: động tác mạnh (so sánh với bón, rót)
- Câu 5: sau hành động thô bạo, nghiệt ngã là sự ngậm ngùi, xót xa
+ Từ “thả”: buông tay để rơi => người cha kiệt sức vì buộc phải cưỡng bức con
uống thuốc.
Ý nghĩa:
Nhận thức của người cha về sự cấp bách của hoàn cảnh. Nếu không uống thuốc
(đắng), đứa con có thể không cứu được.
Nỗi xót xa thương con khi buộc con phải uống thuốc đắng.
Khổ thơ dồn nén cả về nghĩa và lời.
Dân gian đã có câu Con ơi! Tí tách sương rơi
“Thuốc đắng giã tật”. Ý Nhọc nhằn vắt qua đêm lạnh
Mở đầu là “con ơi!” nhưng là lời người cha nói với chính mình.
- Sương rơi, đêm lạnh, nhọc nhằn: cuộc sống không dễ dàng. Hạt sương đó dù rất
kiến của em về vấn đề Và những cánh hoa mỏng mảnh nhỏ cũng phải nhọc nhằn vắt qua đêm lạnh mới có.
này như thế nào?
Đưa hương phải nhờ rễ cay.
- Hương của những cánh hoa mỏng mảnh đến từ đâu? Từ những chùm rễ đắng cay
cũng như con muốn khỏe lại phải chấp nhận uống thuốc đắng.
Ý nghĩa: khổ thơ trĩu nặng suy tư của người cha. Sau khi bắt ép con mình uống chén
thuốc đắng, có một dòng nước mắt thầm lặng chảy bên trong con người anh ta với
nhiều trạng thái cảm xúc đan xen: thương, ngậm ngùi, xót xa, tin tưởng, hi vọng….
Mồ hôi keo thành chai tay
Mùa xuân tràn vào chén đắng
Tuổi cha nước mắt lặng lặng
Sự thật khóc oà vu vơ.
Khổ thơ này là những suy niệm của người cha về cuộc đời. Những suy niệm được
gợi lên từ chén thuốc đắng đứa con buộc phải uống để khỏi bệnh.
- Mùa xuân và chén đắng: Từ những hình ảnh cụ thể trở thành những biểu tượng.
Mùa xuân là biểu tượng của sự sống, của cái bắt đầu, sự tươi mới, của hi vọng lúc
này tràn vào lòng chén đắng.
- Nước mắt người cha lặng lặng, là thứ nước mắt rơi trong im lặng, là nước mắt vô
hình mà người đàn ông không muốn phơi bày.
Ý nghĩa: Chén thuốc cha cho con uống không chỉ là thuốc bệnh thể xác. Nó còn là
thuốc cho tinh thần mà cha đúc rút được, nhưng con chưa thể nhận chén thuốc đó
nên cha giữ lại trong bài thơ như một lời nhắn nhủ.
Sự thật khóc oà vu vơ.
Câu thơ này liên quan trực tiếp đến hoàn cảnh xã hội đã nêu ở trên. Sự thật lúc này
khóc òa lên bởi nó bị dồn nén đến đỉnh điểm, không thể kìm giữ được nữa. Tuy
nhiên, mới là cái khóc vu vơ, chưa thể làm nên sự thay đổi. Nhưng dù vu vơ vẫn
hơn là bị bưng bít.
Người cha trong bài thơ Con đang ăn gì trong mơ
viết những dự cảm về một Cha để chén lên cửa sổ
tương lai còn nhiều bão Khi lớn bằng cha bây giờ
tố. Theo em, vì sao ông Đáy chén chắc còn bão tố.
không viết về một tương
- Con đang ăn gì trong mơ: Hình ảnh đứa con trong giấc ngủ hồn nhiên. Vì sao là
“ăn”? Vì đó là bản năng, cái mà trẻ con mới có.
- Hình ảnh cha để chén lên cửa sổ là một biểu tượng. (thủ pháp điện ảnh) Chiếc
chén đã hết thuốc đó, cha đặt nó lên cửa sổ như đặt nó vào kí ức của cha và con.
Bài thơ Thuốc đắng được xem là khai mở con đường thơ của Mai Văn Phấn, chiếc
chén đặt trên cửa sổ cũng chính là chiếc chén được đặt vào bài thơ quan trọng
này. Xuất hiện năm 1990, đến nay đã gần 40 năm vẫn vẹn nguyên trong tình cha
con của họ.
lai màu hồng cho con gái
bé bỏng của mình?
Em hình dung về cuộc
sống mai sau như thế nào?
- Đáy chén chắc còn bão tố: Gian khó, bão tố cuộc đời là cái sẽ đồng hành trong
suốt đời người. Con rồi sẽ lớn, chén cuộc đời còn đựng nhiều thuốc đắng vì bão
tố trong đáy chén vẫn vần vũ. Và suốt đời con sẽ còn phải nhận thuốc đắng để
trưởng thành.
Ý nghĩa: Khổ thơ cuối cũng chính là dự cảm của người cha về cuộc đời phía trước
mà thực tế chứng minh dự cảm đó hoàn toàn đúng.
Nếu phải đối diện với bất
công, trắc trở, tại họa,
em nghĩ mình sẽ vượt
qua như thế nào?
Tổng hợp: Bài thơ là tình phụ tử nhưng thể hiện ở một phương diện riêng: cách người cha yêu thương con, cách cha dạy con đối diện với cuộc đời.
Không có bài học đạo đức nào, chỉ có những sự thật trần trụi và đắng chát cha muốn con nhìn ra và chấp nhận nếm trải để lớn lên và sống. Bài
thơ còn là những lo âu của người cha về những bão tố con sẽ phải đi qua. Âu lo và bình tĩnh, âu lo và chấp nhận, âu lo và chờ đợi.
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
64
5 trang
26060
Free
Bạn đang xem tài liệu "Dạy học theo hướng phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh từ trường hợp bài thơ “Thuốc đắng” của Mai Văn Phấn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- day_hoc_theo_huong_phat_trien_nang_luc_doc_hieu_cho_hoc_sinh.pdf
