Sự đa dạng trong giọng điệu trần thuật của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
SỰ ĐA DẠNG TRONG GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT
CỦA TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU
Đoàn Thị Huệ1
TÓM TẮT
Nguyễn Minh Châu là một nhà văn có phong cách khá đặc biệt. Quá trình sáng
tác của ông không tách rời quá trình trăn trở tìm tòi một hệ thống giọng điệu đa
dạng, thích hợp với tác phẩm. Bài viết là một hướng nghiên cứu của tác giả trong
việc tìm hiểu các sắc thái đa dạng trong giọng điệu trần thuật của truyện ngắn
Nguyễn Minh Châu. Đây cũng là một trong những yếu tố chính góp phần làm nên
phong cách trần thuật rất ấn tượng của nhà văn.
Từ khóa: Truyện ngắn, Nguyễn Minh Châu, giọng điệu trần thuật
1. Mở đầu
tình, ấm áp, thân thương; giọng triết lý,
suy ngẫm, phẩm bình; giọng bình thản,
bàng quan mà đằm sâu, se sắt; giọng hài
hước, dí dỏm, bông đùa. Đó cũng là bốn
giọng điệu trần thuật chính góp phần
tạo nên một phong cách trần thuật rất ấn
tượng của Nguyễn Minh Châu mà trước
hết là “cái duyên” kể chuyện của một
nhà văn vốn rất nặng nợ với đời.
Bàn về giọng điệu trần thuật trong
truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Tôn
Phương Lan đã viết: “Có một giọng
điệu trữ tình xuyên suốt nhiều sáng tác
của Nguyễn Minh Châu” [1, tr. 161].
Cùng quan tâm đến vấn đề này, Phong
Lê nhận định: “Đúng là Nguyễn Minh
Châu là người có giọng điệu riêng mà
nói đúng hơn anh là người đa giọng
điệu” [2, tr. 299].
Có thể nói, một trong những nét đặc
sắc của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu
chính là sự đa dạng ở các sắc thái trong
giọng điệu trần thuật. Ứng với mỗi tác
phẩm, mỗi vấn đề của truyện, mỗi nhân
vật mà tác giả lựa chọn một giọng điệu
trần thuật thích hợp. Giọng điệu đó
được thể hiện ở điểm nhìn của tác giả, ở
mối quan hệ giữa tác giả đối với vấn đề
được thuật kể. Đây cũng là phương tiện
trực tiếp thể hiện thái độ, cảm xúc của
nhà văn đối với cuộc sống. Đọc truyện
ngắn Nguyễn Minh Châu, ở cả hai giai
đoạn trước và sau 1975, người đọc
không khó để nhận ra hành trình trăn
trở tìm tòi một hệ thống giọng điệu trần
thuật thích hợp cho tác phẩm của tác
giả. Đã có sự góp mặt của bốn sắc điệu
trần thuật đậm nét trong truyện ngắn
Nguyễn Minh Châu. Đó là giọng tâm
2. Nội dung
2.1. Truyện ngắn Nguyễn Minh
Châu ngọt ngào giọng điệu trữ tình, ấm
áp, hồn hậu
Ở giai đoạn sáng tác trước 1975,
chịu sự chi phối của “khuynh hướng sử
thi và cảm hứng lãng mạn cách mạng
anh hùng”, truyện ngắn Nguyễn Minh
Châu đi về giọng điệu trần thuật trữ tình
ấm áp, hồn hậu thể hiện ở thái độ trân
trọng, niềm tin tưởng và tình cảm yêu
thương của tác giả trước vẻ đẹp của quê
hương xứ sở, vẻ đẹp của tình người
trong hoàn cảnh đất nước có chiến
tranh. Đó là chất giọng gắn liền với cảm
xúc ngợi ca khi viết về những người
lính cao xạ (Mùa hè năm ấy, Câu
chuyện trên trận địa, Những vùng trời
khác nhau), về những nam nữ thanh
niên xung phong, những anh cán bộ
cách mạng, những cá nhân tích cực yêu
nước, giàu tinh thần trách nhiệm, nhiệt
1Trường Đại học Đồng Nai
Email: [email protected]
48
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
tình trong tăng gia sản xuất, anh dũng
trong chiến đấu (Buổi tập cuối năm,
Gốc sắn, Đất rừng, Chuyện đại đội,
Mảnh trăng cuối rừng…).
thử phỏng đoán những giấc mơ và cuộc
đời khác nhau trên các khuôn mặt các
chiến sĩ của mình như mới gặp họ lần
đầu, trong lòng có muôn cánh bướm
đập nhè nhẹ mà náo nức” (Sau một buổi
tập) [5, tr. 542]. “Trước nòng pháo của
Doãn là những cồn cát trắng tinh tưởng
đi không bao giờ hết. Khi trời sáng hẳn,
người pháo thủ chính thức đưa mắt lên
quan sát bầu trời, mà sao bầu trời cũng
xanh một màu xanh của vịnh biển?”
(Câu chuyện trên trận địa) [5, tr. 783].
Hình thức câu văn dài, nhịp điệu dàn
trải, dấu chấm hỏi kết thúc câu đã phát
huy tác dụng trong việc diễn tả tình cảm
dạt dào tha thiết của người kể chuyện.
Là tình yêu thương, lòng tự hào khi
hướng đến vẻ đẹp hùng vĩ của cảnh sắc
quê hương, đến vẻ đẹp của tình quân dân
trong lao động và chiến đấu; là tâm thế
ngợi ca và ngưỡng vọng khi hướng đến
cuộc kháng chiến của toàn dân, có thể
nói nguồn cảm hứng chủ đạo ấy đã có
những ảnh hưởng trực tiếp, chi phối sự
hình thành và xuất hiện gần như xuyên
suốt của giọng điệu trần thuật này trong
truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, đặc
biệt ở giai đoạn trước 1975.
Sau 1975, giọng điệu trần thuật
trong truyện ngắn của Nguyễn Minh
Châu có nhiều thay đổi. Nhưng vốn
được bắt nguồn từ niềm cảm xúc chân
thành của tác giả đối với đất nước, con
người nên chất giọng trữ tình ấm áp vẫn
tiếp tục trở về trong nhiều đoạn mạch
miêu tả cảnh sắc thiên nhiên giàu tính
biểu cảm, gắn liền với cảm xúc nhiều
dư vị, dư vang của người kể chuyện.
Cỏ lau đồi hoang xanh biếc mơn mởn
với những bông hoa như giát bạc vào nền
trời mưa giông khiến cho “Chung quanh
họ, những quả đồi mọc đầy thanh hao cằn
Dấu ấn của giọng điệu trần thuật
này được thể hiện ở việc tác giả lựa
chọn từ ngữ, kiến tạo lời văn, nhịp
điệu câu văn thích dụng để diễn tả
cảm xúc chân thành của nhân vật. Là
cảm xúc sâu lắng yêu thương của
người kể chuyện khi anh cảm nhận:
“Đêm nằm nghe tiếng suối chảy róc
rách, thầm thì nho nhỏ thôi nhưng tôi
thấy con suối sao mà gan góc và đáng
kiêu hãnh” [3, tr. 5]. Câu văn dàn trải
hơn bởi sự xuất hiện của nhiều thanh
bằng 15/26 và các từ luyến láy tạo âm
hưởng hài hòa “róc rách”, “thầm thì”,
“nho nhỏ”, “gan góc”… góp phần tạo
nên một giọng văn trữ tình tha thiết, thể
hiện được cái đẹp của sự sống bất diệt
ẩn mình trong dáng vẻ “gan góc” và
“đáng kiêu hãnh” của từng con suối,
dòng sông.
Giọng điệu trần thuật mang màu sắc
trữ tình nên lời văn trong truyện ngắn
Nguyễn Minh Châu thường nhẹ nhàng và
tuân thủ theo nhịp điệu của cảm xúc của
người kể chuyện. Nguyễn Minh Châu
thường dùng dạng câu văn dài, từ ngữ
giàu hình ảnh tươi sáng thể hiện sự vận
động theo chiều hướng tích cực của mạch
truyện, tạo lập một kết thúc có hậu, mở ra
niềm tin yêu, chứa chan hy vọng : “Tổ
Quốc đang mặc áo giáp tiễn Phi ra đi
hôm nay. Sông Hồng hiện ra ngay dưới
chân, một vùng tiếng động xôn xao trên
một cái mặt phẳng tối đen mênh mông
lộng đầy gió. Phà sang bến bờ bên kia
sông thì thành phố kéo còi báo động…”
(Mùa hè năm ấy) [4; tr. 840]. “Tôi ngồi
suốt buổi trưa bên giấc ngủ của tiểu đội,
49
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
cỗi bỗng nhuốm một màu huyền bí và
lòng cả hai trở nên phập phồng trong một
không gian cũng đang phập phồng…”
(Cơn giông) [3, tr. 231]. Có lúc chất
giọng trữ tình này lại chan hòa trong bức
tranh thiên nhiên giàu cảm xúc: “Thế rồi
trong một đêm đông sáng trăng, cái vừng
trăng khuyết rồi lại đầy…”, “Trăng sáng
quá. Thứ ánh sáng vừa bâng quơ lạnh lẽo,
vừa lai láng tràn đầy đến mức làm não cả
lòng người” (Một lần đối chứng) [3, tr.
356-357].
Ở một trường hợp khác, trong thiên
truyện cuối cùng của nhà văn - Phiên
chợ Giát, người đọc cũng cảm nhận
được chất giọng trữ tình ấm áp này luồn
sâu trong cảm thức mơ hồ của nhân vật:
“Lão nhớ lại cánh rừng ở trong giấc mơ
với tàu lá xanh thẫm, cây lim lẫn thông
già mọc trên vách đá, những con bò đã
đi đứng trên vỉa núi đá đầy cheo leo hoặc
bình yên gặm cỏ giữa những khoảng
rừng bằng ngập đầy nắng. Trong đàn bò
kia đã từng có mặt lão, cái dáng dấp
thong dong và thư thái nhất trần đời của
lão” [3, tr. 607]. Đoạn văn được cấu tạo
bởi hai câu phức hợp đầy gợi cảm. Nó
dựng được cả không gian rộng lớn với
“cánh rừng” và “vách đá” và gợi tả được
tâm trạng mơ hồ, vô định của lão Khúng
khi một mình lọt thỏm giữa vùng không
gian bao la. Tâm trạng ấy lan tỏa theo
phức điệu thời gian, qua không gian để
cuối cùng dừng lại ở giấc mơ hóa thân
đầy hãi hùng của lão “trong đàn bò kia
đã từng có mặt lão”.
Có thể nói, giọng điệu trữ tình ấm
áp hồn hậu đã là một giọng điệu quen
thuộc có mặt trong hầu hết các truyện
ngắn Nguyễn Minh Châu. Với giọng
điệu trần thuật này, Nguyễn Minh Châu
đã kiến tạo nên những trang văn dạt dào
cảm xúc. Đó là những cảm xúc rất thật
được bắt nguồn từ tấm lòng nhân ái rất
mực yêu thương con người và cuộc đời
của nhà văn.
Ở Người đàn bà trên chuyến tàu tốc
hành, chất giọng trữ tình thấm trong
mạch suy tưởng của người kể chuyện về
một chuyến tàu tốc hành sẽ đưa Quỳ trở
lại với cuộc sống hôm nay: “Mỗi lá cỏ
như thầm thì nhắc nhở về một mối tình
sâu nặng, đẹp đẽ đã qua và lần này mặt
đất lặng lẽ trao trả lại vào bàn tay chị
trái tim hồng hào của chị. Chị bước lên
con tàu sau khi cúi hôn lên một cái nắm
đất một lần cuối cùng và đoàn tàu đang
hổn hển băng mình lao vun vút đi giữa
sông hồ, làng mạc, giữa hơi thở nóng
hổi của cuộc đời, đem chị ra khỏi cánh
rừng thiêng liêng để trao trả lại cho
cuộc đời hiện tại” [3, tr. 202]. Hình thức
câu văn dài, nhịp điệu câu văn dàn trải
cùng sự xuất hiện nhiều tính từ, nhất là
những từ biểu lộ sắc thái tình cảm “sâu
nặng”, “đẹp đẽ”, “thiêng liêng”… tạo
nên giọng điệu trữ tình quen thuộc như
sợi dây xâu chuỗi các sự kiện giữa quá
khứ, hiện tại và tương lai, nối liền hai
bờ thực tại và mơ tưởng trong dòng cảm
xúc của người kể chuyện, để từ đó cùng
đi sâu vào quá trình khám phá thế giới
nội tâm vừa đằm thắm vừa xốn xang
trong dòng suy tưởng nhân vật, cũng là
thế giới đầy ba động trong cảm thức của
con người.
2.2. Truyện ngắn Nguyễn Minh
Châu thâm trầm, khắc khoải giọng điệu
triết lý, phẩm bình
Đặt trong bản hợp xướng anh hùng
ca của văn học Việt Nam thời chống
Mỹ cứu nước thì tinh thần trăn trở,
muốn cắt nghĩa và lý giải là một nét rất
riêng trong truyện ngắn Nguyễn Minh
50
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
Châu. Điều đó được thể hiện trong
giọng điệu triết lý, suy ngẫm, phẩm
bình vừa thâm trầm lại vừa khắc khoải,
khi nghiêm khắc trong tiếng nói cảnh
tỉnh lên án lúc lại nhẹ nhàng trong lời
bộc bạch riêng tư.
có thể vô tình dẫn đến tội lỗi (người họa
sĩ – Bức tranh), sự bất nhẫn đầy hãnh
tiến và xơ cứng tình người (Toàn – Mùa
trái cóc ở miền Nam)… Nỗi đau trước
hiện thực mới đó thêm lần nữa trĩu nặng
trên từng trang viết, khắc khoải trong
từng con chữ của Nguyễn Minh Châu.
Ở Dấu vết nghề nghiệp, chất giọng
Ở Nhành mai, người đọc nhận ra
giọng điệu triết lý, suy tư này trong
mạch cảm xúc chợt đến khi “tôi” nghĩ
về con suối không tên xuôi hướng chảy
về Tây Bắc: “Con sông nào mà chẳng
có nguồn suối nhỏ đầu tiên” [3, tr. 6].
Trong cuộc đời cũng vậy, có bao điều to
tát, vĩ đại mà không bắt nguồn từ những
điều rất giản dị, bình thường. Cũng như
cuộc chiến vệ quốc vĩ đại mà dân tộc ta
đang tiến hành, sẽ không là gì cả nếu sự
ra đi của người chiến sĩ không vì để bảo
vệ những cái rất quen thuộc thân tình:
giếng nước, gốc đa, giấc ngủ trẻ thơ, nụ
cười hạnh phúc trên môi bà môi mẹ…
Ở Những vùng trời khác nhau, chất
giọng triết lý ấy ẩn trong mạch suy
ngẫm của người kể chuyện về giới hạn
của hai từ “hạnh phúc”: “Hạnh phúc
người ta trên đời chẳng biết đâu là
cùng” [3, tr. 45].
Đó là sự suy ngẫm đầy nghiêm túc
về vấn đề hạnh phúc mà từ rất sớm
Nguyễn Minh Châu đã trăn trở và về
sau nhắc lại trong Bến quê, Chiếc
thuyền ngoài xa, Cỏ lau… tạo thành
giọng điệu chủ âm trong mảng sáng tác
thuộc thể loại truyện ngắn của Nguyễn
Minh Châu những năm sau 1975.
Bên cạnh nhiều vấn đề cần nhận
thức lại, nhất là tình trạng xuống cấp về
nhân cách, phẩm giá đạo đức cùng tội
ác nảy sinh ở một bộ phận người đã bị
chiến tranh làm cho hư đi, nhà văn nhìn
thấy ở đó có sự phản bội đớn hèn
(Quang – Cơn giông), sự thờ ơ thất hứa
triết lý ẩn sâu trong “cái sự nghiệt ngã
và tình người trong bóng đá” [3, tr.
319]. Một đời bắt bóng, một đời được
vinh danh trên sân cỏ, người thủ thành
ấy, trong những giây phút còn lại hiếm
hoi của cuộc đời đã nghiệm ra rằng:
“Con người ta thường xuyên không
hoàn hảo nhưng có những khoảnh khắc
hoàn hảo” [3, tr. 315]. Hay ở Bến quê,
chất giọng triết lý được thể hiện đằm
sâu trong niềm thao thức của Nhĩ về
một bến đỗ bình an và hạnh phúc của
đời người. Nhĩ không phủ nhận tất cả
những gì anh đã đi qua và cống hiến
nhưng cũng luôn u hoài, pha lẫn nuối
tiếc, xót xa khi chợt nhận ra những giá
trị tinh thần đích thực trong những điều
giản dị, bình thường. Qua mỗi phút giây
bừng ngộ của nhân vật, giọng điệu trần
thuật lại trầm xuống với nỗi niềm khắc
khoải. Nhĩ đã từng đi khắp nơi nhưng
anh chưa từng đặt chân đến bãi bồi bên
kia sông Hồng mà nay đối với anh đó
đã là một điều không thể. Nhĩ đã có gia
đình bao nhiêu năm nhưng nay chợt
nhận ra một điều rất lạ: “Lần đầu tiên
Nhĩ để ý thấy Liên mặc tấm áo vá” [3,
tr. 322]. Là một phát hiện lại nhưng
cảm xúc vẫn tươi nguyên trong tâm tình
của người chồng, người cha thấy hết
được ý nghĩa của hai tiếng gia đình:
“Nhĩ đã tìm thấy nơi nương tựa trong
những ngày này” [3, tr. 326].
51
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
Đến Người đàn bà trên chuyến tàu
tốc hành, chất giọng triết lý thấm đẫm
trong mạch trần thuật đậm chất suy tư
của Quỳ sau mỗi chuyến tàu tốc hành
dằng dặc quanh co và phức tạp của đời
người: “Đến bây giờ tôi mới hiểu được
trong tất cả mọi sự mất mát, thì mất một
con người là không có gì bù đắp được,
không sao lấy lại được” [3, tr. 160].
Tính triết lý trong câu nói không dừng
lại ở khái niệm giản đơn về sự sống và
cái chết theo ý nghĩa sinh học mà nó
còn có khả năng vượt lên một tầng ý
nghĩa khác mang tầm khái quát hơn.
Chiến tranh không chỉ đơn giản là “máu
và hoa” mà chiến tranh còn là điều
nghịch lý muôn đời khó giải. Chúng ta
bước vào cuộc chiến vì muốn bảo vệ
cuộc sống hạnh phúc của con người
nhưng chính cuộc kháng chiến đó đã
cướp mất đi của chúng ta bao nhiêu con
người quý giá.
Ở chỗ khác, chất giọng triết lý ấy
lặng trong giây phút bừng ngộ của Quỳ:
“Tôi ngạc nhiên đến sững sờ trước sức
tưởng tượng kỳ diệu của người thợ chạm
gỗ, bất chợt trong giây phút đã mách bảo
cho tôi thấy trí tuệ và niềm mơ ước của
nhân dân là không bao giờ mất được, là
bất tử” [3, tr. 163-164]. Đó là sự thấu
hiểu với niềm ngưỡng vọng của tác giả
về sự sống bất diệt của “trí tuệ và niềm
mơ ước của nhân dân”. Giữa muôn vàn
điều rất thật của cuộc đời có thể bị chiến
tranh phá hủy, kể cả sinh mệnh con
người là cái quý giá nhất, thì chỉ có “trí
tuệ và niềm mơ ước của nhân dân” là
điều không bao giờ mất. Như thế, cái
mất mát, đau thương chỉ tồn tại như
phông nền để từ đó sự tin yêu và lòng
ngưỡng vọng của con người cất lên
những giai điệu đẹp đẽ nhất.
Sau Người đàn bà trên chuyến tàu
tốc hành, giọng điệu triết lý này tiếp tục
được gặp lại ở Cỏ lau, Chiếc thuyền
ngoài xa, Phiên chợ Giát… hình thành
nên chuỗi nhận định, cắt nghĩa và lý
giải của nhà văn về bao vấn đề hiện tồn
trong cuộc sống.
Ở Cỏ lau, thật ý vị trong lời nhận
định của một lão nông về “người đàn
bà”: “Đàn bà cũng là đất. Phàm cái gì
thấm nước, phải có nước mới sống
được đều thuộc về thổ mộc hết (…).
Đàn bà phải chứa đầy nước mắt trong
người mới là đàn bà” [3, tr. 507]. Trong
suy nghĩ của người nông dân, cuộc sống
con người không tách rời đất và nước.
Đàn bà cũng như đất, đàn bà lại chứa
đầy nước. Vai trò quan trọng của người
đàn bà đối với cuộc sống con người
được cảm nhận thật hồn hậu và tự nhiên
trong cách suy nghĩ của người nông dân
chân chất. Không chỉ triết lý về hòn đất,
người nông dân ấy còn triết lý cả về
cách tạo ra con người và nhu cầu cần có
con người là cấp thiết như thế nào khi
muốn biến mảnh đất rừng thành hòn đất
thuộc “Cái kho người nằm trong bụng
vợ chứ ở đâu xa? (…) Không có thật
đông người làm sao dọn hết đá? Mà làm
ra con người thì khó đếch gì?” [3, tr.
380-381]. Ở đây giọng điệu triết lý
thẳng thắn, trơn tuột, giản đơn trong
cách nói, cách nghĩ của lão Khúng.
Người đọc có thể mỉm cười trước
những lời phát biểu “thẳng như ruột
ngựa” và không kém phần ngây ngô,
buồn cười ấy nhưng có ai dám bảo rằng
lão Khúng nói sai.
52
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
Tuy nhiên giọng điệu triết lý với âm
điệu bỗ bã, hồn nhiên này không xuất
hiện nhiều trong truyện ngắn Nguyễn
Minh Châu. Nổi bật ở đây là giọng điệu
triết lý, suy ngẫm, phẩm bình trong âm
điệu trầm buồn, khắc khoải, tha thiết và
lắng sâu. Xuất hiện khắp trang truyện
ngắn Nguyễn Minh Châu, chất giọng
này thêm một lần giúp người đọc có
những cảm nhận sâu sắc, thấm thía về
nhiều điều còn bộn bề, phức tạp trong
cuộc sống hôm nay. Đây cũng là nhân tố
chính để độc giả hiểu hơn về nhà văn.
2.3. Truyện ngắn Nguyễn Minh
Châu với giọng điệu bình thản nhưng
chất chứa bao điều sâu sắc
Ở truyện ngắn, giọng điệu bình thản
được hiểu là một biểu hiện tiêu biểu cho
ý thức cách tân về tư duy nghệ thuật của
Nguyễn Minh Châu. Giọng điệu này
xuất hiện không nhiều, chủ yếu tập
trung ở mảng sáng tác thuộc đề tài đời
tư thế sự, như Mẹ con chị Hằng, Đứa
ăn cắp, Lũ trẻ ở dãy K…
Mẹ con chị Hằng, Lũ trẻ ở dãy K là
những câu chuyện đời thường giản dị
được trần thuật lại từ người kể chuyện
ngôi thứ ba. Là người quan sát, dẫn dắt
và kể lại, bình thản trong giọng điệu
trần thuật, người kể rất ít đưa ra những
lời bình giá, nhận xét về nhân vật, sự
kiện, tình tiết trong câu chuyện. Ngoài
lời thoại trực tiếp của nhân vật, lời văn
trần thuật trong tác phẩm chủ yếu là lời
gián tiếp một giọng với chức năng miêu
tả và thuật kể: “Thế là bà cụ Huân đã ra
ở với chị Hằng được mươi hôm. Chị
vẫn đi làm. Trong khi chờ con gái sinh
nở, bà cụ ở nhà với thằng Hùng, trông
nom cháu. Thằng bé lên ba tuổi rưỡi”
[3, tr. 237]. “Vậy là dần dần y như lần
trước bà cụ Huân ra để giúp đỡ hồi chị
sinh thằng Hùng, lần này chị Hằng lại
sinh ra hay to tiếng, hay cau có với bà
cụ” (Mẹ con chị Hằng) [3, tr. 246].
Cùng với người kể chuyện ngôi ba
mang điểm nhìn ngoại quan, giọng điệu
trần thuật này đã góp phần gia tăng tính
khách quan cho câu chuyện. Độc giả
trực tiếp quyết định thái độ của mình
đối với nhân vật và sự kiện.
Đến với Lũ trẻ ở dãy K, người kể
chuyện từ tốn kể ra một câu chuyện đời
thường xoay quanh cuộc sống vốn
không có gì đặc biệt của nhiều thế hệ
người trong một khu tập thể. Ở đó có cô
Hoằng. Cô Hoằng là người miền Nam,
rất hồn nhiên, vô tư và mới dọn đến ở
khu này: “Cô Hoằng là người miền
Nam đã vào trạc xấp xỉ năm mươi, rất
thích ăn mặc và hay khoe. Nhà ở cùng
dãy, hai vợ chồng đi làm suốt ngày” (Lũ
trẻ ở dãy K) [3, tr. 288].
Theo đó, câu chuyện về cô Hoằng,
một phụ nữ miền Nam vừa mới dọn
đến dãy K, cùng những thói quen trong
sinh hoạt hằng ngày của cô và những
người trong khu tập thể, việc cô gây
náo động cả khu tập thể vì tính đểnh
đoảng của mình, cả việc mọi người
càng yêu quý cô hơn vì việc cô đứng ra
bảo lãnh cho thằng Huấn về với gia
đình… cứ tuần tự diễn ra một cách tự
nhiên trong mạch trần thuật vô tư của
người kể chuyện. Không đả kích, phê
phán, cũng như không hô hào hay lên
tiếng khẳng định điều gì, vẫn giọng
điệu trần thuật bình thản, người kể
chuyện kể việc, nêu vấn đề cùng diễn
tiến của sự việc. Phần còn lại của độc
giả. Độc giả tiếp nhận câu chuyện,
bình giá sự kiện, tự chọn cho mình một
53
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
cách sống thích hợp. Bài học nhân thế
trở nên nhẹ nhàng, bình dị và tự nhiên
hơn trong sự tiếp nhận của bạn đọc.
Cùng với đó, Đứa ăn cắp là một tác
phẩm khác được dẫn ra trên cái nền
chung là giọng trần thuật cố gắng khách
quan của tác giả, góp phần tạo nên bộ ba
tác phẩm liên hoàn bàn về tính vô tâm,
vô tư của con người (đặc biệt là những
người đàn bà trong khu tập thể). Chỉ là
một thói quen hồn nhiên của con người,
chỉ là sự nghi kỵ thường thấy ở những
người đàn bà trong khu tập thể, cốt
truyện hầu như không có biến cố gì nổi
bật, kể cả cái chết của một con người.
“Tôi” điềm nhiên chứng kiến tất cả, lướt
qua từng gương mặt với từng thái độ ứng
xử cụ thể của mỗi người trong khu tập
thể và kể lại: “Lòng thương cảm của
những người đàn bà mỗi lúc mỗi dào
dạt, mỗi lúc một nhân lên mãi mãi, cũng
y như ngày xưa, chỉ trước đây hơn một
tháng, cũng vẫn những người đàn bà ấy,
chị áo bông, chị áo len xanh, chị xách xô
nước…đã từng kêu lên những lời căm
phẫn: “tại sao không tống cổ nó đi ngay!
Tại sao ông Quân không giải quyết cho
con Thoan về nhà quê ngay, mà cứ để
cho nó nán lại đây thêm một ngày, một
giờ làm cái gì, hở?” [3, tr. 252], và
“Những người đàn bà trong khu gia đình
lấy làm khổ sở, như phải chịu đựng một
thứ tai họa, việc con Thoan vẫn còn
được ở lại, vẫn còn được nấn ná trong
khu gia đình (…). Những người đàn bà
lại kêu lên” [3, tr. 254].
bình dị lại càng bình dị như vẫn có
ngoài đời. Tính hư cấu nghệ thuật trong
câu chuyện được giảm thiểu, khoảng
cách giữa độc giả và câu chuyện được
rút ngắn. Bình thản trong giọng điệu
trần thuật nhưng không có nghĩa là
người kể chuyện hoàn toàn dửng dưng
vô cảm trước những con người trong
Mẹ con chị Hằng, Lũ trẻ ở dãy K, Đứa
ăn cắp. Họ vốn không là người xấu, độc
ác. Nhưng do nông cạn và vô tâm họ đã
vội vàng hành động mà không hề nghĩ
đến những hệ lụy sau đó. Như vậy, nếu
như giọng triết lý, suy ngẫm phẩm bình
tỏ ra phù hợp với kiểu nhân vật suy tư,
sám hối, luôn băn khoăn trăn trở về sự
hay dở, đúng sai của đời mình thì ở đây,
giọng điệu bình thản, tự nhiên cũng đã
rất phù hợp với hệ thống nhân vật là
những con người bình thường, có cách
sống hồn nhiên ngây thơ và tin vững
chắc vào cách sống của người (chị
Hằng, cô Hoằng, những người đàn bà
trong khu tập thể). Dư luận xã hội và
thậm chí lương tâm có thể bỏ qua cho
họ vì cho rằng đó là chuyện nhỏ nhặt
không đáng quan tâm. Nhưng người
nghe, với tư cách là người sống có trách
nhiệm và công tâm, sẽ phải quan sát,
lắng nghe thật tỉ mỉ để nhận thức sâu
sắc tính chất bi hài, đau xót của thói tục
trong con người họ.
Vô tư chứng kiến, vô tư kể chuyện
nhưng nghiêm khắc và sắc sảo trong
cách nhìn, Nguyễn Minh Châu đã thông
qua câu chuyện kể của mình, thông qua
nhân vật đời tư thế sự, mượn giọng điệu
trần thuật bình thản làm chất xúc tác để
lật giở hai mặt phải trái của cuộc đời, để
mọi người kể cả những người vô tâm và
thờ ơ nhất cũng phải bàng hoàng nhận
Tính chủ quan vốn có của người kể
chuyện ngôi thứ nhất không được phát
huy. Giọng điệu trần thuật bình thản đã
giấu đi thái độ của người kể chuyện,
góp phần làm cho câu chuyện vốn đã
54
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
lão Khúng. Đấy đích thực là một lão
nông chân chất, chỉ quen bầu bạn với
đất, đá với nắng và gió của xứ biển
miền Trung. Ngay trong giọng điệu hài
hước, hóm hỉnh ấy, tính vô thần ở con
người lão Khúng cũng được thể hiện.
Xuất phát từ việc phát hiện mâu
ra hậu quả nặng nề và dai dẳng của thói
tục đời thường, tự soát xét và tìm ra cho
mình một hướng đi đúng với một lẽ đời
tích cực.
2.4. Truyện ngắn Nguyễn Minh
Châu hài hước, dí dỏm với giọng điệu
trần thuật nhiều kịch tính
thuẫn bên ngoài của sự vật, hiện tượng,
giọng điệu trần thuật hài hước còn góp
phần tạo nên tiếng cười thoải mái, nhẹ
nhàng cho câu chuyện kể, đưa vấn đề
của truyện đến gần hơn với sự tiếp nhận
của người học. Người đọc có thể bắt gặp
tiếng cười này ở Hương và Phai, một
trong những sáng tác thuộc mảng đề tài
thế sự của nhà văn. Ngay từ đầu câu
chuyện, cái hóm hỉnh, hài hước trong
giọng điệu trần thuật đã được thể hiện
qua những dòng trữ tình ngoại đề: “Nói
cho thật khách quan và công bằng, anh
Định và chị Phấn của chúng nó sắp trở
thành vợ chồng như sắp tới đây, té ra là
do sự sắp đặt của chúng nó, hai đứa trẻ
nhỏ này, chứ cũng chẳng phải ông tơ, bà
nguyệt nào sất ráo!” [3, tr. 274].
Đôi khi, giọng điệu trần thuật này
thể hiện rõ ở lời nói và ngữ điệu của hai
đứa nhóc khi chúng cùng bàn bạc
chuyện trọng đại của đời người: “Vậy là
chúng nó sang bàn với nhau: Phải làm
sao đưa được chị Phấn sang bên nhà cái
Hương, để chị Phấn biết nhà cửa và mặt
mũi anh Định cái đã” [3, tr. 275] hay
khi đưa ra lý do chính đáng cho xu
hướng chọn sách của chúng: “Không
bao giờ chúng thèm đọc những cuốn
sách người ta cố ý viết cho trẻ con bởi
đọc những cuốn ấy chúng thấy gần như
bị người lớn nhại, thật khó chịu!” [3, tr.
277]. Từ đó, tác giả tái hiện trước mắt
người đọc đã tái hiện sinh động thế giới
trẻ con tinh nghịch, dí dỏm và thật đáng
Quan tâm đến việc phản ánh một
phương diện khác của hiện thực, phát
hiện ra những bất ổn trong cách nghĩ,
cách sống của một bộ phận con người
Việt Nam giai đoạn sau 1975, truyện
ngắn Nguyễn Minh Châu bấy giờ cũng
đa dạng hơn với giọng điệu trần thuật
hài hước, dí dỏm mang nhiều kịch tính.
Nó xuất hiện trong một vài đoạn mạch
trần thuật, trong dòng suy nghĩ của nhân
vật: “Lúc tỉnh dậy, anh chỉ thấy cái bờ
đất của con đường tàu bỏ hoang, kéo
dài một vệt sau lưng. Anh chỉ kịp nghĩ
“Nếu bây giờ muốn bắn anh, chúng
phải sử dụng hỏa lực cầu vồng chứ súng
bắn thẳng chẳng làm gì được nữa” (Cơn
giông) [3, tr. 229]. Ở đây, giọng điệu
hài hước được đặt trong lời độc thoại
nội tâm của Thăng khi anh vừa tỉnh dậy
sau cơn mưa đạn rượt đuổi điên cuồng
của kẻ thù. Trong tình huống “thập tử
nhất sinh”, Thăng còn hài hước như
vậy. Đó là cách thể hiện linh hoạt của
nhà văn về tinh thần thép của người
chiến sĩ cách mạng.
Ở Phiên chợ Giát, giọng điệu trần
thuật hài hước nhập vào dòng suy nghĩ
mơ hồ mà chất phát, ngây thơ của lão
Khúng: “Vậy mà khổ chưa kìa, không
biết cơ man nào là sao, có ít ỏi đâu, các
chư vị đang thi nhau nhấp nháy, đang
toát mồ hôi hột ra để rặn ra thứ ánh
sáng như đàn bà rặn đẻ” [3, tr. 594].
Giọng điệu trần thuật này phù hợp với
tính cách bỗ bã, quen nghĩ gì nói đó của
55
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
yêu, Đôi lúc, từ cách nghĩ và cách nói
thành thật của con trẻ mà người lớn
chúng ta lại trở thành đối tượng gây
cười cho chính mình.
góp phần làm sáng tỏ thêm nội dung tư
tưởng của tác phẩm, tạo nên một cách
hiểu tập trung và sâu sắc hơn ở phía
người tiếp nhận.
Nhìn sự vật, hiện tượng từ cái buồn
cười, sử dụng giọng điệu trần thuật hài
hước, hóm hỉnh, Nguyễn Minh Châu đã
tạo nên không khí vui nhộn, đem lại cho
độc giả nụ cười nhẹ nhàng, vô thưởng,
vô phạt. Điều này cũng thật phù hợp với
tấm chân tình nhẹ nhàng và dịu dàng
của tác giả khi viết về những con người
chân chất, hiền lành.
Bên cạnh đó, tiếng cười trong
truyện ngắn Nguyễn Minh Châu cũng
gắn với những thói hư tật xấu của con
người. Đó là chất giọng hài hước mang
phong vị trào tếu, hoạt kê, đả kích, phê
phán. Đọc Mùa trái cóc ở miền Nam,
người đọc cảm nhận được bao điều phải
nghĩ về một sự thật bất thường đang
diễn ra trước mắt. Thời bình mà thủ
trưởng và ký giả muốn ghé thăm một
doanh trại lại khó khăn đến mức: “Lối
ra vào cổng cả lối cho xe ra vào ở giữa
cũng như lối hai bên đã bi bịt kín bằng
những chiếc cự mã làm bằng những
cuộn dây thép gai, y như một bầy nhím
khổng lồ đang giương lông lên trước
mũi xe chúng tôi” [3, tr. 526] trong khi
“thời thằng Mỹ ngày xưa, cái cổng này
ban ngày vẫn mở” [3, tr. 526].
Ở Sắm vai, giọng điệu trần thuật
này nổi lên như một âm chủ chi phối
mạch trần thuật: “Từ ngày rắp tâm tập
tễnh thử viết một cái truyện ngắn đầu
tiên…” [3, tr. 258] đến khi quan sát
thấy người ở đối diện nhà mình với
những thói quen trong sinh hoạt đã
thành công thức: “Ví dụ, vào khoảng
sáu giờ sáng hoặc trễ hơn mấy phút,
ngay trên đầu anh ở tầng ba, có một ông
đầu hói bóng không còn một sợi tóc
nào, vậy mà đến cái giờ đó, cũng cầm
một cái lược chải lật những sợi tóc
tưởng tượng từ đàng trước trán ra sau
gáy, bàn tay cầm lược chải đến đâu thì
bàn tay kia miết tóc đến đấy, như sợ có
một sợi tóc bướng bỉnh không chịu ốp
sát vào bộ tóc” [3, tr. 259].
Có thể nói, dù xuất hiện không
nhiều nhưng giọng điệu trần thuật này
đã có một vai trò không nhỏ trong việc
góp phần hình thành nên một phong
cách trần thuật Nguyễn Minh Châu
phong phú, đa dạng và đặc sắc. Hướng
đến nhiều đối tượng gây cười khác nhau
nhưng nhìn chung tiếng cười trong
truyện ngắn Nguyễn Minh Châu thường
có giá trị mua vui, nhận thức, xây dựng
hơn là châm biếm, đả kích và phê phán.
Ứng với tạng văn Nguyễn Minh Châu
thì ẩn trong chất giọng hài hước mang
tính kịch này, phía sau nụ cười thường
vẫn là bao điều suy ngẫm về cái sự thật
rồi nó sẽ vào tận ngõ mỗi nhà.
Khác với tiếng cười vỗ mặt sâu cay
thường thấy trong sáng tác của Nguyễn
Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, tiếng
cuời ở đây tuy mang màu sắc châm
biếm, phê phán nhưng còn nhẹ nhàng,
hướng đến sự nhận thức và mang tính
xây dựng hơn là sự thù địch, đả kích.
Kết hợp với giọng triết lý, suy ngẫm,
phẩm bình – giọng chủ âm trong câu
chuyện kể, giọng điệu trần thuật này
3. Kết luận
Trước 1975, chịu ảnh hưởng của
khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng
mạn cách mạng anh hùng, truyện ngắn
56
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
Nguyễn Minh Châu luôn ấn tượng
người đọc ở giọng điệu trữ tình ấm áp,
hồn hậu thiên về khẳng định, ngợi ca là
chính. Sau 1975, chiến tranh đi qua, văn
học Việt Nam cũng dần thay đổi. Khi
đó, giọng điệu triết lý, suy ngẫm, phẩm
bình được xem là dấu hiệu của sự kết
tinh, lắng lọc những cảm xúc, trải
nghiệm của tác giả về bao điều thật nhất
giữa cuộc sống đời thường. Đi qua
chiến tranh, số phận con người chịu
nhiều thay đổi giữa hai điều bình ổn và
bất ổn. Cái bình ổn tiếp tục trở lại trên
trang viết Nguyễn Minh Châu với niềm
xúc cảm chân thành, tin yêu và ngưỡng
vọng thì cái bất ổn lại thức dậy trong
câu chuyện kể của tác giả với niềm băn
khoăn, trăn trở khôn nguôi về tình
người, tình đời và một lẽ sống tích cực.
Niềm trăn trở, băn khoăn đó, bên
lời nói, cử chỉ, việc làm, từ đó trở thành
đối tượng để người đọc phân tích, tìm
hiểu và đánh giá trong sự quy chiếu của
những chuẩn mực về giá trị nhân bản,
nhân văn đã được xã hội thừa nhận.
Ngoài ra, góp phần làm nên sự
phong phú, đa dạng cho giọng điệu trần
thuật của truyện ngắn Nguyễn Minh
Châu còn phải kể đến giọng điệu trần
thuật hài hước, dí dỏm mang tính kịch.
Sự có mặt của giọng điệu trần thuật này
đã góp thêm một nét vẽ làm đầy đặn hơn
sự phong phú đa dạng và hấp dẫn trong
nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn
Nguyễn Minh Châu. Kết hợp với các
giọng điệu trần thuật khác, nó tạo nên sự
đa thanh, nhiều bè, nhiều giọng điệu cho
trang truyện ngắn Nguyễn Minh Châu,
đánh dấu một bước trưởng thành trong
tư duy nghệ thuật của tác giả.
cạnh việc được thể hiện cụ thể, trực tiếp
trong sự khắc khoải, đau đáu của giọng
điệu trần thuật đậm tính triết lý, suy
ngẫm, phẩm bình thì nó còn được thể
hiện một cách gián tiếp và xuất hiện
tương đối nhiều trong giọng điệu trần
thuật bình thản nhẹ nhàng nhưng chất
chứa bao điều sâu sắc. Với giọng điệu
trần thuật này, tác giả đã cố ý tạo lập
nên quyền bình đẳng giữa hình tượng
tác giả trong tác phẩm với nhân vật và
độc giả. Nhân vật tự thể hiện mình qua
Xét đến cùng thì truyện ngắn
Nguyễn Minh Châu là sự phức hợp đa
âm, đa thanh về giọng điệu trần thuật
nhưng chất giọng thâm trầm, suy ngẫm
triết lý vẫn được xem là giọng chủ âm
nổi bật nhất và phù hợp nhất đối với
tạng người tạng văn của ông. Đó cũng
là chất giọng góp phần đem lại hiệu quả
nghệ thuật cao nhất, làm nên sức hấp
dẫn riêng của truyện ngắn Nguyễn
Minh Châu.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tôn Phương Lan (2002), Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu, Nxb.
Khoa học Xã hội, Hà Nội
2. Nguyễn Trọng Hoàn (2007), Nguyễn Minh Châu về tác gia và tác phẩm,
Nxb. Giáo dục, Hà Nội
3. Nguyễn Minh Châu (2006), Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Nxb.
Văn học, Hà Nội
4. Nguyễn Minh Châu (2007), Tác phẩm văn học đạt giải thưởng Hồ Chí Minh,
Nxb. Văn học, Hà Nội
57
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 20 - 2021
ISSN 2354-1482
5. Nguyễn Minh Châu (2001), Nguyễn Minh Châu toàn tập, tập 2, Nxb. Văn
học, Hà Nội
THE DIVERSITY OF NARRATIVE TONE
USED IN THE SHORT STORIES BY NGUYEN MINH CHAU
ABSTRACT
Nguyen Minh Chau is a writer with quite a special style. His writing process
does not separate the process of thinking about finding a system of diverse tones,
suitable for the work. The article is a research direction of the author in
understanding the diverse nuances of the narrative tone of the Nguyen Minh Chau
short stories. This is also one of the main factors contributing to the writer's
impressive narrative style.
Keywords: Short stories, Nguyen Minh Chau, narrative tone
(Received: 28/9/2020, Revised: 29/10/2020, Accepted for publication: 8/3/2021)
58
11 trang
23720
Free
Bạn đang xem tài liệu "Sự đa dạng trong giọng điệu trần thuật của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- su_da_dang_trong_giong_dieu_tran_thuat_cua_truyen_ngan_nguye.pdf
