Giáo trình Công nghệ chế tạo máy 1

§¹i häc §µ n½ng

tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa

C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y I

§µ N·ng 12-2005

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

Ch−¬ng 1

c¸c kh¸i niÖm c¬ b¶n

1.1- Më ®Çu

Ngµnh ChÕ t¹o m¸y ®ãng vai trß quan träng trong viÖc s¶n xuÊt ra c¸c thiÕt bÞ,

c«ng cô cho mäi ngµnh trong nÒn kinh tÕ quèc d©n, t¹o tiÒn ®Ò cÇn thiÕt ®Ó c¸c ngµnh

nµy ph¸t triÓn m¹nh h¬n. V× vËy, viÖc ph¸t triÓn KH - KT trong lÜnh vùc C«ng nghÖ

chÕ t¹o m¸y cã ý nghÜa hµng ®Çu nh»m thiÕt kÕ, hoµn thiÖn vµ vËn dông c¸c ph−¬ng

ph¸p chÕ t¹o, tæ chøc vµ ®iÒu khiÓn qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ cao nhÊt.

C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y lµ mét lÜnh vùc khoa häc kü thuËt cã nhiÖm vô nghiªn

cøu, thiÕt kÕ vµ tæ chøc thùc hiÖn qu¸ tr×nh chÕ t¹o s¶n phÈm c¬ khÝ ®¹t c¸c chØ tiªu

kinh tÕ kü thuËt nhÊt ®Þnh trong ®iÒu kiÖn quy m« s¶n xuÊt cô thÓ.

Mét mÆt C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y lµ lý thuyÕt phôc vô cho c«ng viÖc chuÈn bÞ

s¶n xuÊt vµ tæ chøc s¶n xuÊt cã hiÖu qu¶ nhÊt. MÆt kh¸c, nã lµ m«n häc nghiªn cøu

c¸c qu¸ tr×nh h×nh thµnh c¸c bÒ mÆt chi tiÕt vµ l¾p r¸p chóng thµnh s¶n phÈm.

C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y lµ mét m«n häc liªn hÖ chÆt chÏ gi÷a lý thuyÕt vµ thùc

tiÔn s¶n xuÊt. Nã ®−îc tæng kÕt tõ thùc tÕ s¶n xuÊt tr¶i qua nhiÒu lÇn kiÓm nghiÖm ®Ó

kh«ng ngõng n©ng cao tr×nh ®é kü thuËt, råi ®−îc ®em øng dông vµo s¶n xuÊt ®Ó gi¶i

quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò thùc tÕ phøc t¹p h¬n, khã kh¨n h¬n. V× thÕ, ph−¬ng ph¸p nghiªn

cøu C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y ph¶i lu«n liªn hÖ chÆt chÏ víi ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt thùc tÕ.

Ngµy nay, khuynh h−íng tÊt yÕu cña ChÕ t¹o m¸y lµ tù ®éng hãa vµ ®iÒu khiÓn

qu¸ tr×nh th«ng qua viÖc ®iÖn tö hãa vµ sö dông m¸y tÝnh tõ kh©u chuÈn bÞ s¶n xuÊt

tíi khi s¶n phÈm ra x−ëng.

§èi t−îng nghiªn cøu cña C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y lµ chi tiÕt gia c«ng khi nh×n

theo khÝa c¹nh h×nh thµnh c¸c bÒ mÆt cña chóng vµ quan hÖ l¾p ghÐp chóng l¹i thµnh

s¶n phÈm hoµn chØnh.

§Ó lµm c«ng nghÖ ®−îc tèt cÇn cã sù hiÓu biÕt s©u réng vÒ c¸c m«n khoa häc

c¬ së nh−: Søc bÒn vËt liÖu, Nguyªn lý m¸y, Chi tiÕt m¸y, M¸y c«ng cô, Nguyªn lý

c¾t, Dông cô c¾t v.v... C¸c m«n häc TÝnh to¸n vµ thiÕt kÕ ®å g¸, ThiÕt kÕ nhµ m¸y c¬

khÝ, Tù ®éng hãa qu¸ tr×nh c«ng nghÖ sÏ hç trî tèt cho m«n häc C«ng nghÖ chÕ t¹o

m¸y vµ lµ nh÷ng vÊn ®Ò cã quan hÖ kh¨ng khÝt víi m«n häc nµy.

M«n häc C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y kh«ng nh÷ng gióp cho ng−êi häc n¾m v÷ng

c¸c ph−¬ng ph¸p gia c«ng c¸c chi tiÕt cã h×nh d¸ng, ®é chÝnh x¸c, vËt liÖu kh¸c nhau

vµ c«ng nghÖ l¾p r¸p chóng thµnh s¶n phÈm, mµ cßn gióp cho ng−êi häc kh¶ n¨ng

ph©n tÝch so s¸nh −u, khuyÕt ®iÓm cña tõng ph−¬ng ph¸p ®Ó chän ra ph−¬ng ph¸p gia

c«ng thÝch hîp nhÊt, biÕt chän qu¸ tr×nh c«ng nghÖ hoµn thiÖn nhÊt, vËn dông ®−îc kü

thuËt míi vµ nh÷ng biÖn ph¸p tæ chøc s¶n xuÊt tèi −u ®Ó n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng.

Môc ®Ých cuèi cïng cña C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y lµ nh»m ®¹t ®−îc: chÊt

l−îng s¶n phÈm, n¨ng suÊt lao ®éng vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ cao.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

1

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

1.2- qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ qu¸ tr×nh c«ng nghÖ

1.2.1- Qu¸ tr×nh s¶n xuÊt

Nãi mét c¸ch tæng qu¸t, qu¸ tr×nh s¶n xuÊt lµ qu¸ tr×nh con ng−êi t¸c ®éng vµo

tµi nguyªn thiªn nhiªn ®Ó biÕn nã thµnh s¶n phÈm phôc vô cho lîi Ých cña con ng−êi.

§Þnh nghÜa nµy rÊt réng, cã thÓ bao gåm nhiÒu giai ®o¹n. VÝ dô, ®Ó cã mét s¶n

phÈm c¬ khÝ th× ph¶i qua c¸c giai ®o¹n: Khai th¸c quÆng, luyÖn kim, gia c«ng c¬ khÝ,

gia c«ng nhiÖt, l¾p r¸p v.v...

NÕu nãi hÑp h¬n trong mét nhµ m¸y c¬ khÝ, qu¸ tr×nh s¶n xuÊt lµ qu¸ tr×nh tæng

hîp c¸c ho¹t ®éng cã Ých ®Ó biÕn nguyªn liÖu vµ b¸n thµnh phÈm thµnh s¶n phÈm cã

gi¸ trÞ sö dông nhÊt ®Þnh, bao gåm c¸c qu¸ tr×nh chÝnh nh−: ChÕ t¹o ph«i, gia c«ng c¾t

gät, gia c«ng nhiÖt, kiÓm tra, l¾p r¸p vµ c¸c qu¸ tr×nh phô nh−: vËn chuyÓn, chÕ t¹o

dông cô, söa ch÷a m¸y, b¶o qu¶n trong kho, ch¹y thö, ®iÒu chØnh, s¬n lãt, bao b×,

®ãng gãi v.v... TÊt c¶ c¸c qu¸ tr×nh trªn ®−îc tæ chøc thùc hiÖn mét c¸ch ®ång bé nhÞp

nhµng ®Ó cho qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®−îc liªn tôc.

Sù ¶nh h−ëng cña c¸c qu¸ tr×nh nªu trªn ®Õn n¨ng suÊt, chÊt l−îng cña qu¸ tr×nh

s¶n xuÊt cã møc ®é kh¸c nhau. ¶nh h−ëng nhiÒu nhÊt ®Õn chÊt l−îng, n¨ng suÊt cña

qu¸ tr×nh s¶n xuÊt lµ nh÷ng qu¸ tr×nh cã t¸c ®éng lµm thay ®æi vÒ tr¹ng th¸i, tÝnh chÊt

cña ®èi t−îng s¶n xuÊt, ®ã chÝnh lµ c¸c qu¸ tr×nh c«ng nghÖ.

1.2.2- Qu¸ tr×nh c«ng nghÖ

Qu¸ tr×nh c«ng nghÖ lµ mét phÇn cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, trùc tiÕp lµm thay ®æi

tr¹ng th¸i vµ tÝnh chÊt cña ®èi t−îng s¶n xuÊt.

§èi víi s¶n xuÊt c¬ khÝ, sù thay ®æi tr¹ng th¸i vµ tÝnh chÊt bao gåm:

- Thay ®æi tr¹ng th¸i h×nh häc (kÝch th−íc, h×nh d¸ng, vÞ trÝ t−¬ng quan

gi÷a c¸c bé phËn cña chi tiÕt...)

- Thay ®æi tÝnh chÊt (tÝnh chÊt c¬ lý nh− ®é cøng, ®é bÒn, øng suÊt d−...)

* Qu¸ tr×nh c«ng nghÖ bao gåm:

- Qu¸ tr×nh c«ng nghÖ t¹o ph«i: h×nh thµnh kÝch th−íc cña ph«i tõ vËt liÖu

b»ng c¸c ph−¬ng ph¸p nh− ®óc, hµn, gia c«ng ¸p lùc ...

- Qu¸ tr×nh c«ng nghÖ gia c«ng c¬: lµm thay ®æi tr¹ng th¸i h×nh häc vµ c¬

lý tÝnh líp bÒ mÆt.

- Qu¸ tr×nh c«ng nghÖ nhiÖt luyÖn: lµm thay ®æi tÝnh chÊt c¬ lý cña vËt

liÖu chi tiÕt cô thÓ t¨ng ®é cøng, ®é bÒn.

- Qu¸ tr×nh c«ng nghÖ l¾p r¸p: t¹o ra mét vÞ trÝ t−¬ng quan x¸c ®Þnh gi÷a

c¸c chi tiÕt th«ng qua c¸c mèi l¾p ghÐp gi÷a chóng ®Ó t¹o thµnh s¶n phÈm hoµn thiÖn.

Qu¸ tr×nh c«ng nghÖ cho mét ®èi t−îng s¶n xuÊt (chi tiÕt) ph¶i ®−îc x¸c ®Þnh

phï hîp víi c¸c yªu cÇu vÒ chÊt l−îng vµ n¨ng suÊt cña ®èi t−îng. X¸c ®Þnh qu¸

tr×nh c«ng nghÖ hîp lý råi ghi thµnh v¨n kiÖn c«ng nghÖ th× c¸c v¨n kiÖn c«ng

nghÖ ®ã gäi lµ quy tr×nh c«ng nghÖ.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

2

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

1.3- c¸c thµnh phÇn cña quy tr×nh c«ng nghÖ

1.3.1- Nguyªn c«ng

Nguyªn c«ng lµ mét phÇn cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ, ®−îc hoµn thµnh mét

c¸ch liªn tôc t¹i mét chç lµm viÖc do mét hay mét nhãm c«ng nh©n thùc hiÖn.

ë ®©y, nguyªn c«ng ®−îc ®Æc tr−ng bëi 3 ®iÒu kiÖn c¬ b¶n, ®ã lµ hoµn thµnh vµ

tÝnh liªn tôc trªn ®èi t−îng s¶n xuÊt vµ vÞ trÝ lµm viÖc. Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn quy

tr×nh c«ng nghÖ nÕu chóng ta thay ®æi 1 trong 3 ®iÒu kiÖn trªn th× ta ®· chuyÓn sang

mét nguyªn c«ng kh¸c.

VÝ dô: TiÖn trôc cã h×nh nh− sau:

NÕu ta tiÖn ®Çu A råi

trë ®Çu ®Ó tiÖn ®Çu B (hoÆc

ng−îc l¹i) th× vÉn thuéc

mét nguyªn c«ng v× vÉn

®¶m b¶o tÝnh chÊt liªn tôc

vµ vÞ trÝ lµm viÖc. Nh−ng

nÕu tiÖn ®Çu A cho c¶ lo¹t

xong råi míi trë l¹i tiÖn ®Çu

A

B

B còng cho c¶ lo¹t ®ã th× thµnh hai nguyªn c«ng v× ®· kh«ng ®¶m b¶o ®−îc tÝnh liªn

tôc, cã sù gi¸n ®o¹n khi tiÖn c¸c bÒ mÆt kh¸c nhau trªn chi tiÕt. HoÆc tiÖn ®Çu A ë

m¸y nµy, ®Çu B tiÖn ë m¸y kh¸c th× râ rµng ®· hai nguyªn c«ng v× vÞ trÝ lµm viÖc ®·

thay ®æi.

Nguyªn c«ng lµ ®¬n vÞ c¬ b¶n cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ. ViÖc chän sè l−îng

nguyªn c«ng sÏ ¶nh h−ëng lín ®Õn chÊt l−îng vµ gi¸ thµnh s¶n phÈm, viÖc ph©n chia

qu¸ tr×nh c«ng nghÖ ra thµnh c¸c nguyªn c«ng cã ý nghÜa kü thuËt vµ kinh tÕ.

* ý nghÜa kü thuËt: Mçi mét ph−¬ng ph¸p c¾t gät cã mét kh¶ n¨ng c«ng nghÖ

nhÊt ®Þnh (kh¶ n¨ng vÒ t¹o h×nh bÒ mÆt còng nh− chÊt l−îng ®¹t ®−îc). V× vËy, xuÊt

ph¸t tõ yªu cÇu kü thuËt vµ d¹ng bÒ mÆt cÇn t¹o h×nh mµ ta ph¶i chän ph−¬ng ph¸p

gia c«ng t−¬ng øng hay nãi c¸ch kh¸c chän nguyªn c«ng phï hîp.

VÝ dô: Ta kh«ng thÓ thùc hiÖn ®−îc viÖc tiÖn c¸c cæ trôc vµ phay r·nh then ë

cïng mét chç lµm viÖc. TiÖn c¸c cæ trôc ®−îc thùc hiÖn trªn m¸y tiÖn, phay r·nh then

thùc hiÖn trªn m¸y phay.

* ý nghÜa kinh tÕ: Khi thùc hiÖn c«ng viÖc, tïy thuéc møc ®é phøc t¹p cña

h×nh d¹ng bÒ mÆt, tïy thuéc sè l−îng chi tiÕt cÇn gia c«ng, ®é chÝnh x¸c, chÊt l−îng

bÒ mÆt yªu cÇu mµ ta ph©n t¸n hoÆc tËp trung nguyªn c«ng nh»m môc ®Ých ®¶m b¶o

sù c©n b»ng cho nhÞp s¶n xuÊt, ®¹t hiÖu qña kinh tÕ nhÊt.

VÝ dô: Trªn mét m¸y, kh«ng nªn gia c«ng c¶ th« vµ tinh mµ nªn chia gia c«ng

th« vµ tinh trªn hai m¸y. V× khi gia c«ng th« cÇn m¸y cã c«ng suÊt lín, n¨ng suÊt cao,

kh«ng cÇn chÝnh x¸c cao ®Ó ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ (lÊy phÇn lín l−îng d−); khi gia c«ng

tinh th× cÇn m¸y cã ®é chÝnh x¸c cao ®Ó ®¶m b¶o c¸c yªu cÇu kü thuËt cña chi tiÕt.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

3

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

1.3.2- G¸

Tr−íc khi gia c«ng, ta ph¶i x¸c ®Þnh vÞ trÝ t−¬ng quan gi÷a chi tiÕt so víi m¸y,

dông cô c¾t vµ t¸c dông lªn chi tiÕt mét lùc ®Ó chèng l¹i sù xª dÞch do lùc c¾t vµ c¸c

yÕu tè kh¸c g©y ra khi gia c«ng nh»m ®¶m b¶o chÝnh x¸c vÞ trÝ t−¬ng quan ®ã. Qu¸

tr×nh nµy ta gäi lµ qu¸ tr×nh g¸ ®Æt chi tiÕt.

G¸ lµ mét phÇn cña nguyªn c«ng, ®−îc hoµn thµnh trong mét lÇn g¸ ®Æt chi

tiÕt. Trong mét nguyªn c«ng cã thÓ cã mét hoÆc nhiÒu lÇn g¸.

VÝ dô: §Ó tiÖn c¸c mÆt trô bËc A, B, C ta thùc hiÖn 2 lÇn g¸:

C

A

B

- LÇn g¸ 1: G¸ lªn 2 mòi chèng

t©m vµ truyÒn m«men quay b»ng tèc

®Ó gia c«ng c¸c bÒ mÆt C vµ B.

- LÇn g¸ 2: §æi ®Çu ®Ó gia c«ng bÒ

mÆt B (v× mÆt nµy ch−a ®−îc gia c«ng

ë lÇn g¸ tr−íc do ph¶i l¾p víi tèc).

1.3.3- VÞ trÝ

VÞ trÝ lµ mét phÇn cña nguyªn c«ng, ®−îc x¸c ®Þnh bëi mét vÞ trÝ t−¬ng quan

gi÷a chi tiÕt víi m¸y hoÆc gi÷a chi tiÕt víi dông cô c¾t. Mét lÇn g¸ cã thÓ cã mét

hoÆc nhiÒu vÞ trÝ.

VÝ dô: Khi phay b¸nh r¨ng b»ng dao phay ®Þnh h×nh, mçi lÇn phay mét r¨ng,

hoÆc khoan mét lç trªn chi tiÕt cã nhiÒu lç ®−îc gäi lµ mét vÞ trÝ (mét lÇn g¸ cã nhiÒu

vÞ trÝ). Cßn khi phay b¸nh r¨ng b»ng dao phay l¨n r¨ng, mçi lÇn phay lµ mét vÞ trÝ

(nh−ng do tÊt c¶ c¸c r¨ng ®Òu ®−îc gia c«ng nªn lÇn g¸ nµy cã mét vÞ trÝ).

1.3.4- B−íc

B−íc còng lµ mét phÇn cña nguyªn c«ng khi thùc hiÖn gia c«ng mét bÒ mÆt

(hoÆc mét tËp hîp bÒ mÆt) sö dông mét dông cô c¾t (hoÆc mét bé dông cô) víi chÕ

®é c«ng nghÖ (v, s, t) kh«ng ®æi.

Mét nguyªn c«ng cã thÓ cã mét hoÆc nhiÒu b−íc.

VÝ dô: Còng lµ gia c«ng hai ®o¹n trôc nh−ng nÕu gia c«ng ®ång thêi b»ng hai

dao lµ mét b−íc; cßn gia c«ng b»ng mét dao trªn tõng ®o¹n trôc lµ hai b−íc.

* Khi cã sù trïng b−íc (nh− tiÖn b»ng 3 dao cho 3 bÒ mÆt cïng mét lóc), thêi

gian gia c«ng chØ cÇn tÝnh cho mét bÒ mÆt gia c«ng cã chiÒu dµi lín nh¸t.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

4

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

1.3.5- §−êng chuyÓn dao

§−êng chuyÓn dao lµ mét phÇn cña b−íc ®Ó hít ®i mét líp vËt liÖu cã cïng

chÕ ®é c¾t vµ b»ng cïng mét dao.

Mçi b−íc cã thÓ cã mét hoÆc nhiÒu ®−êng chuyÓn dao.

VÝ dô: §Ó tiÖn ngoµi mét mÆt trô cã thÓ dïng cïng mét chÕ ®é c¾t, cïng mét

dao ®Ó hít lµm nhiÒu lÇn; mçi lÇn lµ mét ®−êng chuyÓn dao.

1.3.6- §éng t¸c

§éng t¸c lµ mét hµnh ®éng cña c«ng nh©n ®Ó ®iÒu khiÓn m¸y thùc hiÖn viÖc

gia c«ng hoÆc l¾p r¸p.

VÝ dô: BÊm nót, quay ô dao, ®Èy ô ®éng ...

§éng t¸c lµ ®¬n vÞ nhá nhÊt cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ.

ViÖc ph©n chia thµnh ®éng t¸c rÊt cÇn thiÕt ®Ó ®Þnh møc thêi gian, nghiªn cøu

n¨ng suÊt lao ®éng vµ tù ®éng hãa nguyªn c«ng.

1.4- c¸c d¹ng s¶n xuÊt vµ c¸c h×nh thøc tæ chøc s¶n xuÊt

D¹ng s¶n xuÊt lµ mét kh¸i niÖm cho ta h×nh dung vÒ quy m« s¶n xuÊt mét s¶n

phÈm nµo ®ã. Nã gióp cho viÖc ®Þnh h−íng hîp lý c¸ch tæ chøc kü thuËt - c«ng nghÖ

còng nh− tæ chøc toµn bé qu¸ tr×nh s¶n xuÊt.

C¸c yÕu tè ®Æc tr−ng cña d¹ng s¶n xuÊt:

- S¶n l−îng.

- TÝnh æn ®Þnh cña s¶n phÈm.

- TÝnh lÆp l¹i cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt.

- Møc ®é chuyªn m«n hãa trong s¶n xuÊt.

Tïy theo c¸c yÕu tè trªn mµ ng−êi ta chia ra 3 d¹ng s¶n xuÊt:

- §¬n chiÕc

- Hµng lo¹t

- Hµng khèi.

1.4.1- D¹ng s¶n xuÊt ®¬n chiÕc

D¹ng s¶n xuÊt ®¬n chiÕc cã ®Æc ®iÓm lµ:

- S¶n l−îng hµng n¨m Ýt, th−êng tõ mét ®Õn vµi chôc chiÕc.

- S¶n phÈm kh«ng æn ®Þnh do chñng lo¹i nhiÒu.

- Chu kú chÕ t¹o kh«ng ®−îc x¸c ®Þnh.

§èi víi d¹ng s¶n xuÊt nµy ta ph¶i tæ chøc kü thuËt vµ c«ng nghÖ nh− sau:

- Sö dông c¸c trang thiÕt bÞ, dông cô c«ng nghÖ v¹n n¨ng ®Ó ®¸p øng tÝnh

®a d¹ng cña s¶n phÈm.

- Yªu cÇu tr×nh ®é thî cao, thùc hiÖn ®−îc nhiÒu c«ng viÖc kh¸c nhau.

- Tµi liÖu h−íng dÉn c«ng nghÖ chØ lµ nh÷ng nÐt c¬ b¶n, th−êng lµ d−íi

d¹ng phiÕu tiÕn tr×nh c«ng nghÖ.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

5

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

1.4.2- D¹ng s¶n xuÊt hµng lo¹t

D¹ng s¶n xuÊt hµng lo¹t cã ®Æc ®iÓm lµ:

- S¶n l−îng hµng n¨m kh«ng qu¸ Ýt.

- S¶n phÈm t−¬ng ®èi æn ®Þnh.

- Chu kú chÕ t¹o ®−îc x¸c ®Þnh.

Tïy theo s¶n l−îng vµ møc ®é æn ®Þnh s¶n phÈm mµ ta chia ra d¹ng s¶n xuÊt

lo¹t nhá, lo¹t võa, lo¹t lín. S¶n xuÊt lo¹t nhá rÊt gÇn vµ gièng víi s¶n xuÊt ®¬n chiÕc,

cßn s¶n xuÊt lo¹t lín rÊt gÇn vµ gièng s¶n xuÊt hµng khèi.

1.4.3- D¹ng s¶n xuÊt hµng khèi

D¹ng s¶n xuÊt hµng khèi cã ®Æc ®iÓm lµ:

- S¶n l−îng hµng n¨m rÊt lín.

- S¶n phÈm rÊt æn ®Þnh.

- Tr×nh ®é chuyªn m«n hãa s¶n xuÊt cao.

§èi víi d¹ng s¶n xuÊt nµy ta ph¶i tæ chøc kü thuËt vµ c«ng nghÖ nh− sau:

- Trang thiÕt bÞ, dông cô c«ng nghÖ th−êng lµ chuyªn dïng.

- Qu¸ tr×nh c«ng nghÖ ®−îc thiÕt kÕ vµ tÝnh to¸n chÝnh x¸c, ghi thµnh c¸c

tµi liÖu c«ng nghÖ cã néi dung cô thÓ vµ tØ mØ.

- Tr×nh ®é thî ®øng m¸y kh«ng cÇn cao nh−ng ®ßi hái ph¶i cã thî ®iÒu

chØnh m¸y giái.

- Tæ chøc s¶n xuÊt theo d©y chuyÒn.

D¹ng s¶n xuÊt hµng khèi cho phÐp ¸p dông c¸c ph−¬ng ph¸p c«ng nghÖ tiªn

tiÕn, cã ®iÒu kiÖn c¬ khÝ hãa vµ tù ®éng hãa s¶n xuÊt, t¹o ®iÒu kiÖn tæ chøc c¸c ®−êng

d©y gia c«ng chuyªn m«n hãa. C¸c m¸y ë d¹ng s¶n xuÊt nµy th−êng ®−îc bè trÝ theo

theo thø tù nguyªn c«ng cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ.

Chó ý lµ viÖc ph©n chia thµnh ba d¹ng s¶n xuÊt nh− trªn chØ mang tÝnh t−¬ng

®èi. Trong thùc tÕ, ng−êi ta cßn chia c¸c d¹ng s¶n xuÊt nh− sau:

- S¶n xuÊt ®¬n chiÕc vµ lo¹t nhá.

- S¶n xuÊt hµng lo¹t.

- S¶n xuÊt lo¹t lín vµ hµng khèi.

Ngoµi ra, cÇn ph¶i n¾m v÷ng c¸c h×nh thøc tæ chøc s¶n xuÊt ®Ó sö dông thÝch

hîp cho c¸c d¹ng s¶n xuÊt kh¸c nhau.

Trong qu¸ tr×nh chÕ t¹o s¶n phÈm c¬ khÝ th−êng ®−îc thùc hiÖn theo hai h×nh

thøc tæ chøc s¶n xuÊt lµ: s¶n xuÊt theo d©y chuyÒn vµ kh«ng theo d©y chuyÒn.

1-4-4. H×nh thøc tæ chøc s¶n xuÊt

1 H×nh thøc s¶n xuÊt theo d©y chuyÒn th−êng ®−îc ¸p dông ë quy m« s¶n

xuÊt hµng lo¹t lín vµ hµng khèi.

§Æc ®iÓm:

- M¸y ®−îc bè trÝ theo thø tù c¸c nguyªn c«ng cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ, nghÜa

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

6

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

lµ mçi nguyªn c«ng ®−îc hoµn thµnh t¹i mét vÞ trÝ nhÊt ®Þnh.

- Sè l−îng chç lµm viÖc vµ n¨ng suÊt lao ®éng t¹i mét chç lµm viÖc ph¶i ®−îc

x¸c ®Þnh hîp lý ®Ó ®¶m b¶o tÝnh ®ång bé vÒ thêi gian gi÷a c¸c nguyªn c«ng trªn c¬ së

nhÞp s¶n xuÊt cña d©y chuyÒn.

NhÞp s¶n xuÊt lµ kho¶ng thêi gian lÆp l¹i chu kú gia c«ng hoÆc l¾p r¸p, nghÜa lµ

trong kho¶ng thêi gian nµy tõng nguyªn c«ng cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ ®−îc thùc hiÖn

®ång bé vµ sau kho¶ng thêi gian Êy mét ®èi t−îng s¶n xuÊt ®−îc hoµn thiÖn vµ ®−îc

chuyÓn ra khái d©y chuyÒn s¶n xuÊt.

2 H×nh thøc s¶n xuÊt kh«ng theo d©y chuyÒn th−êng ®−îc ¸p dông ë quy

m« s¶n xuÊt lo¹t nhá.

§Æc ®iÓm:

- C¸c nguyªn c«ng cña qóa tr×nh c«ng nghÖ ®−îc thùc hiÖn kh«ng cã sù rµng

buéc lÉn nhau vÒ thêi gian vµ ®Þa ®iÓm. M¸y ®−îc bè trÝ theo kiÓu, lo¹i vµ kh«ng phô

thuéc vµo thø tù c¸c nguyªn c«ng.

- N¨ng suÊt vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ thÊp h¬n h×nh thøc s¶n xuÊt theo d©y chuyÒn.

Ngµy nay, nhê øng dông c¸c thµnh tùu vÒ ®iÖn tö, tin häc, xö lý ®iÖn to¸n vµ

kü thuËt ®iÒu khiÓn tù ®éng, c«ng nghÖ cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®−îc thùc hiÖn bëi c¸c

m¸y ®−îc ®iÒu khiÓn tù ®éng nhê m¸y tÝnh ®iÖn tö, cã kh¶ n¨ng lËp tr×nh ®a d¹ng ®Ó

thÝch nghi víi s¶n phÈm míi. D¹ng s¶n xuÊt nh− vËy ®−îc gäi lµ s¶n xuÊt linh ho¹t

vµ còng lµ d¹ng s¶n xuÊt ®Æc tr−ng vµ ngµy cµng phæ biÕn trong x· héi.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

7

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

Ch−¬ng 2

ChÊt l−îng bÒ mÆt chi tiÕt m¸y

ChÊt l−îng s¶n phÈm trong ngµnh chÕ t¹o m¸y bao gåm chÊt l−îng chÕ t¹o

c¸c chi tiÕt m¸y vµ chÊt l−îng l¾p r¸p chóng thµnh s¶n phÈm hoµn chØnh.

§Ó ®¸nh gi¸ chÊt l−îng chÕ t¹o c¸c chi tiÕt m¸y, ng−êi ta dïng 4 th«ng sè c¬

b¶n sau:

- §é chÝnh x¸c vÒ kÝch th−íc cña c¸c bÒ mÆt.

- §é chÝnh x¸c vÒ h×nh d¹ng cña c¸c bÒ mÆt.

- §é chÝnh x¸c vÒ vÞ trÝ t−¬ng quan gi÷a c¸c bÒ mÆt.

- ChÊt l−îng bÒ mÆt.

Ch−¬ng nµy chóng ta nghiªn cøu c¸c yÕu tè ®Æc tr−ng cña chÊt l−îng bÒ mÆt,

¶nh h−ëng cña chÊt l−îng bÒ mÆt tíi kh¶ n¨ng lµm viÖc cña chi tiÕt m¸y, c¸c yÕu tè

¶nh h−ëng ®Õn chÊt l−îng bÒ mÆt vµ c¸c ph−¬ng ph¸p ®¶m b¶o chÊt l−îng bÒ mÆt

trong qu¸ tr×nh chÕ t¹o chi tiÕt m¸y.

2.1- c¸c yÕu tè ®Æc tr−ng cho chÊt l−îng bÒ mÆt

Kh¶ n¨ng lµm viÖc cña chi tiÕt m¸y phô thuéc rÊt nhiÒu vµo chÊt l−îng cña líp

bÒ mÆt. ChÊt l−îng bÒ mÆt lµ chØ tiªu tËp hîp nhiÒu tÝnh chÊt quan träng cña líp bÒ

mÆt:

- H×nh d¹ng líp bÒ mÆt (®é sãng, ®é nh¸m...)

- Tr¹ng th¸i vµ tÝnh chÊt c¬ lý cña líp bÒ mÆt (®é cøng, chiÒu s©u biÕn

cøng, øng suÊt d−...)

- Ph¶n øng cña líp bÒ mÆt ®èi víi m«i tr−êng lµm viÖc (tÝnh chèng mßn,

kh¶ n¨ng chèng x©m thùc hãa häc, ®é bÒn mái...)

2.1.1- TÝnh chÊt h×nh häc cña bÒ mÆt gia c«ng

TÝnh chÊt h×nh häc cña bÒ mÆt gia c«ng ®−îc ®¸nh gi¸ b»ng ®é nh¸m bÒ mÆt

vµ ®é sãng bÒ mÆt.

a) §é nh¸m bÒ mÆt (h×nh häc tÕ vi, ®é bãng)

Trong qu¸ tr×nh c¾t, l−ìi c¾t cña dông cô c¾t vµ sù h×nh thµnh phoi kim lo¹i t¹o

ra nh÷ng vÕt x−íc cùc nhá trªn bÒ mÆt gia c«ng. Nh− vËy, bÒ mÆt cã ®é nh¸m.

§é nh¸m cña bÒ mÆt gia c«ng ®−îc ®o b»ng chiÒu cao nhÊp nh« R_zvµ sai lÖch

profin trung b×nh céng R_acña líp bÒ mÆt.

1 ChiÒu cao nhÊp nh« R_z: lµ trÞ sè trung b×nh cña tæng c¸c gi¸ trÞ tuyÖt

®èi cña chiÒu cao 5 ®Ønh cao nhÊt vµ chiÒu s©u 5 ®¸y thÊp nhÊt cña profin tÝnh trong

ph¹m vi chiÒu dµi chuÈn ®o l.

TrÞ sè R_z®−îc x¸c ®Þnh nh− sau:

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

8

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

(

h₁+ h₃..+ h₉

)

+

5

(

h₂+ h₄..+ h₁₀

)

R_z=

y

ChiÒu dµi chuÈn l lµ

l

chiÒu dµi cña phÇn bÒ mÆt

®−îc chän ®Ó ®o ®é nh¸m

bÒ mÆt, kh«ng tÝnh ®Õn

nh÷ng d¹ng mÊp m« kh¸c

cã b−íc lín h¬n l (sãng bÒ

mÆt ch¼ng h¹n).

R_max

§−êng ®Ønh

h₅

h₁₀

y₁

h₁

h₃

h₉

h₆

h₄

y_n

h₂

§−êng ®¸y

H×nh 2.1- §é nh¸m bÒ mÆt chi tiÕt.

2 Sai lÖch profin trung b×nh céng R_a: lµ trung b×nh sè häc c¸c gi¸ trÞ

tuyÖt ®èi cña kho¶ng c¸ch tõ c¸c ®iÓm trªn profin ®Õn ®−êng trung b×nh, ®o theo

ph−¬ng ph¸p tuyÕn víi ®−êng trung b×nh.

1 ¹

1

n

R_a=

y_xdx ≈

y

i

∑

∫

l ₀

i=1

§é nh¸m bÒ mÆt cã ¶nh h−ëng lín ®Õn chÊt l−îng lµm viÖc cña chi tiÕt m¸y.

VÝ dô: §èi víi nh÷ng chi tiÕt trong mèi ghÐp ®éng (æ tr−ît, sèng dÉn, con

tr−ît...), bÒ mÆt lµm viÖc tr−ît t−¬ng ®èi víi nhau nªn khi nh¸m cµng lín cµng khã

®¶m b¶o h×nh thµnh mµng dÇu b«i tr¬n bÒ mÆt tr−ît. D−íi t¸c dông cña t¶i träng, c¸c

®Ønh nh¸m tiÕp xóc víi nhau g©y ra hiÖn t−îng ma s¸t nöa −ít, thËm chÝ c¶ ma s¸t

kh«, do ®ã gi¶m thÊp hiÖu suÊt lµm vÞªc, t¨ng nhiÖt ®é lµm viÖc cña mèi ghÐp. MÆt

kh¸c, t¹i c¸c ®Ønh tiÕp xóc, lùc tËp trung lín, øng suÊt lín v−ît qu¸ øng suÊt cho phÐp

ph¸t sinh biÕn d¹ng dÏo ph¸ háng bÒ mÆt tiÕp xóc, lµm bÒ mÆt bÞ mßn nhanh, nhÊt lµ

thêi kú mßn ban ®Çu. Thêi kú mßn ban ®Çu cµng ng¾n th× thêi gian phôc vô cña chi tiÕt

cµng gi¶m.

§èi víi c¸c mèi ghÐp cã ®é d«i lín, khi Ðp hai chi tiÕt vµo nhau ®Ó t¹o mèi

ghÐp th× c¸c nhÊp nh« bÞ san ph¼ng, nh¸m cµng lín th× l−îng san ph¼ng cµng lín, ®é

d«i cña mèi ghÐp cµng gi¶m nhiÒu, lµm gi¶m ®é bÒn ch¾c cña mèi ghÐp.

Nh¸m cµng nhá th× bÒ mÆt cµng nh½n, kh¶ n¨ng chèng l¹i sù ¨n mßn cµng tèt:

bÒ mÆt cµng nh½n bãng th× cµng l©u bÞ gØ.

§é nh¸m bÒ mÆt lµ c¬ së ®Ó ®¸nh gi¸ ®é nh½n bÒ mÆt trong ph¹m vi chiÒu dµi

chuÈn rÊt ng¾n l. Theo tiªu chuÈn Nhµ n−íc th× ®é nh½n bÒ mÆt ®−îc chia lµm 14 cÊp

øng víi gi¸ trÞ cña R_a, R_z(cÊp 14 lµ cÊp nh½n nhÊt, cÊp 1 lµ cÊp nh¸m nhÊt).

Trong thùc tÕ s¶n xuÊt, ng−êi ta ®¸nh gi¸ ®é nh¸m bÒ mÆt chi tiÕt m¸y theo c¸c

møc ®é: th« (cÊp 1 ÷ 4), b¸n tinh (cÊp 5 ÷ 7), tinh (cÊp 8 ÷ 11), siªu tinh (cÊp 12 ÷ 14).

Trong thùc tÕ, th−êng ®¸nh gi¸ nh¸m bÒ mÆt b»ng mét trong hai chØ tiªu trªn.

ViÖc chän chØ tiªu nµo lµ tïy thuéc vµo chÊt l−îng yªu cÇu vµ ®Æc tÝnh kÕt cÊu cña bÒ

mÆt. ChØ tiªu R_a®−îc sö dông phæ biÕn nhÊt v× nã cho phÐp ta ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c h¬n

vµ thuËn lîi h¬n nh÷ng bÒ mÆt cã yªu cÇu nh¸m trung b×nh. Víi nh÷ng bÒ mÆt qu¸

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

9

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

nh¸m hoÆc qu¸ bãng th× chØ tiªu R_zl¹i cho ta kh¶ n¨ng ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c h¬n lµ

dïng chØ tiªu R_a. ChØ tiªu R_zcßn ®−îc sö dông ®èi víi nh÷ng bÒ mÆt kh«ng thÓ kiÓm

tra trùc tiÕp th«ng sè R_a, nh− nh÷ng bÒ mÆt kÝch th−íc nhá hoÆc cã profin phøc t¹p.

b) §é sãng bÒ mÆt

§é sãng bÒ mÆt lµ chu kú kh«ng b»ng ph¼ng cña bÒ mÆt chi tiÕt m¸y ®−îc

quan s¸t trong ph¹m vi lín h¬n ®é nh¸m bÒ mÆt.

Ng−êi ta dùa vµo tû lÖ gÇn ®óng

gi÷a chiÒu cao nhÊp nh« vµ b−íc

L

l

h

sãng ®Ó ph©n biÖt ®é nh¸m bÒ mÆt

H

vµ ®é sãng cña bÒ mÆt chi tiÕt m¸y.

§é nh¸m bÒ mÆt øng víi tû lÖ:

l/h = 0 ÷ 50

§é sãng bÒ mÆt øng víi tû lÖ:

H×nh 2.2- Tæng qu¸t vÒ ®é nh¸m vµ ®é sãng

bÒ mÆt chi tiÕt m¸y

L/H = 50 ÷ 1000

trong ®ã,

L: kho¶ng c¸ch 2 ®Ønh sãng.

l: kho¶ng c¸ch 2 ®Ønh nhÊp nh« tÕ vi.

H lµ chiÒu cao cña sãng.

h: chiÒu cao nhÊp nh« tÕ vi.

2.1.2- TÝnh chÊt c¬ lý cña bÒ mÆt gia c«ng

a) HiÖn t−îng biÕn cøng cña líp bÒ mÆt

Trong qu¸ tr×nh gia c«ng, t¸c dông cña lùc c¾t lµm x« lÖch m¹ng tinh thÓ líp

kim lo¹i bÒ mÆt vµ g©y biÕn d¹ng dÎo ë vïng tr−íc vµ vïng sau l−ìi c¾t. Phoi kim lo¹i

®−îc t¹o ra do biÕn d¹ng dÎo cña c¸c h¹t kim lo¹i trong vïng tr−ît. Gi÷a c¸c h¹t tinh

thÓ kim lo¹i xuÊt hiÖn øng suÊt. ThÓ tÝch riªng t¨ng vµ mËt ®é kim lo¹i gi¶m ë vïng

c¾t. Giíi h¹n bÒn, ®é cøng, ®é gißn cña líp bÒ mÆt ®−îc n©ng cao; ng−îc l¹i tÝnh dÎo

dai cña líp bÒ mÆt l¹i gi¶m. TÝnh dÉn tõ còng nh− nhiÒu tÝnh chÊt kh¸c cña líp bÒ mÆt

còng thay ®æi. KÕt qu¶ tæng hîp lµ líp bÒ mÆt kim lo¹i bÞ cøng nguéi, ch¾c l¹i vµ cã

®é cøng tÕ vi cao.

Cã 2 chØ tiªu ®Ó ®¸nh gi¸ ®é biÕn cøng:

- §é cøng tÕ vi.

- ChiÒu s©u cña líp biÕn cøng.

Møc ®é biÕn cøng vµ chiÒu s©u líp biÕn cøng bÒ mÆt phô thuéc vµo t¸c dông

cña lùc c¾t, møc ®é biÕn d¹ng dÎo cña kim lo¹i vµ ¶nh h−ëng nhiÖt trong vïng c¾t. Lùc

c¾t (c−êng ®é, thêi gian t¸c dông) t¨ng lµm cho møc ®é biÕn d¹ng dÎo cña vËt liÖu

t¨ng; qua ®ã lµm t¨ng møc ®é biÕn cøng vµ chiÒu s©u líp biÕn cøng bÒ mÆt. NhiÖt sinh

ra ë vïng c¾t (nhiÖt ®é, thêi gian t¸c dông) sÏ h¹n chÕ hiÖn t−îng biÕn cøng bÒ mÆt.

b) øng suÊt d− trong líp bÒ mÆt

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

10

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

Nguyªn nh©n g©y ra øng suÊt d− trong líp bÒ mÆt chi tiÕt m¸y: s©u xa nhÊt

vÉn lµ do biÕn d¹ng dÎo.

- Khi c¾t mét líp máng vËt liÖu, tr−êng lùc xuÊt hiÖn g©y ra biÕn d¹ng dÎo

kh«ng ®Òu ë tõng khu vùc trong líp bÒ mÆt. Khi tr−êng lùc mÊt ®i, biÕn d¹ng dÎo

kh«ng ®ång ®Òu nµy sÏ g©y ra øng suÊt d− trong líp bÒ mÆt.

- BiÕn d¹ng dÎo sinh ra khi c¾t lµm ch¾c líp vËt liÖu bÒ mÆt, lµm t¨ng thÓ

tÝch riªng cña líp kim lo¹i máng ë ngoµi cïng. Líp kim lo¹i ë bªn trong do kh«ng bÞ

biÕn d¹ng dÎo nªn vÉn gi÷ thÓ tÝch riªng b×nh th−êng. Líp kim lo¹i ngoµi cïng cã xu

h−íng t¨ng thÓ tÝch, g©y ra øng suÊt d− nÐn; v× cã liªn hÖ víi nhau nªn líp kim lo¹i

bªn trong ph¶i sinh ra øng suÊt d− kÐo ®Ó c©n b»ng.

- NhiÖt sinh ra ë vïng c¾t cã t¸c dông nung nãng côc bé c¸c líp máng bÒ

mÆt lµm gi¶m m«®un ®µn håi cña vËt liÖu, cã khi lµm gi¶m tíi trÞ sè nhá nhÊt. Sau khi

c¾t, líp vËt liÖu bÒ mÆt ë vïng c¾t bÞ nguéi nhanh co l¹i, sinh ra øng suÊt d− kÐo; ®Ó

c©n b»ng th× líp kim lo¹i bªn trong ph¶i sinh ra øng suÊt d− nÐn.

- Kim lo¹i bÞ chuyÓn pha trong qu¸ tr×nh c¾t vµ nhiÖt sinh ra ë vïng c¾t lµm

thay ®æi cÊu tróc vËt liÖu, dÉn ®Õn sù thay ®æi vÒ thÓ tÝch kim lo¹i. Líp kim lo¹i nµo

h×nh thµnh cÊu tróc cã thÓ tÝch riªng lín sÏ sinh ra øng suÊt d− nÐn; líp kim lo¹i cã

cÊu tróc víi thÓ tÝch riªng bÐ ph¶i sinh ra øng suÊt d− kÐo ®Ó c©n b»ng.

c) Ph−¬ng ph¸p x¸c ®Þnh chÊt l−îng bÒ mÆt

Trong thùc tÕ cã nhiÒu ph−¬ng ph¸p x¸c ®Þnh chÊt l−îng bÒ mÆt chi tiÕt m¸y.

Sau ®©y lµ mét sè ph−¬ng ph¸p chÝnh:

1 §o ®é nh¸m bÒ mÆt:

- Dïng mòi dß: ®Ó ®o c¸c bÒ mÆt cã ®é nh¸m lín.

- Dïng m¸y ®o quang häc: dïng khi ®é nh¸m nhá.

- Dïng chÊt dÎo ®¾p lªn chi tiÕt, ®o ®é nh¸m th«ng qua bÒ mÆt chÊt dÎo ®ã:

dïng khi ®o ®é nh¸m c¸c bÒ mÆt lç.

- X¸c ®Þnh ®é nh¸m b»ng c¸ch so s¸nh (b»ng m¾t) vËt cÇn ®o víi mÉu cã s½n.

2 §o øng suÊt d−:

- Dïng tia R¬nghen: chiÕu tia råi kh¶o s¸t ph©n tÝch biÓu ®å R¬nghen.

- Dïng cÊu tróc ®iÖn tö:

3 §o biÕn cøng:

- §é cøng: dïng m¸y ®o ®é cøng.

- ChiÒu s©u biÕn cøng: c¾t mÉu, ®em mµi bãng råi cho x©m thùc hãa häc ®Ó

nghiªn cøu cÊu tróc líp bÒ mÆt.

2.2- ¶nh h−ëng cña chÊt l−îng bÒ mÆt tíi kh¶ n¨ng lµm

viÖc cña chi tiÕt m¸y

Kh¶ n¨ng lµm viÖc cña chi tiÕt m¸y ®−îc quyÕt ®Þnh bëi: tÝnh chèng mßn, ®é

bÒn mái, tÝnh chèng ¨n mßn hãa häc, ®é chÝnh x¸c c¸c mèi l¾p ghÐp.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

11

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

ChÊt l−îng bÒ mÆt ¶nh h−ëng ®¸ng kÓ ®Õn kh¶ n¨ng lµm viÖc cña chi tiÕt m¸y.

Cã thÓ kÓ ra c¸c yÕu tè bÞ ¶nh h−ëng bëi chÊt l−îng bÒ mÆt nh−: HÖ sè ma s¸t, tÝnh

chèng mßn, ®é cøng v÷ng tiÕp xóc, tÝnh dÉn ®iÖn, dÉn nhiÖt, ®é bÒn mái, ®é bÒn va

®Ëp, tÝnh chèng ¨n mßn... Sau ®©y ta nãi ®Õn c¸c ¶nh h−ëng th−êng gÆp:

2.2.1- ¶nh h−ëng ®Õn tÝnh chèng mßn

a) ¶nh h−ëng ®Õn ®é nh¸m bÒ mÆt

Do bÒ mÆt hai chi tiÕt tiÕp xóc nhau cã nhÊp nh« tÕ vi nªn trong giai ®o¹n ®Çu

cña qu¸ tr×nh lµm viÖc, hai bÒ mÆt nµy chØ tiÕp xóc nhau ë mét sè ®Ønh cao nhÊp nh«;

diÖn tÝch tiÕp xóc thùc chØ b»ng mét phÇn cña diÖn tÝch tÝnh to¸n.

T¹i c¸c ®Ønh tiÕp xóc ®ã, ¸p suÊt rÊt

lín, th−êng v−ît qu¸ giíi h¹n ch¶y, cã khi

v−ît qu¸ c¶ giíi h¹n bÒn cña vËt liÖu. ¸p

suÊt ®ã lµm cho c¸c ®iÓm tiÕp xóc bÞ nÐn

®µn håi vµ lµm biÕn d¹ng dÎo c¸c nhÊp

nh«, ®ã lµ biÕn d¹ng tiÕp xóc. Khi hai bÒ

mÆt cã chuyÓn ®éng t−¬ng ®èi víi nhau

H×nh 2.3- M« h×nh 2 bÒ mÆt tiÕp xóc

sÏ x¶y ra hiÖn t−îng tr−ît dÎo ë c¸c ®Ønh

nhÊp nh«; c¸c ®Ønh nhÊp nh« bÞ mßn nhanh lµm khe hë l¾p ghÐp t¨ng lªn. §ã lµ hiÖn

t−îng mßn ban ®Çu.

Trong ®iÒu kiÖn lµm viÖc nhÑ vµ võa, mßn ban ®Çu cã thÓ lµm cho chiÒu cao

nhÊp nh« gi¶m 65 ÷ 75%; lóc ®ã diÖn tÝch tiÕp xóc thùc t¨ng lªn vµ ¸p suÊt tiÕp xóc

gi¶m ®i. Sau giai ®o¹n mßn ban ®Çu (ch¹y rµ) nµy, qu¸ tr×nh mµi mßn trë nªn b×nh

th−êng vµ chËm, ®ã lµ giai ®o¹n mßn b×nh th−êng (giai ®o¹n nµy, chi tiÕt m¸y lµm

viÖc tèt nhÊt).

Cuèi cïng lµ giai ®o¹n mßn kÞch liÖt, khi ®ã bÒ mÆt tiÕp xóc bÞ trãc ra, nghÜa lµ

cÊu tróc bÒ mÆt chi tiÕt m¸y bÞ ph¸ háng.

Mèi quan hÖ gi÷a l−îng mßn vµ thêi gian sö dông cña mét cÆp chi tiÕt ma s¸t

víi nhau tïy theo ®é nh¸m bÒ mÆt ban ®Çu ®−îc biÓu thÞ nh− sau:

c

b

a

§é mßn

[u]

t₃t₂t₁

T₃

T₂

T₁

0

H×nh 2.4- Qu¸ tr×nh mµi mßn cña mét cÆp chi tiÕt.

C¸c ®−êng ®Æc tr−ng a, b, c øng víi ba ®é nh¸m ban ®Çu kh¸c nhau cña c¸c bÒ

mÆt tiÕp xóc. §−êng ®Æc tr−ng c, cÆp chi tiÕt cã ®é nh½n bãng bÒ mÆt ban ®Çu kÐm

nhÊt nªn giai ®o¹n mßn ban ®Çu x¶y ra nhanh nhÊt, c−êng ®é mßn lín nhÊt ë giai

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

12

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

®o¹n mßn ban ®Çu.

Thùc nghiÖm chøng tá r»ng, nÕu gi¶m hoÆc t¨ng ®é nh¸m tíi trÞ sè tèi −u, øng

víi ®iÒu kiÖn lµm viÖc cña chi tiÕt m¸y th× sÏ ®¹t ®−îc l−îng mßn ban ®Çu Ýt nhÊt, qua

®ã, kÐo dµi tuæi thä cña chi tiÕt m¸y.

§é mßn

ban ®Çu u

(§−êng 1 øng víi ®iÒu kiÖn

lµm viÖc nhÑ. §−êng 2 øng víi

®iÒu kiÖn lµm viÖc nÆng).

2

L−îng mßn ban ®Çu Ýt nhÊt

øng víi gi¸ trÞ cña R_at¹i c¸c ®iÓm

R_a1, R_a2; ®ã lµ gi¸ trÞ tèi −u cña

u₂

R_a. NÕu gi¸ trÞ cña R_anhá h¬n trÞ

sè tèi −u R_a1, R_a2th× sÏ bÞ mßn

1

u₁

kÞch liÖt v× c¸c phÊn tö kim lo¹i

dÔ khuÕch t¸n. Ng−îc l¹i, gi¸ trÞ

R_a2

R_a1

0

cña R_alín h¬n trÞ sè tèi −u R_a1,

R_a2th× l−îng mßn t¨ng lªn v× c¸c

nhÊp nh« bÞ ph¸ vì vµ c¾t ®øt.

R_a

H×nh 2.5- Quan hÖ gi÷a l−îng mßn ban ®Çu u

vµ sai lÖch profin trung b×nh céng R_a

b) ¶nh h−ëng cña líp biÕn cøng bÒ mÆt

Líp biÕn cøng bÒ mÆt cña chi tiÕt m¸y cã t¸c dông n©ng cao tÝnh chèng mßn.

BiÕn cøng bÒ mÆt lµm h¹n chÕ sù khuÕch t¸n «xy trong kh«ng khÝ vµo bÒ mÆt chi tiÕt

m¸y ®Ó t¹o thµnh c¸c «xyt kim lo¹i g©y ra ¨n mßn kim lo¹i. Ngoµi ra, biÕn cøng cßn

h¹n chÕ qu¸ tr×nh biÕn d¹ng dÎo toµn phÇn cña chi tiÕt m¸y, qua ®ã h¹n chÕ hiÖn

t−îng ch¶y vµ hiÖn t−îng mµi mßn.

Ngoµi ph−¬ng ph¸p gia c«ng c¾t gät, ng−êi ta dïng c¸c ph−¬ng ph¸p gia c«ng

biÕn d¹ng dÎo ®Ó biÕn cøng bÒ mÆt: phun bi, l¨n bi, nong Ðp ...

c) ¶nh h−ëng cña øng suÊt d− trong líp bÒ mÆt

øng suÊt d− ë líp bÒ mÆt chi tiÕt m¸y nãi chung kh«ng cã ¶nh h−ëng ®¸ng kÓ

tíi tÝnh chèng mßn nÕu chi tiÕt m¸y lµm viÖc trong ®iÒu kiÖn ma s¸t b×nh th−êng.

2.2.2- ¶nh h−ëng ®Õn ®é bÒn mái cña chi tiÕt m¸y

a) ¶nh h−ëng cña ®é nh¸m bÒ mÆt

§é nh¸m bÒ mÆt cã ¶nh h−ëng ®Õn ®é bÒn mái cña chi tiÕt m¸y, nhÊt lµ khi chi

tiÕt m¸y chÞu t¶i träng chu kú cã ®æi dÊu, t¶i träng va ®Ëp v× ë ®¸y c¸c nhÊp nh« tÕ vi

cã øng suÊt tËp trung lín, øng suÊt nµy sÏ g©y ra c¸c vÕt nøt tÕ vi vµ ph¸t triÓn ë ®¸y

c¸c nhÊp nh«, ®ã lµ nguån gèc ph¸ háng chi tiÕt m¸y do mâi.

NÕu ®é nh¸m thÊp th× ®é bÒn, giíi h¹n mái cña vËt liÖu sÏ cao, vµ ng−îc l¹i.

b) ¶nh h−ëng cña líp biÕn cøng bÒ mÆt

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

13

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

BÒ mÆt bÞ biÕn cøng cã thÓ lµm t¨ng ®é bÒn mái kho¶ng 20%. ChiÒu s©u vµ

møc ®é biÕn cøng cña líp bÒ mÆt ®Òu cã ¶nh h−ëng ®Õn ®é bÒn mái cña chi tiÕt m¸y;

cô thÓ lµ h¹n chÕ kh¶ n¨ng g©y ra c¸c vÕt nøt tÕ vi lµm ph¸ háng chi tiÕt, nhÊt lµ khi bÒ

mÆt chi tiÕt cã øng suÊt nÐn.

c) ¶nh h−ëng cña øng suÊt d− trong líp bÒ mÆt

øng suÊt d− nÐn trªn líp bÒ mÆt cã t¸c dông n©ng cao ®é bÒn mái, cßn øng suÊt

d− kÐo l¹i h¹ thÊp ®é bÒn mái cña chi tiÕt m¸y. V× thÕ, khi chÕ t¹o ng−êi ta cè g¾ng

lµm cho chi tiÕt cã ®−îc øng suÊt nÐn trªn bÒ mÆt.

B»ng thùc nghiÖm ta cã c«ng thøc:

−1

σ = σ − α.σ⁰

tt

bd

-1

trong ®ã: σ_tt: giíi h¹n mái khi cã øng suÊt d− (thùc tÕ).

-1

σ_bd: giíi h¹n mái khi kh«ng cã øng suÊt d− (ban ®Çu).

σ⁰: øng suÊt d− lín nhÊt, d−¬ng nÕu øng suÊt kÐo, ©m nÕu øng suÊt nÐn.

α: lµ hÖ sè phô thuéc vËt liÖu, ®−îc cho trong c¸c sæ tay.

2.2.3- ¶nh h−ëng tíi tÝnh chèng ¨n mßn hãa häc cña líp bÒ

mÆt chi tiÕt m¸y

a) ¶nh h−ëng cña ®é nh¸m bÒ mÆt

C¸c chç lâm trªn bÒ mÆt do ®é nh¸m t¹o ra lµ n¬i chøa c¸c t¹p chÊt nh− axit,

muèi... C¸c t¹p chÊt nµy cã t¸c dông ¨n mßn hãa häc ®èi víi kim lo¹i. Qu¸ tr×nh ¨n

mßn hãa häc trªn líp bÒ mÆt chi tiÕt theo s−ên cña nhÊp nh« vµ h×nh thµnh c¸c nhÊp

nh« míi

Nh− vËy, bÒ mÆt chi tiÕt m¸y cµng Ýt nh¸m th× sÏ cµng Ýt bÞ ¨n mßn hãa häc (v×

kh¶ n¨ng chøa c¸c t¹p chÊt Ýt), b¸n kÝnh ®¸y c¸c nhÊp nh« cµng lín kh¶ n¨ng chèng

¨n mßn hãa häc cña líp bÒ mÆt cµng cao.

Cã thÓ chèng ¨n mßn hãa häc b»ng c¸ch phñ lªn bÒ mÆt chi tiÕt m¸y mét líp

b¶o vÖ b»ng ph−¬ng ph¸p m¹ hoÆc b»ng ph−¬ng ph¸p c¬ khÝ lµm ch¾c líp bÒ mÆt.

b) ¶nh h−ëng cña líp biÕn cøng bÒ mÆt

BiÕn cøng t¨ng th× tÝnh chèng ¨n mßn gi¶m v× biÕn cøng t¨ng th× sù thay ®æi

cña c¸c h¹t kh«ng ®ång ®Òu. H¹t ferrit biÕn d¹ng nhiÒu h¬n h¹t peclit, ®iÒu ®ã lµm

cho n¨ng l−îng n©ng cao kh«ng ®Òu vµ thÕ n¨ng ®iÖn tÝch cña c¸c h¹t thay ®æi kh¸c

nhau. H¹t ferrit biÕn cøng nhiÒu h¬n sÏ trë thµnh anèt. H¹t peclit bÞ biÕn cøng Ýt h¬n

sÏ trë thµnh catèt. Lóc nµy, t¹o ra c¸c pin ¨n mßn nªn ¨n mßn sÏ t¨ng.

c) ¶nh h−ëng cña øng suÊt d− trong líp bÒ mÆt

øng suÊt d− hÇu nh− kh«ng ¶nh h−ëng ®Õn tÝnh chèng mßn khi lµm viÖc ë

nhiÖt ®é b×nh th−êng. Cßn ë nhiÖt ®é cao th× sÏ cã ¶nh h−ëng.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

14

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

2.2.4- ¶nh h−ëng ®Õn ®é chÝnh x¸c c¸c mèi l¾p ghÐp

Trong giai ®o¹n mßn ban ®Çu, chiÒu cao nhÊp nh« tÕ vi R_z, ®èi víi mèi ghÐp

láng cã thÓ gi¶m ®i 65 ÷ 75% lµm khe hë l¾p ghÐp t¨ng lªn vµ ®é chÝnh x¸c l¾p ghÐp

gi¶m ®i. §Ó ®¶m b¶o ®é æn ®Þnh cña mèi l¾p láng trong thêi gian sö dông, ph¶i gi¶m

®é nhÊp nh« tÕ vi. Gi¸ trÞ R_zhîp lý ®−îc x¸c ®Þnh theo ®é chÝnh x¸c cña mèi l¾p tïy

theo trÞ sè cña dung sai kÝch th−íc l¾p ghÐp.

- NÕu ®−êng kÝnh l¾p ghÐp φ > 50mm th× R_z= (0.1 ÷ 0.15)T

- NÕu ®−êng kÝnh l¾p ghÐp 18 < φ < 50mm th× R_z= (0.15 ÷ 0.2)T

- NÕu ®−êng kÝnh l¾p ghÐp φ < 18mm th× R_z= (0.2 ÷ 0.25)T

Víi c¸c mèi ghÐp cã ®é d«i lín khi Ðp hai chi tiÕt vµo nhau ®Ó t¹o mèi ghÐp th×

nh¸m bÞ san ph¼ng, nh¸m cµng lín th× l−îng san ph¼ng cµng lín, ®é d«i cña mèi ghÐp

cµng gi¶m, ®é bÒn mèi ghÐp gi¶m. R_zt¨ng th× ®é bÒn cña mèi ghÐp chÆt gi¶m.

VÝ dô: §é bÒn mèi l¾p chÆt gi÷a vµnh b¸nh xe löa vµ trôc øng víi chiÒu cao nhÊp

nh« tÕ vi R_zlµ 36.5 µm sÏ thÊp h¬n kho¶ng 40% so víi ®é bÒn còng cña mèi l¾p ®ã øng

víi R_zlµ 18 µm, v× ®é d«i ë mèi l¾p ghÐp sau nhá h¬n ë mèi l¾p ghÐp tr−íc cì 15%.

Tãm l¹i, ®é chÝnh x¸c c¸c mèi l¾p ghÐp trong kÕt cÊu c¬ khÝ phô thuéc vµo

chÊt l−îng c¸c bÒ mÆt l¾p ghÐp. §é bÒn c¸c mèi l¾p ghÐp, trong ®ã ®é æn ®Þnh cña

chÕ ®é l¾p ghÐp gi÷a c¸c chi tiÕt, phô thuéc vµo ®é nh¸m cña c¸c bÒ mÆt l¾p ghÐp.

2.3- c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn chÊt l−îng bÒ mÆt chi tiÕt

Tr¹ng th¸i vµ tÝnh chÊt cña líp bÒ mÆt chi tiÕt m¸y trong qu¸ tr×nh gia c«ng do

nhiÒu yÕu tè c«ng nghÖ quyÕt ®Þnh nh− tÝnh chÊt vËt liÖu, th«ng sè c«ng nghÖ, vËt liÖu

dao, sù rung ®éng trong qu¸ tr×nh gia c«ng, dung dÞch tr¬n nguéi ...

Ng−êi ta chia c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn chÊt l−îng bÒ mÆt thµnh 3 nhãm:

- C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng mang tÝnh in dËp h×nh häc cña dông cô c¾t vµ cña

th«ng sè c«ng nghÖ lªn bÒ mÆt gia c«ng.

- C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng phô thuéc vµo biÕn d¹ng dÎo cña líp bÒ mÆt.

- C¸c yÕu tè ¶nh h−ëng do rung ®éng m¸y, dông cô, chi tiÕt gia c«ng.

2.3.1- ¶nh h−ëng ®Õn ®é nh¸m bÒ mÆt

a) C¸c yÕu tè mang tÝnh in dËp h×nh häc cña dông cô c¾t vµ chÕ ®é c¾t

§Ó nghiªn cøu, ta xÐt ph−¬ng ph¸p tiÖn. Qua thùc ngiÖm, ng−êi ta ®· x¸c

®Þnh mèi quan hÖ gi÷a c¸c th«ng sè: ®é nhÊp nh« tÕ vi R_z, l−îng tiÕn dao S, b¸n kÝnh

mòi dao r, chiÒu dµy phoi nhá nhÊt cã thÓ c¾t ®−îc h_min. Tïy theo gi¸ trÞ thùc tÕ cña

l−îng ch¹y dao S mµ ta cã thÓ x¸c ®Þnh mèi quan hÖ trªn nh− sau:

S²

- Khi S > 0.15 mm/vg th× R_z=

8.r

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

15

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

S²

⎛

⎜

⎞

⎟

h_min

2

r. h_min

S²

- Khi S < 0.1 mm/vg th× R_z=

+

1 +

8.r

⎝

⎠

+ NÕu mµi l−ìi c¾t b»ng ®¸ kim c−¬ng mÞn, lóc ®ã r = 10 µm th× h_min= 4 µm.

+ Mµi dao hîp kim cøng b»ng ®¸ th−êng nÕu r = 40 µm th× h_min> 20 µm.

- Khi S qu¸ nhá (< 0,03 mm/vg) th× trÞ sè cña R_zl¹i t¨ng, tøc lµ khi gia c«ng

tinh víi S qu¸ nhá sÏ kh«ng cã ý nghÜa ®èi víi viÖc c¶i thiÖn chÊt l−îng bÒ mÆt chi tiÕt

v× xÈy ra hiÖn t−îng tr−ît mµ kh«ng t¹o thµnh phoi.

cao nhÊp nh« tÕ vi, nÕu bá qua ®é ®¶o cña trôc chÝnh m¸y.

C¸c th«ng sè h×nh häc cña l−ìi c¾t, ®Æc biÖt lµ gãc tr−íc γ vµ ®é mßn cã ¶nh

h−ëng ®Õn R_z. Khi gãc γ t¨ng th× R_zgi¶m, ®é mßn dông cô t¨ng th× R_zt¨ng.

Ngoµi ¶nh h−ëng ®Õn nh¸m bÒ mÆt, h×nh d¸ng h×nh häc cña dông cô c¾t vµ chÕ

®é c¾t còng ¶nh h−ëng ®Õn líp biÕn cøng bÒ mÆt vµ ®−îc tÝnh ®Õn qua hÖ sè hiÖu chØnh.

VÝ dô: XÐt sù ¶nh h−ëng cña h×nh d¹ng h×nh häc cña dông cô c¾t vµ chÕ ®é c¾t

®Õn chÊt l−îng bÒ mÆt chi tiÕt khi tiÖn.

S₁

S₂

m

ϕ

R’’_z

R’_z

ϕ

ϕ₁

2

1

b)

a)

S₁

R_z

ϕ

r₁

ϕ₁

1

2

1

2

d)

S₁

c)

S₁

t

R_z

ϕ

r₂

ϕ₁

1

2

1

f)

e)

H×nh 2.6- ¶nh h−ëng cña h×nh d¸ng h×nh häc cña dông

cô c¾t vµ chÕ ®é c¾t ®Õn ®é nh¸m bÒ mÆt khi tiÖn

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

16

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

Sau mét vßng quay cña ph«i, dao tiÖn sÏ dÞch chuyÓn mét ®o¹n lµ S₁tõ vÞ trÝ 1 ®Õn vÞ

trÝ 2 (h×nh 2.6a). Trªn bÒ mÆt gia c«ng sÏ bÞ chõa l¹i phÇn kim lo¹i m kh«ng ®−îc hít ®i bëi

dao. ChiÒu cao nhÊp nh« R_zx¸c ®Þnh bëi S₁vµ h×nh d¹ng h×nh häc cña dao c¾t.

NÕu gi¶m l−îng ch¹y dao th× chiÒu cao nhÊp nh« còng gi¶m (h×nh 2.6b).

Thay ®æi gi¸ trÞ gãc ϕ vµ ϕ₁kh«ng nh÷ng lµm thay ®æi chiÒu cao nhÊp nh« mµ cßn

lµm thay ®æi c¶ h×nh d¹ng nhÊp nh« (h×nh 2.6c).

NÕu b¸n kÝnh mòi dao cã d¹ng trßn r₁th× nhÊp nh« còng cã ®¸y lâm trßn (h×nh 2.6d).

NÕu t¨ng b¸n kÝnh mòi dao lªn r₂th× chiÒu cao nhÊp nh« R_zsÏ gi¶m (h×nh 2.6e).

Khi b¸n kÝnh ®Ønh r nhá vµ l−îng ch¹y dao S lín, ngoµi phÇn cong cña l−ìi c¾t, phÇn

th¼ng còng tham gia vµo viÖc ¶nh h−ëng ®Õn h×nh d¹ng vµ chiÒu cao nhÊp nh« (h×nh 2.6f)

b) C¸c yÕu tè phô thuéc biÕn d¹ng dÎo cña líp bÒ mÆt

Khi gia c«ng vËt liÖu dÎo, bÒ mÆt ngoµi sÏ biÕn d¹ng rÊt nhiÒu lµm cho cÊu

tróc cña nã thay ®æi. Khi ®ã, h×nh d¹ng h×nh häc vµ ®é nhÊp nh« ®Òu thay ®æi.

Khi gia c«ng vËt liÖu gißn, cã mét sè phÇn nhá l¹i ph¸ vì, lµm t¨ng ®é nhÊp

nh« bÒ mÆt.

1 Tèc ®é c¾t V lµ yÕu tè c¬ b¶n nhÊt, ¶nh h−ëng tíi sù ph¸t triÓn cña biÕn

d¹ng dÎo khi tiÖn:

- Khi c¾t thÐp Cacbon ë vËn tèc thÊp, nhiÖt c¾t kh«ng cao, phoi kim lo¹i t¸ch

dÔ, biÕn d¹ng cña líp bÒ mÆt kh«ng nhiÒu, v× vËy ®é nh¸m bÒ mÆt thÊp. Khi t¨ng vËn

tèc c¾t ®Õn kho¶ng V = 20 ÷ 40 m/ph th× nhiÖt c¾t, lùc c¾t ®Òu t¨ng vµ cã gi¸ trÞ lín,

kim lo¹i bÞ nÐn chÆt ë mÆt tr−íc dao vµ nhiÖt ®é cao lµm t¨ng hÖ sè ma s¸t ë vïng c¾t

sÏ h×nh thµnh lÑo dao. LÑo dao lµm t¨ng ®é nh¸m bÒ mÆt gia c«ng. NÕu tiÕp tôc t¨ng

vËn tèc c¾t, lÑo dao bÞ nung nãng nhanh h¬n, vïng kim lo¹i biÕn d¹ng bÞ ph¸ hñy, lùc

dÝnh cña lÑo dao kh«ng th¾ng næi lùc ma s¸t cña dßng phoi vµ lÑo dao bÞ cuèn ®i (lÑo

dao biÕn mÊt khi vËn tèc c¾t kho¶ng V = 30 ÷ 60 m/ph). Víi vËn tèc c¾t V > 60 m/ph

th× lÑo dao kh«ng h×nh thµnh ®−îc nªn ®é nh¸m bÒ mÆt gia c«ng gi¶m, ®é nh½n t¨ng.

R_z

a

b

V(m/ph)

20

100

200

0

H×nh 2.7- ¶nh h−ëng cña vËn tèc c¾t ®Õn ®é nhÊp nh« tÕ vi R_z

- Khi gia c«ng kim lo¹i gißn (gang), c¸c m¶nh kim lo¹i bÞ tr−ît vµ vì ra kh«ng

cã thø tù lµm t¨ng ®é nhÊp nh« tÕ vi bÒ mÆt. T¨ng vËn tèc c¾t sÏ gi¶m ®−îc hiÖn t−îng

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

17

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

vì vôn cña kim lo¹i, lµm t¨ng ®é nh½n bãng cña bÒ mÆt gia c«ng.

2 L−îng ch¹y dao S lµ thµnh phÇn thø hai cña chÕ ®é c¾t ¶nh h−ëng nhiÒu

R_z

®Õn chiÒu cao nhÊp nh« R_z. §iÒu ®ã kh«ng

C

nh÷ng do liªn quan vÒ h×nh häc cña dao mµ

B

cßn do biÕn d¹ng dÎo vµ biÕn d¹ng ®µn håi

A

cña líp bÒ mÆt.

Khi gia c«ng thÐp Carbon, víi gi¸ trÞ

V(m/ph)

l−îng ch¹y dao S = 0,02 ÷ 0,15 mm/vg th× bÒ

mÆt gia c«ng cã ®é nhÊp nh« tÕ vi thÊp nhÊt.

NÕu gi¶m S < 0,02 mm/vg th× ®é nhÊp nh« tÕ

vi sÏ t¨ng lªn, ®é nh½n bãng bÒ mÆt gi¶m v× ¶nh h−ëng cña biÕn d¹ng dÎo lín h¬n ¶nh

h−ëng cña c¸c yÕu tè h×nh häc. NÕu l−îng ch¹y dao S > 0,15 mm/vg th× biÕn d¹ng ®µn

håi sÏ ¶nh h−ëng ®Õn sù h×nh thµnh c¸c nhÊp nh« tÕ vi, kÕt hîp víi ¶nh h−ëng cña c¸c

yÕu tè h×nh häc lµm cho ®é nh¸m bÒ mÆt t¨ng lªn nhiÒu.

0,02 0,15

H×nh 2.8- ¶nh h−ëng cña l−îng ch¹y

0

dao ®Õn ®é nhÊp nh« tÕ vi R_z.

Nh− vËy, ®Ó ®¶m b¶o ®¹t ®é nh½n bãng bÒ mÆt vµ n¨ng suÊt cao nªn chän gi¸

trÞ l−îng ch¹y dao S = 0,05 ÷ 0,12 mm/vg ®èi víi thÐp Carbon.

nh¸m bÒ mÆt gia c«ng, nh−ng trong thùc tÕ, ng−êi ta th−êng bá qua ¶nh h−ëng nµy.

4 TÝnh chÊt vËt liÖu còng cã ¶nh h−ëng ®Õn ®é nh¸m bÒ mÆt chñ yÕu lµ do

kh¶ n¨ng biÕn d¹ng dÎo. VËt liÖu dÎo vµ dai (thÐp Ýt Cacbon) dÔ biÕn d¹ng dÎo sÏ cho

®é nh¸m bÒ mÆt lín h¬n vËt liÖu cøng vµ gißn.

Khi gia c«ng thÐp Carbon, ®Ó ®¹t ®é nh¸m bÒ mÆt thÊp, ng−êi ta th−êng tiÕn

hµnh th−êng hãa ë nhiÖt ®é 850 ÷ 870⁰C (hoÆc t«i thÊp) tr−íc khi gia c«ng. §Ó c¶i

900⁰C trong 5 giê ®Ó cÊu tróc kim lo¹i cã h¹t nhá vµ ®ång ®Òu.

c) ¶nh h−ëng do rung ®éng cña hÖ thèng c«ng nghÖ ®Õn chÊt l−îng bÒ mÆt

Qu¸ tr×nh rung ®éng trong hÖ thèng c«ng nghÖ t¹o ra chuyÓn ®éng t−¬ng ®èi

nªn ®é sãng vµ nhÊp nh« tÕ vi trªn bÒ mÆt gia c«ng.

Sai lÖch cña c¸c bé phËn m¸y lµm cho chuyÓn ®éng cña m¸y kh«ng æn ®Þnh, hÖ

thèng c«ng nghÖ sÏ cã dao ®éng c−ìng bøc, nghÜa lµ c¸c bé phËn m¸y khi lµm viÖc sÏ

gia c«ng víi b−íc sãng kh¸c nhau.

Khi hÖ thèng c«ng nghÖ cã rung ®éng, ®é sãng vµ ®é nhÊp nh« tÕ vi däc sÏ

T×nh tr¹ng m¸y cã ¶nh h−ëng quyÕt ®Þnh ®Õn ®é nh¸m cña bÒ mÆt gia c«ng.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

18

Gi¸o tr×nh: C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y

L−u ®øc b×nh

Muèn ®¹t ®é nh¸m bÒ mÆt gia c«ng thÊp, tr−íc hÕt ph¶i ®¶m b¶o ®ñ cøng v÷ng, ph¶i

®iÒu chØnh m¸y tèt vµ gi¶m ¶nh h−ëng cña c¸c m¸y kh¸c xung quanh.

2.3.2- ¶nh h−ëng ®Õn ®é biÕn cøng bÒ mÆt

Khi t¨ng lùc c¾t, nhiÖt c¾t vµ møc ®é biÕn d¹ng dÎo th× møc ®é biÕn cøng bÒ

mÆt t¨ng. NÕu kÐo dµi t¸c dông cña lùc c¾t, nhiÖt c¾t trªn bÒ mÆt kim lo¹i sÏ lµm t¨ng

biÕn cøng bÒ mÆt chi tiÕt gi¶m.

Qua thùc nghiÖm, ng−êi ta cã kÕt luËn:

Ngoµi ra, biÕn cøng bÒ mÆt còng t¨ng nÕu dông cô c¾t bÞ mßn, bÞ cïn.

2.3.3- ¶nh h−ëng ®Õn øng suÊt d− bÒ mÆt

Qu¸ tr×nh h×nh thµnh øng suÊt d− bÒ mÆt khi gia c«ng phô thuéc vµo sù biÕn

d¹ng ®µn håi, biÕn d¹ng dÎo, biÕn ®æi nhiÖt vµ hiÖn t−îng chuyÓn pha trong cÊu tróc

kim lo¹i. Qu¸ tr×nh nµy rÊt phøc t¹p.

* §èi víi dông cô h¹t mµi: C¸c chi tiÕt gia c«ng b»ng h¹t mµi tù do (mµi

nghiÒn) th−êng cã øng suÊt d− kÐo, cßn nÕu mµi b»ng ®ai mµi hoÆc ®¸ mµi th× cã øng

suÊt d− nÐn.

* §èi víi dông cô cã l−ìi c¾t: Ta xÐt qu¸ tr×nh bµo:

thµnh lùc ph¸p tuyÕn N vµ

lùc tiÕp tuyÕn P.

Lùc c¾t R lµm cho líp bÒ

mÆt gia c«ng bÞ biÕn d¹ng

dÎo vµ biÕn d¹ng ®µn håi.

øng suÊt nÐn. Lùc tiÕp tuyÕn

vµ kÐo).

y

γ

v

δ

r

n

θ

z

α

p

ρ

H×nh 2.9- Quan hÖ gi÷a lùc vµ gãc khi bµo

Nh− vËy, ®iÒu kiÖn ®Ó

t¹o ra øng suÊt nÐn (øng suÊt

nÐn cã lîi cho ®é bÒn mái cña chi tiÕt m¸y) trªn bÒ mÆt gia c«ng sÏ lµ:

P

µ.N > P ⇒ µ > = cotgθ = cotg

(

ρ + δ − 90⁰

)

= cotg

(

ρ − γ

)

N

víi: µ lµ hÖ sè poatx«ng.

Khoa C¬ khÝ - Tr−êng §¹i häc B¸ch khoa

19

Giáo trình Công nghệ chế tạo máy 1 - Lưu Đức Bình