Giáo trình Lập trình căn bản - Võ Thị Ngọc Tú
Trang 1
BỘ LAO ĐỘNG - THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI
TỔNG CỤC DẠY NGHỀ
GIÁO TRÌNH
Môn học : Lập trình căn bản
NGHỀ: QUẢN TRỊ MẠNG
TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG NGHỀ
( Ban hành kèm theo Quyết định số:120/QĐ-TCDN Ngày 25/2/201 của Tổng cục
trưởng Tổng cục dạy nghề)
Trang 2
LỜI GIỚI THIỆU
Giáo Trình Lập trình căn bản Pascal được biên soạn nhằm đáp ứng yêu
cầu học tập của sinh viên bước đầu làm quen với công việc lập trình, đồng thời
giúp cho sinh viên có một tài liệu học tập, rèn luyện tốt khả năng lập trình, tạo
nền tảng vững chắc cho các môn học tiếp theo .
Giáo trình không chỉ phù hợp cho người mới bắt đầu mà còn phù hợp cho
những người cần tham khảo. Nội dung của giáo trình được chia thành 6 chương:
Chương 1: Làm quen ngôn ngữ lập trình
Chương 2: Các thành phần trong ngôn ngữ lập trình
Chương 3: Các cấu trúc điều khiển
Chương 4: Hàm và thủ tục
Chương 5: Dữ liệu kiểu tập hợp, mảng và bản ghi
Chương 6: Dữ liệu kiểu chuỗi
Khi biên soạn, chúng tôi đã tham khảo các giáo trình và tài liệu giảng dạy
môn học này của một số trường Cao đẳng, Đại học để giáo trình vừa đạt yêu cầu
về nội dung vừa thích hợp với đối tượng là sinh viên của các trường Cao đẳng
Nghề.
Chúng tôi hy vọng sớm nhận được những ý kiến đóng góp, phê bình của
bạn đọc về nội dung, chất lượng và hình thức trình bày để giáo trình này ngày
một hoàn thiện hơn.
Hà Nội, ngày 25 tháng 2 năm 2013
Tham gia biên soạn
1. Chủ biên Võ Thị Ngọc Tú
2. Trần Thị Hà Khuê
3. Đặng Quý Linh
Trang 3
MỤC LỤC
CHƯƠNG 1: ...............................................................................................................................5
1. Khái niệm cơ bản về lập trình..........................................................................................5
2. Lịch sử phát triển và ứng dụng của ngôn ngữ lập trình ...................................................5
3. Làm quen với môi trường phát triển phần mềm ..............................................................7
3.1 Khởi động chương trình Pascal ................................................................................7
3.2 Các thao tác sử dụng trên Turbo Pascal....................................................................9
4. Chương trình mẫu ..........................................................................................................10
4.1 Cấu trúc cơ bản.......................................................................................................10
4.3 Các ví dụ đơn giản làm quen với ngôn ngữ Pascal................................................12
5. Bài tập ............................................................................................................................13
CHƯƠNG 2: .............................................................................................................................15
1. Hệ thống từ khóa và kí hiệu được dùng trong ngôn ngữ lập trình.................................15
2. Các kiểu dữ liệu cơ bản..................................................................................................15
2.1 Các kiểu dữ liệu dạng số.........................................................................................15
2.2 Kiểu char, logic, string ...........................................................................................16
3. Hằng, biến, hàm, các phép toán và biểu thức ................................................................17
3.1 Hằng........................................................................................................................17
3.2 Biến (Variable) .......................................................................................................18
3.3 Biểu thức.................................................................................................................18
4. Các lệnh, khối lệnh ........................................................................................................19
4.1 Khối lệnh ................................................................................................................19
4.2 Lệnh gán .................................................................................................................19
4.3 Lệnh nhập ...............................................................................................................20
4.4 Lệnh xuất ................................................................................................................21
5. Thực thi chương trình, nhập dữ liệu, nhận kết quả........................................................23
CHƯƠNG 3: .............................................................................................................................25
1. Khái niệm về lệnh có cấu trúc........................................................................................25
2. Các lệnh cấu trúc lựa chọn.............................................................................................25
2.1 Lệnh IF ...................................................................................................................25
2.2 Lệnh CASE..OF......................................................................................................27
3. Cấu trúc vòng lặp...........................................................................................................29
3.1 Vòng lặp FOR.........................................................................................................30
3.2 Câu lệnh Repeat......................................................................................................32
3.3 Câu lệnh While .......................................................................................................33
4. Các lệnh chuyển điều khiển ...........................................................................................35
4.1 Lệnh Goto:..............................................................................................................35
4.2 Lệnh Break: ............................................................................................................35
4.3 Lệnh Exit ................................................................................................................35
5. Kết hợp các cấu trúc điều khiển trong chương trình......................................................36
6. Bài tập ............................................................................................................................38
6.1 Câu lệnh IF .............................................................................................................38
6.2 Câu lệnh rẽ nhánh có điều kiện case..of .................................................................39
6.3 Câu lệnh for ............................................................................................................40
6.4 Cấu trúc vòng lặp while..........................................................................................41
6.5 Cấu trúc vòng lặp repeat..until................................................................................43
CHƯƠNG 4: .............................................................................................................................46
Trang 4
3. Các hàm và thủ tục trong ngôn ngữ lập trình.................................................................47
3.1 Hàm ........................................................................................................................47
3.2 Thủ tục....................................................................................................................50
3.3 Bài tập.....................................................................................................................51
4. Tham trị và tham biến....................................................................................................54
4.1 Tham biến...............................................................................................................54
4.2 Tham trị ..................................................................................................................55
4.3 Bài tập.....................................................................................................................55
4.4 Hướng dẫn ..............................................................................................................56
5. Biến toàn cục và biến địa phương..................................................................................56
5.1 Biến toàn cục ..........................................................................................................56
5.2 Biến địa phương......................................................................................................56
5.3 Bài tập.....................................................................................................................57
CHƯƠNG 5: .............................................................................................................................58
1. Kiểu tập hợp, các phép toán trên tập hợp.......................................................................58
1.1 Định nghĩa ..............................................................................................................58
1.2 Các phép toán trên tập hợp .....................................................................................59
1.3 Bài tập.....................................................................................................................60
2. Mảng một chiều .............................................................................................................61
2.1 Khái niệm ...............................................................................................................61
2.2 Mảng một chiều......................................................................................................61
2.3 Khai báo mảng một chiều.......................................................................................61
2.4 Khai báo gián tiếp...................................................................................................61
2.5 Khai báo trực tiếp : .................................................................................................62
2.7 Bài tập.....................................................................................................................63
3. Mảng nhiều chiều...........................................................................................................66
3.1 Khái niệm ...............................................................................................................66
3.2 Khai báo..................................................................................................................66
3.3 Truy nhập và truy xuất của mảng ...........................................................................66
3.4 Bài tập.....................................................................................................................67
4. Kiểu bản ghi...................................................................................................................69
4.1 Khái niệm ...............................................................................................................69
4.2 Sử dụng bản ghi......................................................................................................71
4.3 Câu lệnh WITH ......................................................................................................74
4.4 Bản ghi có cấu trúc thay đổi ...................................................................................75
4.5 Bài tập.....................................................................................................................77
CHƯƠNG 6: .............................................................................................................................79
1. Khai báo và các phép toán .............................................................................................79
1.1 Khai báo kiểu chuỗi................................................................................................79
1.2 Các phép toán trên chuỗi ........................................................................................79
1.3 Phép gán .................................................................................................................80
1.4 Phép nối chuỗi ........................................................................................................80
1.5 Các phép toán so sánh ............................................................................................80
2. Nhập và in chuỗi ............................................................................................................80
3. Các thủ tục và hàm làm việc với chuỗi..........................................................................80
3.1 Các thủ tục..............................................................................................................80
3.2 Các hàm ..................................................................................................................81
4. Bài tập ............................................................................................................................82
Tài liệu tham khảo.....................................................................................................................84
Trang 5
MÔN HỌC LẬP TRÌNH CĂN BẢN
Mã số của môn học: MH15
Vị trí,tính chất, ý nghĩa và vai trò môn học:
- Vị trí: Môn học được bố trí sau khi sinh viên học xong các môn học
chung, các môn học tin đại cương, tin văn phòng.
- Tính chất : Là môn học lý thuyết cơ sở nghề.
- Ý nghĩa và vai trò : Là môn học cơ sở, giúp sinh viên bước đầu làm quen
với công việc lập trình.
Mục tiêu của môn học:
- Trình bày được khái niệm về lập máy tính;
- Mô tả được ngôn ngữ lập trình: cú pháp, công dụng của các câu lệnh;
- Phân tích được chương trình: xác định nhiệm vụ chương trình;
- Thực hiện được các thao tác trong môi trường phát triển phần mềm: biên
tập chương trình, sử dụng các công cụ, điều khiển, thực đơn lệnh trợ giúp,
gỡ rối, bẫy lỗi,v.v.;
- Viết chương trình và thực hiện chương trình trong máy tính.
- Bố trí làm việc khoa học đảm bảo an toàn cho người và phương tiện học
tập.
STT
Tên chương, mục
Thời gian
Thực Kiểm tra*(LT
Tổng
Lý
số thuyết hành
hoặc TH)
I
Làm quen ngôn ngữ lập
trình
Các thành phần cơ bản
trong ngôn ngữ lập trình
Các cấu trúc điều khiển
Hàm và thủ tục
5
5
0
9
II
15
5
1
III
IV
V
25
25
30
10
10
10
14
14
19
1
1
1
Dữ liệu kiểu tập hợp,
mảng và bản ghi
VI
Dữ liệu kiểu chuỗi
20
5
14
1
Trang 6
CHƯƠNG 1: LÀM QUEN NGÔN NGỮ LẬP TRÌNH
Mã chương: MH15-01
Mục tiêu:
- Trình bày được các khái niệm về lập trình;
- Trình bày được lịch sử phát triển, ứng dụng của ngôn ngữ lập trình;
- Làm quen môi trường phát triển phần mềm;
- Sử dụng được hệ thống trợ giúp từ help file.
- Thực hiện các thao tác an toàn với máy tính.
Nội dung:
1. Khái niệm cơ bản về lập trình
Mục tiêu : Hiểu được các khái niệm về lập trình
Lập trình là sử dụng cấu trúc dữ liệu và các câu lệnh của ngôn ngữ lập trình
cụ thể để mô tả dữ liệu và diễn đạt các thao tác của thuật toán.
Những ngôn ngữ lập trình (programming language) đầu tiên trên máy tính
điện tử là ngôn ngữ máy (machine language), tổ hợp của các con số hệ nhị phân,
hay các bit (binary digit) 0 và 1. Ngôn ngữ máy phụ thuộc vào hoàn toàn kiến
trúc phần cứng của máy tính và các quy ước khắt khe của nhà chế tạo. Để giải
các bài toán, những người lập trình phải sử dụng một tập hợp các lệnh điều
khiển rất sơ cấp mà mỗi lệnh là tổ hợp các bit nhị phân nên gặp rất nhiều khó
khăn, mệt nhọc, rất dễ gặp phải sai sót, nhưng rất khó sửa lỗi.
Từ những năm 1950, để giảm nhẹ việc lập trình, người ta đưa vào kỹ thuật
chương trình con (sub-program hay sub-routine) và xây dựng các thư viện
chương trình (library) để khi cần thì gọi đến hoặc dùng lại các đoạn chương
trình đã viết.
Như thế, chúng ta nhận thấy ở vào giai đoạn sơ khai ban đầu của máy tính
điện tử, việc sử dụng máy tính là rất khó khăn, vì ngôn ngữ lập trình là phương
tiện giao tiếp lại quá phức tạp đối với người sử dụng. Người sử dụng máy tính
vào giai đoạn này chỉ là các chuyên gia về tin học. Như thế, ứng dụng của máy
tính điện tử vẫn còn rất hạn chế.
2. Lịch sử phát triển và ứng dụng của ngôn ngữ lập trình
Mục tiêu : Biết các ứng dụng của ngôn ngữ lập trình pascal
Vào đầu những năm 1970 do nhu cầu học tập của sinh viên, giáo sư
Niklaus Writh - Trường Đại Học Kỹ Thuật Zurich - Thụy Sĩ đã sáng tác một
ngôn ngữ lập trình cấp cao cho công tác giảng dạy sinh viên. Ngôn ngữ được đặt
Trang 7
tên là PASCAL để tưởng nhớ đến nhà toán học người Pháp Blaise Pascal.Pascal
là một ngôn ngữ lập trình có cấu trúc thể hiện trên 3 phương diện.
- Về mặt dữ liệu: Ngoài các kiểu dữ liệu đơn giản còn có các kiểu dữ liệu
có cấu trúc. Ta có thể xây dựng các kiểu dữ liệu phức tạp từ các kiểu dữ
liệu đã có.
- Về mặt câu lệnh: Từ các câu lệnh đơn giản và lệnh có cấu trúc ta có thể
xây dựng các câu lệnh hợp thành.
- Về mặt chương trình: Một chương trình có thể chia làm nhiều chương trình
con
FORTRAN (55)
LISP (58)
COBOL (60)
ALP (62)
ALGOL 60 (63)
SIMULA (66)
ALGOL 68 (69)
PASCAL (71)
C (69)
SNOBOL4 (71)
PROLOG (72)
SMALLTALK (71)
ADA (75)
SCHEME (75)
FP (78)
SMALLTALK (80)
COMMON LISP (81)
ADA (83)
C++ (86)
ADA 9X (90)
EIFFEL (90)
JAVA (95)
Hình 1.1. Tiến trình phát triển của ngôn ngữ lập trình
Cho đến nay có hàng trăm ngôn ngữ lập trình được đề xuất nhưng trên thực
tế chỉ có một số ít ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi. Ngoài cách phân loại theo
bậc như đã nói ở trên, người ta còn phân loại ngôn ngữ lập trình theo phương
thức (paradgm), theo mức độ quan trọng, theo thế hệ, ...
Cách phân loại theo mức hay bậc là dựa trên mức độ trừu tượng so với các
yếu tố phần cứng, chẳng hạn như lệnh (instruction) và cấp phát bộ nhớ (memory
allocation) dưới đây:
Mức
Lệnh
Sử dụng bộ nhớ
Ví dụ
Thấp
Lệnh máy đơn
Truy cập và cấp phát trực Hợp ngữ
Trang 8
giản
tiếp
Cao
Biểu thức và điều Truy cập và cấp phát nhờ C, Pascal, Ada
kiện tương minh các phép gán
Rất cao Máy trừu tượng
Truy cập ẩn và tự động
cấp phát
Prolog, Miranda
3. Làm quen với môi trường phát triển phần mềm
Mục tiêu : Biết cách khởi động chương trình các thao tác cơ bản trong môi
trường turbo pascal.
3.1 Khởi động chương trình Pascal
Nếu máy tính chúng ta đã cài đặt Turbo Pascal trên đĩa, ta có thể khởi động
chúng như sau (Nếu máy tính chưa có, chúng ta phải cài đặt Turbo Pascal sau đó
mới thực thi được)
- Từ MS-DOS: Đảm bảo rằng thư mục hiện hành đúng vị trí cài đặt (hoặc
dùng lệnh PATH) Turbo Pascal. Ta đánh vào TURBO rồi Enter.
- Từ Windows: Ta nên giả lập MS-DOS Mode cho tập tin TURBO.EXE
hoặc Shortcut của nó, nếu không mỗi khi ta thực thi TURBO PASCAL
chương trình sẽ thoát khỏi Windows, trở về MS-DOS. Sau khi thoát
Turbo Pascal ta phải đánh lệnh EXIT để khởi động lại Windows. Cách giả
lập như sau:
· Nhắp chuột phải lên tập tin TURBO.EXE hoặc Shortcut của nó,
chọn Properties.
· Chọn thẻ Program và đánh check như hình 1.2
Trang 9
Click vào đây và chọn
như hình dưới
Hình 1.2. Giả lập MS-DOS Mode cho tập tin TURBO.EXE
Chọn OK trên các hộp thoại, sau đó khởi động Turbo Pascal, màn hình
soạn thảo sau khi khởi động TURBO PASCAL như hình 1.3.
Hình 1.3. Màn hình soạn thảo sau khi khởi động TURBO PASCAL
Trang 10
3.2 Các thao tác sử dụng trên Turbo Pascal
Khi ta muốn tạo mới hoặc mở một tập tin đã có trên đĩa ta dùng phím F3.
Sau đó đưa vào tên và vị trí của tập tin. Nếu tập tin đã tồn tại thì Turbo Pascal
mở nội dung lên cho ta xem, nếu tên tập tin chưa có thì Turbo Pascal tạo một tập
tin mới (với tên mà ta đã chỉ định).
Khi muốn lưu lại tập tin ta dùng phím F2. Trước khi thoát khỏi chương
trình, ta nên lưu tập tin lại, nếu chưa lưu chương trình sẽ hỏi ta có lưu tập tin lại
hay không. Nếu ta chọn Yes (ấn phím Y) thì chương trình sẽ lưu lại, chọn No
(ấn phím N)chương trình sẽ không lưu.
Biểu
tượng
Tên phím
Enter
Diễn giải
Đưa con trỏ xuống dòng.
Đưa con trỏ lên 1 dòng.
Up
Down
Left
Đưa con trỏ xuống 1 dòng.
Đưa con trỏ qua trái một ký tư.
Đưa con trỏ qua phải một ký tự.
Đưa con trỏ về đầu dòng.
Đưa con trỏ về cuối dòng.
Lên một trang màn hình.
Right
Home
End
Home
End
Pg Up
Page Up
Pg
Down
Page Down
Xuống một trang màn hình.
Del
Back
Insert
F1
Delete
BackSpace
Insert
F1
Xoá ký tự tại vị trí con trỏ.
Xoá ký tự trước con trỏ.
Thay đổi chế độ viết xen hay viết chồng.
Gọi chương trình giúp đở.
Lưu tập tin lại.
F2
F2
F3
F3
Tạo mới hoặc mở tập tin.
Thực thi chương trình đến dòng chứa
con trỏ.
F4
F4
F5
F6
F5
F6
Phóng lớn cửa sổ.
Chuyển đổi các cửa sổ.
Chạy từng dòng lệnh (hàm xem như một
lệnh).
F7
F8
F7
F8
Chạy từng dòng lệnh đơn.
Trang 11
F9
F9
Kiểm tra lỗi chương trình.
Biên dịch chương trình.
Chạy chương trình.
Thêm 1 dòng trước con trỏ.
Xoá một dòng tại con trỏ.
Đánh dấu đầu khối.
Đánh dấu cuối khối.
Sao chép khối.
Tổ hợp
Tổ hợp
Tổ hợp
Tổ hợp
Tổ hợp
Tổ hợp
Tổ hợp
Tổ hợp
Tổ hợp
Alt + F9
Ctrl + F9
Ctrl + N
Ctrl + Y
Ctrl + K + B
Ctrl + K + K
Ctrl + K + C
Ctrl + K + V
Ctrl + K + Y
Di chuyển khối.
Xoá khối.
Trong Borland Pascal các thao tác khối đơn giản và dễ hơn như sau:
+ Đánh dấu khối: SHIFT + (phím mũi tên)
+ Copy khối vào clipboard: CTRL+ Ins (phím Insert)
+ Dán khối (đã copy vào clipboard) vào vị trí mới: SHIFT+ Ins
Ghi khối lên đĩa thành một tập tin (nội
Tổ hợp
Ctrl + K + W
dung của tập tin là khối đã chọn).
Xen nội dung một tập tin (từ đĩa) vào sau
vị trí con trỏ.
Tổ hợp
Tổ hợp
Tổ hợp
Tổ hợp
Ctrl + K + R
Ctrl + K + H
Ctrl + F4
Tắt/Mở đánh dấu khối.
Kiểm tra giá trị biến khi chạy chương
trình.
Alt + X
Thoát khỏi chương trình.
Bảng 1.1. Một số phím thông dụng của TURBO PASCAL 7.0
4. Chương trình mẫu
Mục tiêu : Biết cách tạo một chương trình mẫu trong turbo pascal.
4.1 Cấu trúc cơ bản
Chương trình Pascal đơn giản nhất phải có hai từ khóa Begin và End như
sau:
Begin
End.
Chương trình trên tuy không làm gì khi chạy (ấn Ctrl - F9) nhưng là một
chương trình hợp lệ do hội đủ điều kiện cần thiết là có hai từ khóa Begin và End.
Trang 12
Trong chương trình có thể có nhiều khối lệnh, tức có thể có nhiều
càp từ khóa Begin va End.
4.2 Phương pháp khai báo và tổ chức cấu trúc một chương trình Pascal:
Việc đặt các phần khai báo và soạn thảo chương trình theo thứ tự như sau:
Program ProgName;
Uses UnitName1, UnitName2, UnitNameN;
Label LabelName1, LabelName2, LabelNameN;
Const Const1 = n, Const2 = m, ConstN = k;
Type Type1 = AnyType;
Var Var1, Var2, VarN : Type;
Begin
{các lệnh của chương trình}
End.
Ví dụ: một cách khai báo tên chương trình:
Program TimUSCLN;
Begin
...
End.
- Uses: Từ khoá này dùng để khai báo việc sử dụng Unit (thư viện) cho
chương trình.Thư viện là tập hợp các hàm, thủ tục do ngôn ngữ Pascal cung cấp
kèm theo hoàc cũng có thể do người lập trình tạo ra để sử dụng. Ta khai báo thư
viện thông qua tên của thư viện, và trong chương trình đó ta sẽ có thể sử dụng
các thủ tục hoàc các hàm có trong thư viện đó. Các thư viện chuẩn của ngôn ngữ
Pascal gồm: CRT, DOS, GRAPH, GRAPH3, OVERLAY, PRINTER, SYSTEM
và TURBO3. Trong đó, thưviện SYSTEM màc định được chuyển vào chương
trình mà ta không cần phải khai báo. Ví dụ một cách khai báo thư viên:
...
Uses CRT, GRAPH;
...
- Label: Dùng để khai báo các nhãn cho chương trình. Nhãn là các tên
dùng để đánh dấu trong chương trình để lệnh GOTO nhảy đến đúng vị trí đó.
Việc sử dụng lệnh GOTO được đề cập ở bài sau. Ví dụ một cách khai báo nhãn:
...
Label TH1, N2;
...
- Const: Từ khóa này dùng để khai bao các hàng số sử dụng trong chương
trình, khi báo hàng số là việc cố định một vài giá trị nào đó trong chương trình
thông qua tên hàng, ví dụ cách khai báo hàng:
...
Trang 13
Const k = 5, Max = 500, Ten = ‘Nam’;
...
- Type: từ khóa dùng để khai bao các kiểu hàng dữ liệu sử dụng
cho chương trình. Với từ khóa này, ta có thể tự tạo riêng cho mình những kiểu
dữ liệu riêng dựa trên các kiểu dữ liệu chuẩn để tiện sử dụng trong việc lập
trình. Các khái niệm về dữ liệu chuẩn và phương pháp tạo kiểu dữ liệu tự tạo sẽ
được giới thiệu ở các phần sau. Ví dụ một cách để khai báo một kiểu dữ liệu tự
tạo:
...
Type Day = Array [1..7] of String[8];
...
- Var: Từ khoá dùng để khai báo các biến số được sử dụng trong chương
trình. Biến số là các giá trị có thể thay đổi được trong suốt quá trình chạy của
chương trình. Khái niệm về biến số rất quan trọng trong việc lâp trình (khái
niệm này được trình bày kỹ ở bài sau). Một ví dụ về cách khai báo biến:
Var HoDem, Ten : String;
N : Integer;
...
Ghi chú:
- Thứ tự các khai báo trên là điều bắt buộc, ta phải nắm thứ tự này cho dù
một số khái niệm ta chưa được biết.
- Trong chương trình Pascal, để tạo lời chú thích, ta sử dụng cặp dấu {...}
hoàc (*...*) lồng các câu chú thích vào bên trong nó.
- Trên một dòng có thể viết một hoặc nhiều câu lệnh.
4.3 Các ví dụ đơn giản làm quen với ngôn ngữ Pascal
Ví dụ 1:
Program GioiThieu;
Begin
Writeln ( ‘
Write ( ‘
‘ );
End.
Truong Cao dang Nghe Da Nang’);
99 Tô Hiến Thành
Để xem chương trình trên, ta chạy bàng Ctrl - F9 và xem lại bàng Alt - F5.
Ví dụ 2:
Program DonXinPhep;
Uses CRT;
Begin
ClrScr;
Writeln ( ‘ ********************************** ’ );
Trang 14
Writeln ( ‘ * Cong hoa Xa hoi Chu nghia Viet Nam *
‘ );
Writeln ( ‘ *
* ‘ );
Writeln ( ‘ *
‘ );
Doc Lap - Tu Do - Hanh Phuc
DON XIN PHEP NGHI HOC
*
Writeln ( ‘ ********************************** ’ );
Writeln ( ‘... ‘ );
Readln;
End.
Ví dụ 3:
Program TinhTong;
Uses CRT;
Begin
ClrScr;
Write ( ‘ 30 + 40 + 15 = ‘, 30 + 40 + 15 );
Readln;
End.
Kết quả: Máy thực hiện phép tính và hiển thị 30 + 40 + 15 = 85
5. Bài tập
1. Khởi động Turbo Pascal.
2. Nhập vào đoạn chương trình sau:
Uses Crt;
Begin
Writeln(‘****************************************
*******************’);
Writeln(‘* TRUONG CAO DANG NGHE DA NANG
*’);
Writeln(‘*
Xin chao
ban !
*);
Writeln(‘****************************************
*******************’);
Readln;
End.
3. Dịch và chạy chương trình trên.
4. Lưu chương trình vào đĩa với tên BAI1.PAS.
5. Thoát khỏi Pascal.
6. Khởi động lại Turbo Pascal.
7. Mở file BAI1.PAS.
Trang 16
CHƯƠNG 2: CÁC THÀNH PHẦN CƠ BẢN
Mã chương: MH15-02
Mục tiêu:
- Trình bày và sử dụng được hệ thống kí hiệu và từ khóa.
- Mô tả được các kiểu dữ liệu.
- Trình bày được và vận dụng được các loại biến, hằng biểu thức cho từng
chương trình cụ thể;
- So sánh được các lệnh, khối lệnh;
- Thực hiện được việc chạy chương trình.
- Thực hiện các thao tác an toàn với máy tính.
Nội dung :
1. Hệ thống từ khóa và kí hiệu được dùng trong ngôn ngữ lập trình
Mục tiêu: Trình bày và sử dụng được hệ thống kí hiệu và từ khóa.
Các từ khoá là các từ dùng để khai báo, đặt tên cho đối tượng trong Pascal,
khi ta đặt tên cho đối tượng nào đó, không được đặt trùng tên với các từ khoá.
Bảng từ khoá trong ngôn ngữ Pascal gồm:
and, array, asm, begin, case, const, constructor, destructor, div, do, downto,
else, end, file, for, function, goto, if, implementation, in, inline, interface, label,
mod, nil, not, object, of, or, packed, procedure, program, record, repeat, set, shl,
shr, string, then, to, type, unit, until, uses, var, while, with, xor.
Turbo Pascal không phân biệt ký tự thường hoặc hoa. Ví dụ, các cách viết
sau có ý nghĩa như nhau: Begin, BEGIN, begin, beGIN, bEGIN,...
2. Các kiểu dữ liệu cơ bản
Mục tiêu: Mô tả được các kiểu dữ liệu.
2.1 Các kiểu dữ liệu dạng số
2.1.1
Kiểu số nguyên (integer)
Một giá trị kiểu số nguyên là một phần tử của tập số nguyên mà có thể biểu
diễn trên máy, nghĩa là nó là một tập nhỏ của các số nguyên chứ không phải là
tất cả mọi số nguyên. Kiểu số nguyên được định nghĩa với các từ khóa sau:
TỪ KHÓA
PHẠM VI
-32768..32767
INTEGER
BYTE
0..255
WORD
0..65535
Trang 17
SHORTINT
LONGINT
-128..127
-2147483648..2147483647
Bảng 1.2. Kiểu số nguyên
Kiểu số thực (Real)
2.1.2
Tương tự như kiểu số nguyên, kiểu số thực là tập hợp các số thực có thể
biểu diễn được trong máy và được máy định nghĩa sẵn với từ khóa Real.
TỪ KHÓA
REAL
PHẠM VI
2.9x10-39..1.7x1038
1.5E-39..1.7E+38
5.0E-324..1.7E+308
SINGLE
DOUBLE
EXTENDED 1.9E-4951..1.1E+4932
Bảng 1.3. Kiểu số thực
Lưu ý:
+ Dạng viết thập phân bình thường như:
3.14 3.0 -24.567
+ Dạng viết có phần mũ như:
-0.0089
Gồm 2 phần, phần định trị và phần mũ viết sau chữ E để biểu diễn cơ số
10.
5678.12345 = 5.67812345*103
Sẽ được viết lại cho máy tính là:
5.67812345E+03
Phần định trị Phần mũ
2.2 Kiểu char, logic, string
2.2.1 Kiểu Char
Dùng để biểu diễn các giá trị là các ký tư thuộc bảng chữ cái: ‘A’, ‘b’,
‘x’,... các con số: 0..9 hoặc các ký tự đặc biệt : ‘!’, ‘@’, ‘#’, ‘$’, ‘%’, ‘&’, ‘*’,...
Để biểu diễn thông tin, ta cần phải sắp xếp các ký tự theo một chuẩn nào đó
và mỗi cách sắp xếp đó gọi là bảng mã, thông dụng nhất là bảng mã ASCII
(American Standard Code for Information Interchange). Bảng mã ASCII có
256 ký tự được đánh mã số từ 0..255, mỗi ký tự có một mã số nhất định, ví dụ :
ký tự ‘A’ có mã số là 65, ‘a’ có mã số là 97 trong bảng mã ASCII,.v.v.
Để hiển thị bảng mã ASCII, chạy chương trình sau:
Program ASCII_Table;
Uses CRT;
Trang 18
Var I: Integer;
Begin
ClrScr;
For I:= 0 to 255 do
Write( I,’ = ’,CHR(I),’ ‘ );
Readln;
End.
2.2.2 Kiểu Logic
Kiểu logic là kiểu biểu diễn hai trạng thái là đúng (True) hoặc sai (False).
Từ khoa để khai báo cho kiểu logic là BOOLEAN.
Ví dụ:
Var Co: Boolean;
Co:= True;
2.2.3 Kiểu String (chuỗi ký tự)
String là kiểu dữ liệu chứa các giá trị là nhóm các ký tự hoặc chỉ một ký tự,
kể cả chuỗi rỗng. Độ dài tối đa của một biến kiểu String là 255, tức là nó có thể
chứa tối đa một dãy gồm 255 ký tự.
Cú pháp khai báo: (1) Var Biến_1, Biến_2, Biến_n: String;
Hoặc
(2) Var Biến_1, Biến_2, Biến_n: String[30];
Cách khai báo (1) sẽ cho phép biến HoTen nhận tối đa 255 ký tự. Cách (2)
cho phép biến HoTen nhận tối đa 30 ký tự.
3. Hằng, biến, hàm, các phép toán và biểu thức
Mục tiêu: Trình bày được và vận dụng được các loại biến, hằng biểu thức cho
từng chương trình cụ thể.
3.1 Hằng
Khái niệm: là đại lượng có giá trị không đổi trong suốt chương trình. Có
các loại hằng số (nguyên và thực), hằng ký tự, hằng Boolean.
Trong chương trình, hằng được khai báo bằng cách đặt tên các hằng vào
phần khai báo hằng sau từ khóa Const như sau:
CONST
TÊN_HẰNG= GIÁ_TRỊ_CỦA_HẰNG;
Ví dụ:
Const
A=5;
B=True;
C='S';
(Ta nên sử dụng tên hằng dưới dạng gợi nhớ nhằm rõ ràng khi cần sửa)
Trang 19
- Có hai phương pháp sử dụng hằng:
+ Gán trực tiếp giá trị hằng. Ví dụ: DT:= R*R*3.14; ChuVi:= D*3.14;
+ Đặt cho hằng một tên gọi và trong quá trình soạn chương trình ta dùng
tên gọi thay cho việc dùng trực tiếp giá trị đó. Ví dụ: ChuVi:= D*Pi; trong đó, Pi
là một hằng số chuẩn của Pascal (tức là ta có thể dùng mà không cần khai báo và
gán giá trị).
3.2 Biến (Variable)
- Là đại lượng mà giá trị của nó có thể thay đổi trong quá trình thực hiện
chương trình. Biến được khai báo bằng từ khoá VAR.
- Biến là tên của một vùng bộ nhớ lưu trữ dữ liệu.
- Biến được truy xuất trong chương trình thông qua tên biến.
- Biến là một cấu truc ghi nhơ dữ liệu vì vậy phải được quy định theo một
kiểu dữ liệu nào đó, ví dụ kiểu Integer, Byte, Char,...
VAR
TÊN_BIẾN : KIỂU_DỮ_LIỆU_CỬA_BIẾN;
Ví dụ:
Var
A:Real;
B,C:Integer;
TEN:String [20];
X:Boolean;
Chon:Char;
3.3 Biểu thức
Biểu thức là một công thức tính toán bao gồm các phép toán, hằng, biến,
hàm, các dấu ngoặc.
Ví dụ: 5+A*SQRT(B)/SIN(X)
Khi tính giá trị của biểu thức, luôn tuân theo thứ tự ưu tiên như sau:
Dấu ngoặc ( , )
Not, - (Dấu trừ)
*, /, DIV, MOD,
AND
Biểu thức trong dấu ngoặc được ưu tiên trước
Các phép toán một toán hạng
Các phép tính loại nhân cùng mức ưu tiên
+, -, OR, XOR
Các phép tính loại cộng mức ưu tiên
=, <>, <=, >=, >, <, Các phép tính quan hệ cùng mức ưu tiên
IN
Bảng 1.4. Thứ tự ưu tiên của các phép toán
Trang 20
Và luôn tuân theo qui tắc sau:
Các phép toán nào có thứ tự ưu tiên cao hơn sẽ được tính trước
Nếu các phép toán có cùng ưu tiên sẽ được tính từ trái sang phải
Phần trong ngoặc sẽ được tính trước
Kiểu của biểu thức là kiểu của kết qủa sau cùng
4. Các lệnh, khối lệnh
Mục tiêu:
- So sánh được các lệnh, khối lệnh.
- Viết được chương trình đơn giản với các lệnh gán, lệnh nhập, lệnh xuất.
Sau phần khai báo dữ liệu là phần lệnh của chương trình. Phần này xác định
các công việc mà chương trình phải thực hiện xử lý các dữ liệu đã được khai
báo. Câu lệnh được chia thành hai loại:
- Câu lênh đơn giản:
+ Lệnh gán (:=)
+ Lệnh Nhập - Xuất (READ, READLN, WRITE, WRITELN).
+ Gọi thủ tục.
+ Lệnh nhảy (GOTO).
- Câu lênh co cấu trúc:
+ Lệnh ghép (BEGIN... END)
+ Lệnh lựa chon (IF... ELSE, CASE... OF)
+ Lệnh lặp (FOR, REPEAT... UNTIL, WHILE... DO)
+ Lệnh WITH.
4.1 Khối lệnh
Là một nhóm câu lệnh đơn giản được đặt giữa 2 chữ Begin và End sẽ tạo
nên câu lệnh hợp thành hay lệnh ghép với mẫu viết như sau:
BEGIN
CÂU LỆNH 1;
CÂU LỆNH 2;
...
CÂU LỆNH N;
END;
4.2 Lệnh gán
Mục đích của lệnh này nhằm gán cho biến một giá trị sao cho phù hợp với
kiểu khai báo của biến trước đó
Cách gán như sau:
TÊN_BIẾN:=BIỂU THỨC;
Tải về để xem bản đầy đủ
84 trang
19580
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Lập trình căn bản - Võ Thị Ngọc Tú", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_lap_trinh_can_ban_vo_thi_ngoc_tu.doc
