Hành vi truyền thông xã hội của sinh viên - Tiếp cận từ lý thuyết sử dụng và hài lòng
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN
TẠP CHÍ KHOA HỌC
ĐẠI HỌC SÀI GÒN
Số 74 (02/2021)
SAIGON UNIVERSITY
SCIENTIFIC JOURNAL
OF SAIGON UNIVERSITY
No. 74 (02/2021)
HÀNH VI TRUYỀN THÔNG XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN -
TIẾP CẬN TỪ LÝ THUYẾT SỬ DỤNG VÀ HÀI LÒNG
Social media behavior of students approach from the uses and gratifications theory
ThS. Nguyễn Thành Phương
Trường Đại học Sài Gòn
TÓM TẮT
Truyền thông xã hội được sinh viên sử dụng ngày càng phổ biến nhằm đáp ứng nhu cầu
của họ. Cách thức sử dụng truyền thông xã hội của sinh viên phụ thuộc vào mức độ nhận
thức và thái độ của họ. Với cách tiếp cận lý thuyết sử dụng và hài lòng, vai trò của sinh
viên trong việc sử dụng truyền thông xã hội được đề cao. Điều đó được biểu hiện trong
việc lựa chọn và sử dụng truyền thông xã hội. Họ chủ động trong việc tìm hiểu và lựa chọn
loại hình tham gia. Trên cơ sở tìm hiểu chức năng, hành vi truyền thông xã hội của sinh
viên được biểu hiện thông qua các hoạt động cụ thể.
Từ khóa: hành vi truyền thông xã hội, lý thuyết sử dụng và hài lòng, truyền thông xã hội
ABSTRACT
Social media is increasingly used by students to meet their need. Student’s use of social media depends
on their cognitive and attitude levels. With the uses and gratifications theory approach, the role of
students in the use of social media is enhanced. That is manifested in the selection and use social media.
They are proactive in finding out and choosing the type of social media to join. Based on understanding
the functions of social media, student’s behavior on social media is expressed through specific
activities.
Keywords: social media behavior, the uses and gratifications theory, social media
Mạng xã hội đã, đang và sẽ tiếp tục là công
cụ làm việc, giải trí, nguồn thông tin quan
trọng trong cuộc sống của người Việt Nam.
Trong đó, Facebook là loại hình truyền
thông xã hội đang chiếm ưu thế nhất hiện
nay (Hootsuite, 2020).
Sinh viên (SV) là tầng lớp tri thức trẻ,
chủ nhân tương lai của đất nước, học tập,
rèn luyện tay nghề là một trong những
nhiệm vụ quan trọng mà họ cần phải thực
hiện ngay khi còn ngồi trên ghế nhà
1. Mở đầu
Vào thời đại kỷ nguyên số và Internet,
truyền thông xã hội đã trở thành một trong
những công cụ, phương tiện không thể
thiếu trong đời sống xã hội. Truyền thông
xã hội đã và đang đáp ứng những nhu cầu
của người sử dụng ở nhiều tầng lớp khác
nhau, số lượng người tham gia không
ngừng tăng lên. Trong những tháng đầu
năm năm 2020, có khoảng 67% người Việt
Nam đang sử dụng truyền thông xã hội.
Email: [email protected]
64
NGUYỄN THÀNH PHƯƠNG
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN
trường. Để khám phá tri thức, SV tìm kiếm
thông tin, tư liệu từ nhiều nguồn khác
nhau, trong đó Internet là hình thức phổ
biến. Không những vậy, những nhu cầu
khác của SV như giao lưu, kết bạn, giải trí,
khẳng định bản thân... cũng phát triển
mạnh ở trong giai đoạn này. SV sẽ tìm đến
các phương tiện giúp họ thỏa mãn nhu cầu
và do vậy truyền thông xã hội trở thành
công cụ không thể thiếu trong đời sống của
họ.
Từ khi truyền thông xuất hiện, nhiều lý
thuyết nghiên cứu đã được đặt nền móng
và phát triển cho đến ngày nay. Trong đó,
lý thuyết sử dụng và hài lòng (uses and
gratifications theory) sớm được đề xuất và
trở nên kinh điển trong nghiên cứu truyền
thông, bởi vì nó đề cao tính chủ động của
người sử dụng (Ivan, Maja & Zrinka,
2014). Không chỉ dừng lại ở việc nghiên
cứu các phương tiện truyền thống, lý
thuyết này đã và đang phát huy những giá
trị nhất định trong nghiên cứu những loại
hình truyền thông mới hiện nay (Aisar,
Mohd & Nur, 2015). Tuy nhiên, việc sử
dụng lý thuyết này trong nghiên cứu hành
vi của người sử dụng trên các phương tiện
truyền thông xã hội chưa đầy đủ ở Việt
Nam, đặc biệt là nghiên cứu đối với SV.
Do đó, bài viết “Hành vi truyền thông xã
hội của sinh viên - Tiếp cận từ lý thuyết
sử dụng và hài lòng” được đề xuất và
nghiên cứu. Kết quả bài viết sẽ bổ sung vào
cơ sở lý luận về hành vi sử dụng truyền
thông xã hội.
những ý kiến về hình ảnh, các đoạn video,
âm nhạc, hiểu biết và nhận thức với người
khác (Lai & Turban, 2008). Blackshaw và
cộng sự (2006) cho rằng, TTXH có thể
được mô tả như một nền tảng mà người
dùng có thể kiến tạo, lưu hành và sử dụng
thông tin trực tuyến.
Howard và Park (2012) cho rằng,
TTXH bao gồm ba phần: cơ sở hạ tầng, nội
dung và con người. Cơ sở hạ tầng là những
thông tin và các công cụ được sử dụng để
sản xuất và phân phối nội dung. Nội dung
được truyền tải trên TTXH ở dạng kỹ thuật
số như tin nhắn, tin tức, ý tưởng và các sản
phẩm văn hóa. Con người không chỉ là cá
nhân mà còn là những tổ chức, ngành và
lĩnh vực. Khi sử dụng TTXH, bất cứ ai
cũng có thể trở thành nguồn kiến tạo và
tiêu thụ nội dung, nhưng phần lớn mọi
người đóng vai trò người tham gia hoặc
tiêu thụ nội dung.
Từ những quan niệm trên, chúng tôi
hiểu rằng, TTXH là các dịch vụ trực tuyến
cho phép người dùng có thể kiến tạo hoặc
trao đổi nội dung với nhau, có khả năng
tương tác với người khác mà không có giới
hạn về thời gian và khoảng cách, có khả
năng lưu trữ và tìm kiếm thông tin.
2.1.2. Các loại hình truyền thông xã hội
Do chưa có sự thống nhất trong việc
xác định nội hàm, nên việc phân chia
TTXH được thực hiện theo nhiều cách với
quan điểm khác nhau.
Kennedy và cộng sự (2007) cho rằng,
TTXH được chia thành các nhóm sau:
mạng xã hội (Social networking sites);
Blogs; Microblogs; các trang chia sẻ nội
dung (Content sharing sites); các trang
đánh dấu xã hội (Social bookmaking
sites), Wikis, Podcasts và Forums. Cách
phân chia này cũng được các tác giả khác
đồng tình.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Truyền thông xã hội
2.1.1. Khái niệm truyền thông xã hội
Hiện nay, truyền thông xã hội (TTXH)
được hiểu theo nhiều cách khác nhau.
TTXH đề cập đến các nền tảng trực
tuyến mà mọi người sử dụng để chia sẻ
65
SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY
No. 74 (02/2021)
Lee (2013) phân chia TTXH thành
năm nhóm chính: mạng xã hội (Social
networking sites); tin tức xã hội (Social
news); các trang chia sẻ phương tiện truyền
thông (Media sharing sites); Blogs và
Micro blogging.
Theo Nghị định 72/2013/NĐ-CP của
Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam,
TTXH bao gồm dịch vụ tạo trang thông tin
điện tử cá nhân, diễn đàn, trò chuyện, chia
sẻ âm thanh, hình ảnh và các hình thức
dịch vụ tương tự khác.
của con người được hình thành và thúc đẩy
thông qua hệ thống nhu cầu của họ
(Nguyễn Hồi Loan & Trần Thu Hương,
2019). Nếu người dùng có nhu cầu giải trí,
họ sẽ tìm đến các trang chia sẻ video, hình
ảnh hoặc họ sẽ sử dụng các trang mạng xã
hội nếu họ có nhu cầu giao lưu, kết bạn.
Cuối cùng, người dùng có thể đánh giá
thông tin trên các phương tiện truyền thông
thay vì chỉ đọc hoặc xem thông tin
(Blumler, 1979). Người dùng không chỉ
đọc mà còn thể hiện quan điểm cá nhân về
các thông tin được đăng tải trên phương
tiện truyền thông. Mặc dù cùng một thông
tin nhưng họ có thể đánh giá khác nhau.
Điều đó phụ thuộc vào quan điểm, góc
nhìn cá nhân. Chẳng hạn, cùng một bộ
phim nhưng với thái độ của mỗi người
khác nhau, họ sẽ có cách nhìn khác nhau.
Các quan điểm, đánh giá được biểu thị
thông qua các chức năng cụ thể của TTXH
như like, share, comment, v.v.
Qua đó cho thấy, lý thuyết U&G đã
phản bác tiền đề lỗi thời “người sử dụng
luôn ở thế bị động khi sử dụng các loại
hình truyền thông, ảnh hưởng của phương
tiện truyền thông lên tất cả người dùng đều
giống nhau” (Griffin, 2012, tr. 358). Hơn
nữa, lý thuyết này cho rằng “con người là
chủ thể của các hoạt động và hệ thống nhu
cầu là nguồn gốc các hoạt động” (Katz et
al., 1973). Như vậy, lý thuyết U&G đã
cung cấp cái nhìn toàn diện, sâu sắc về
động cơ lựa chọn và sử dụng các phương
tiện truyền thông của người dùng. Đó là
vấn đề cốt lõi mà lý thuyết U&G hướng
tới.
2.2. Lý thuyết sử dụng và hài lòng
Lý thuyết sử dụng và hài lòng (Uses
and Gratifications theory - U&G) đã và
đang phát huy những giá trị tích cực trong
việc nghiên cứu truyền thông. Mô hình
nghiên cứu của lý thuyết U&G đề cao vai
trò người sử dụng. Hiểu đơn giản, với lý
thuyết này, người sử dụng là chủ thể quyết
định đến việc chọn lựa và sử dụng các
phương tiện truyền thông nhằm đáp ứng
các nhu cầu cụ thể. Sự chủ động của người
dùng được thể hiện trên nhiều phương diện
khác nhau.
Trước tiên, người dùng có thể chủ
động lựa chọn các phương tiện truyền
thông đáp ứng những yêu cầu cụ thể. Họ
lựa chọn loại hình TTXH dựa vào chức
năng của chúng phù hợp với nhu cầu của
họ (Blumler, 1979). Cụ thể, người dùng
muốn tham gia một khóa học tiếng Anh, họ
có thể chủ động tìm kiếm thông tin khóa
học trên nhiều phương tiện truyền thông
khác nhau. Người dùng có xu hướng lựa
chọn các phương tiện truyền thông cung
cấp nhiều thông tin về khóa học, phù hợp
với mục tiêu của họ.
Mặc dù được đặt nền móng từ khá sớm
nhưng mãi đến những năm 1970, lý thuyết
U&G mới được hình thành. Trong thời
gian trên, lý thuyết này tiếp cận cả hai khía
cạnh: chức năng và tâm lý. Tiếp cận chức
Thứ hai, việc lựa chọn, sử dụng
phương tiện truyền thông có mối liên kết
với nhu cầu cụ thể của từng cá nhân (Katz
et al., 1973). Điều đó minh chứng hành vi
66
NGUYỄN THÀNH PHƯƠNG
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN
năng nhằm tìm kiếm câu trả lời cho câu
hỏi: cách mà người dùng sử dụng phương
tiện truyền thông và nội dung đăng tải trên
các phương tiện truyền thông. Tiếp cận này
đã tìm ra nhiều lý do cho việc sử dụng các
phương tiện truyền thông. Tiếp cận thứ hai
(tiếp cận khía cạnh tâm lý) nhằm tìm ra đáp
án cho câu hỏi: động cơ nào dẫn đến việc
lựa chọn và sử dụng các phương tiện
truyền thông. Các nguyên nhân, động cơ
được phân loại đầu tiên bởi Quail, Blumler
và Brown (1972) thông qua việc liên kết
giữa hoàn cảnh xã hội và sự hài lòng của
người dùng. Chúng được phân loại gồm:
(a) chuyển hướng (trốn tránh hoặc giải tỏa
cảm xúc); (b) quan hệ cá nhân (bạn đồng
hành, tiện ích xã hội); (c) nhận diện bản
thân (tham chiếu nhân cách, khám phá thực
tế, giá trị cốt lõi); (d) giám sát (thu thập tin
tức và thông tin).
Sau đó, Katz, Gurevitch và Hass
(1973) đã phát triển các nhu cầu cụ thể dựa
trên chức năng xã hội và tâm lý, phân loại
chúng thành 05 loại sau: (1) nhu cầu nhận
thức (thu thập thông tin, kiến thức, hiểu
biết môi trường xã hội, khám phá); (2) nhu
cầu tình cảm (cảm xúc, niềm vui, cảm
giác); (3) nhu cầu hòa nhập (uy tín, ổn định
và trạng thái); (4) nhu cầu hòa nhập xã hội
(kết nối và tương tác với gia đình, bạn bè);
(5) nhu cầu giải tỏa căng thẳng (trốn tránh
và chuyển hướng).
quá trình hoạt động lao động và giao lưu
xã hội.
A.N. Leonchiev cho rằng “con người
là một chủ thể chứ không phải là một cá
thể thích nghi thụ động với môi trường.
Hành vi của con người luôn có mục đích.
Hành vi đó không chỉ đảm bảo cho con
người tồn tại mà còn đảm bảo cho con
người phát triển” (Nguyễn Hồi Loan, &
Trần Thu Hương, 2019). Hiểu đơn giản
hơn, hành vi con người là chuỗi của hành
động nhằm thỏa mãn nhu cầu của con
người.
Trong Từ điển Tâm lý học, Vũ Dũng
đã viết “Hành vi là sự tương tác của cá
nhân với môi trường bên ngoài trên cơ sở
tính tích cực bên ngoài (vận động) và bên
trong (tâm lý) của chúng, trong đó có định
hướng của cơ thể sống đảm bảo thực hiện
các tiếp xúc với thế giới bên ngoài” (Vũ
Dũng, 2000, tr.259).
Nguyễn Hồi Loan và cộng sự (2019)
cho rằng hành vi của con người là tổ hợp
các cử động, thao tác, hành động bên ngoài
được biểu hiện bằng phản ứng của họ với
thế giới xung quanh và với chính mình do
tâm lý định hướng, điều khiển, điều chỉnh
nhằm đạt được mục đích nhất định.
Nguyễn Thị Bắc (2018) cho rằng,
“Hành vi là sự ứng xử của chủ thể đối với
môi trường, đối với bản thân họ và đối với
người khác do ý thức định hướng, điều
khiển, điều chỉnh”.
Tóm lại, khi phân tích hành vi TTXH
dưới tiếp cận học thuyết U&G phải chỉ rõ
cách mà người dùng thao tác trên TTXH và
động cơ thúc đẩy họ sử dụng TTXH từ
tổng quát đến cụ thể.
2.3. Hành vi
2.3.1. Khái niệm hành vi
Theo trường phái tâm lý học hoạt
động, để hiểu tâm lý và hành vi cần phải
đặt hành vi và tâm lý người vào bên trong
Từ những luận điểm trên, chúng tôi
hiểu: hành vi là tổ hợp các phản ứng của
cơ thể đối với môi trường, với các cá thể
khác trong quá trình hoạt động do tâm lý
định hướng, điều khiển và điều chỉnh sao
cho phù hợp với từng thời điểm, hoàn cảnh
nhất định nhằm làm thỏa mãn nhu cầu của
con người.
67
SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY
No. 74 (02/2021)
2.3.2. Đặc điểm của hành vi
khoa học đương đại và có tính cập nhật. Do
đó, họ cần phối hợp các thao tác tư duy
(phân tích, so sánh, tổng hợp, trừu tượng
hóa, khái quát hóa…) để tìm ra bản chất
của vấn đề. Các hoạt động này diễn ra ở
cường độ cao và có tính chọn lọc rõ ràng
(Mai Thị Duyên, 2016). Không những vậy,
phạm vi hoạt động nhận thức của SV được
mở rộng phạm vi như thư viện, phòng thực
hành, thí nghiệm, thực tế chuyên môn…
vừa rèn luyện kỹ xảo vừa phát huy kỹ thuật
nghề nghiệp (Nguyễn Hồi Loan & Trần
Thu Hương, 2019). Để nâng cao kiến thức,
SV chủ động tìm kiếm thông tin, cập nhật
các thành tựu khoa học kỹ thuật trên nhiều
phương tiện khác nhau. Internet là một
trong những lựa chọn phổ biến nhất của SV
vì những giá trị mà nó mang lại không thể
chối bỏ. Hơn nữa, nhận thức của SV về vai
trò của TTXH ngày càng rõ ràng hơn. Từ
đó, họ sẽ xây dựng cách thức sử dụng và
ứng xử phù hợp.
Sự phát triển đời sống xúc cảm, tình cảm:
Biểu hiện của tình cảm cấp cao (tình
cảm trí tuệ, tình cảm đạo đức, tình cảm
thẩm mĩ…) ngày càng phong phú, đa dạng
và các loại tình cảm này phát triển ổn định
ở lứa tuổi SV (Nguyễn Hồi Loan, & Trần
Thu Hương, 2019). Tình cảm khác giới ở
lứa tuổi SV có định hướng nhất định. Hơn
nữa, tình cảm nghề nghiệp là một trong
những loại tình cảm được hình thành và
phát triển trong giai đoạn này (Mai Thị
Duyên, 2016). Đời sống tình cảm của SV
vô cùng phong phú. Đó là động cơ thúc
đẩy SV giao lưu, kết bạn mà không có giới
hạn về khoảng cách. Vì vậy, SV sẽ tìm đến
các thiết bị, phương tiện giúp họ xây dựng
mối quan hệ và TTXH là một trong những
loại hình họ rất quan tâm và tham gia.
Hành vi được thể hiện thông qua các
ứng xử của con người với con người, với sự
vật và với chính bản thân trong từng tình
huống, thời điểm cụ thể. Theo tâm lý học
hoạt động, hành vi chỉ bộc lộ trong quá
trình hoạt động và giao lưu với nhau. Tiếp
cận theo tâm lý học hoạt động của
Leonchiev hành vi con người có 04 đặc
điểm sau: (01) hành vi con người là hành vi
xã hội; (02) hành vi con người mang tính
mục đích; (03) hành vi con người luôn
mang tính chủ quan; (04) hành vi con người
luôn bộc lộ, biểu hiện thái độ của con người
trước tác nhân kích thích (Nguyễn Hồi
Loan & Trần Thu Hương, 2019).
Hành vi của con người nhằm đáp ứng
nhu cầu của họ và định hướng, điều chỉnh
bởi tâm lý nên hành vi luôn có mục đích,
nó được biểu thị thông qua các hoạt động
cụ thể trong đời sống hằng ngày. Hơn nữa,
thông qua biểu hiện hành vi, thái độ hài
lòng của con người đối với các tác nhân
gây ra phản ứng sẽ được đánh giá.
2.4. Hành vi truyền thông xã hội
của sinh viên
2.4.1. Đặc điểm tâm lý lứa tuổi sinh viên
SV là một nhóm xã hội đặc biệt, quá
trình học tập của họ luôn mang tính cụ thể
để chuẩn bị cho nghề nghiệp, chuyên môn
nhất định tại các trường đại học, cao đẳng
(Mai Thị Duyên, 2016). Vì vậy, tâm lý xã
hội của SV không chỉ phụ thuộc vào nhóm
lứa tuổi mà còn phụ thuộc vào vị trí nghề
nghiệp của họ trong xã hội.
Sự phát triển về nhận thức, trí tuệ:
Hoạt động nhận thức, trí tuệ của lứa
tuổi SV phát triển cả về chất lẫn về lượng
so với các lứa tuổi trước đó. Các hoạt động
này kế thừa một cách có hệ thống những
thành tựu ở các giai đoạn phát triển trước.
Mặt khác, họ phải tiếp cận các thành tựu
Sự phát triển nhân cách:
Nhân cách SV là nhân cách của người
68
NGUYỄN THÀNH PHƯƠNG
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN
trẻ tuổi đang được chuẩn bị để thực hiện
chức năng người lao động có trình độ
nghiệp vụ cao trong một lĩnh vực hoạt
động nào đó của xã hội (Nguyễn Thị Bắc,
2018). Thông qua quá trình tự đánh giá,
SV biết được những ưu điểm, hạn chế của
bản thân. Trên cơ sở đó, họ xây dựng kế
hoạch phát triển nhằm hoàn thiện và khẳng
định bản thân trong nhà trường và ngoài
xã hội.
đích của mình và được biểu hiện thông qua
các hành vi cụ thể.
2.4.3. Biểu hiện hành vi truyền thông
xã hội của sinh viên tiếp cận lý thuyết sử
dụng và hài lòng
Từ góc nhìn của lý thuyết U&G, hành
vi TTXH của SV được nghiên cứu trên hai
phương diện: cách mà SV thao tác với các
phương tiện TTXH và động cơ thúc đẩy họ
sử dụng TTXH.
Các hoạt động khác:
2.4.3.1. Biểu hiện hành vi truyền thông
xã hội của sinh viên thông qua nhận thức
Theo lý thuyết U&G, SV là người chủ
động tìm hiểu, lựa chọn và sử dụng các
phương tiện TTXH để làm thỏa mãn nhu
cầu. Nói cách khác, nhu cầu là động lực
thúc đẩy hành vi. Không những vậy, nhận
thức đúng sẽ dẫn đến hành vi đúng và
ngược lại. Nếu SV có nhận thức đúng về
TTXH, hành vi sử dụng TTXH của họ sẽ
đúng và người lại. Nhận thức về TTXH của
SV trên hai phương diện chính là chức
năng và vai trò của chúng.
Nhận thức của SV về các chức năng
của TTXH sẽ là cơ sở để họ lựa chọn tham
gia và sử dụng. Đồng thời, một khi SV
nhận thức được chức năng của các loại hình
TTXH phù hợp với nhu cầu nào, họ sẽ sử
dụng chúng phục vụ cho nhu cầu đó. Đơn
cử như SV sẽ sử dụng Youtube để phục vụ
nhu cầu giải trí của họ thay vì sử dụng các
trang blog. Bởi vì, chức năng chính của
Youtube là kênh giải trí tổng hợp.
Ở lứa tuổi SV, các hoạt động ngoại
khóa luôn được chú trọng. SV tích cực
tham gia các câu lạc bộ, đội nhóm…
không chỉ để rèn luyện kỹ năng, nghiệp vụ
mà còn gia tăng vốn sống của bản thân, đời
sống tình cảm trở nên phong phú. Bên cạnh
các hoạt động nhận thức, hoạt động giải trí
ở SV cũng được chú trọng. Thông qua đó,
những căng thẳng trong học tập sẽ được
giải phóng (Mai Thị Duyên, 2016; Nguyễn
Thị Bắc, 2018).
2.4.2. Khái niệm hành vi truyền thông
xã hội của sinh viên tiếp cận lý thuyết sử
dụng và hài lòng
Hành vi cá nhân là kết quả của sự tác
động qua lại của các nhân tố chủ quan của
chủ thể và các nhân tố khách quan của môi
trường. Hành vi cá nhân luôn chứa đựng
sắc thái và tính chất, trình độ phát triển của
xã hội. Môi trường mới với những đặc
điểm sinh hoạt không giống nhau giữa các
bạn, với các mối quan hệ đa chiều giữa
người với người dựa trên nền tảng yêu cầu
về kỹ thuật, trên nền tảng thiên về yếu tố cá
nhân do đó mà sức ảnh hưởng đến hành vi
của mỗi cá nhân sẽ có cách ứng xử khác
nhau (Nguyễn Thị Bắc, 2018).
Cách thức sử dụng TTXH của SV sẽ
phụ thuộc rất nhiều vào mức độ hiểu biết
của họ về vai trò của TTXH. Nếu SV biết
cụ thể về những ảnh hưởng tích cực và tiêu
cực của TTXH, phương pháp sử dụng
TTXH của SV sẽ mang lại lợi ích thiết
thực. Cách thức sử dụng được biểu hiện
qua không gian, thời gian và địa điểm mà
họ sử dụng chúng. Chẳng hạn, nếu họ biết
Dưới góc độ tiếp cận lý thuyết U&G,
hành vi TTXH của SV được hiểu là cách
mà họ sử dụng các phương tiện TTXH
nhằm thỏa mãn nhu cầu, đạt được mục
69
SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY
No. 74 (02/2021)
sử dụng TTXH ảnh hưởng đến kết quả học
tập, sức khỏe... họ sẽ không sử dụng chúng
trong lúc đang học và sử dụng chúng với
thời lượng vừa phải, hợp lý.
nhóm: nhóm hành vi chủ động như like,
post, share, comment; nhóm hành vi thụ
động như click, watch, view/hovering
(Ekstrom & Ostman, 2015).
2.4.3.2. Biểu hiện hành vi truyền thông
xã hội của SV qua thái độ
Nhóm hành vi chủ động:
Hành vi nhấn nút “like”: ngụ ý rằng
người sử dụng đồng quan điểm với nội
dung và muốn bày tỏ sự yêu thích của họ
đối với người đăng tải nội dung. Số lượt
“like” nhận được có thể cho biết mức độ
phổ biến của nội dung, của cá nhân người
đăng tải nội dung. Nếu trạng thái của một
người nhận được nhiều lượt “like” có nghĩa
là nội dung có ý nghĩa, người đăng tải là
người nổi tiếng hoặc thông tin đó có nhiều
ý nghĩa (Paul & Mark, 2009). Không
những vậy, SV sử dụng nút “like” nhằm
thể hiện quan điểm của cá nhân và kết nối
những điều mà họ quan tâm (Nguyễn Thị
Bắc, 2018).
Hành vi “share”: nút “share” cũng là
một trong những cách thức chia sẻ nội
dung, thông tin lên các trang TTXH giống
như nút “like”. Tuy nhiên, “share” cho
phép người dùng đăng tải lại những nội
dung lên dòng thời gian của họ, của bạn bè,
người thân hoặc gửi tin nhắn riêng cho
từng cá nhân. Những nội dung này được
thêm vào trên dòng thời gian và nó được
diễn giải theo cách của người sử dụng
mong muốn. Hay nói cách khác, việc chia
sẻ một nội dung nào đó trên TTXH giải
thích rằng họ muốn bày tỏ quan điểm cá
nhân về thông tin đó (Rui & Stefanone,
2013).
Thái độ là sản phẩm phức tạp của các
quá trình học tập, lĩnh hội, trải nghiệm,
cảm xúc bao gồm cả những hứng thú, ác
cảm, thành kiến, mê tín, quan điểm khoa
học và tôn giáo cũng như chính trị (Vũ
Dũng, 2008). Thái độ được đề cập đến cảm
xúc, biểu thị quan điểm cá nhân (đồng
thuận hoặc không) với một vấn đề nào đó.
Thái độ được chia ra làm thái độ tích cực
và thái độ tiêu cực (cảm xúc tích cực và
cảm xúc tiêu cực).
Thái độ tích cực: khi SV truy cập các
loại hình TTXH với tâm trạng thoải mái,
thích thú, vui vẻ, tự hào về bản thân; từ đó
hình thành thói quen khó từ bỏ (Mai Thị
Duyên, 2016).
- Thái độ tiêu cực: cảm xúc tiêu cực sẽ
xuất hiện nếu như SV không được sử dụng
TTXH như mong muốn của họ. Một số
cảm xúc như nôn nao, bồn chồn khi chờ
đợi một comment, like, v.v. Hơn thế nữa,
SV có thể có biểu hiện giận dữ, thậm chí
trầm cảm khi tiếp nhận phản hồi không tích
cực (Mai Thị Duyên, 2016; Nguyễn Thị
Bắc, 2018).
2.4.3.3. Biểu hiện hành vi truyền thông
xã hội của sinh viên thông qua các hoạt
động cụ thể
Hành vi TTXH của SV bị thúc đẩy bởi
các nhu cầu cụ thể. Một bộ phận SV sử
dụng TTXH để gặp gỡ bạn bè, người thân,
trong khi đó một số người khác sử dụng
TTXH để giải trí (xem video, chơi
game…). Từ đó, hành vi sử dụng TTXH
của họ sẽ được cụ thể hóa. Hành vi sử dụng
TTXH được cụ thể hóa và chia thành hai
Hành vi “comment”: đóng một vai trò
quan trọng trong việc tác động đến nhận
thức của người sử dụng (Hong & Cameron,
2018). Hơn nữa, “comment” có xu hướng
ảnh hưởng đến dư luận và có tác động gián
tiếp đến nhận thức, hành vi của người khác
(Carah, 2014).
70
NGUYỄN THÀNH PHƯƠNG
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN
Hành vi “post” là hành vi đăng tải
những thông tin, hình ảnh (cá nhân, món
ăn, địa điểm du lịch…) lên dòng trạng thái
của mình. Đây là một trong những phương
thức giao tiếp hữu hiệu giữa các cá nhân
với nhau trên TTXH. Do đó, động cơ của
hành vi “post” trên TTXH cũng được
nghiên cứu. Hành vi post trên TTXH sẽ tạo
ra một mối quan hệ gần gũi giữa các cá
nhân với nhau, đặc biệt là giới trẻ
(Pempek, Yermolayeva & Calvert, 2009).
Hơn nữa, hành vi “post” còn thể hiện bản
chất xã hội, sự thừa nhận của xã hội, duy
trì mối liên hệ giữa các cá nhân và nâng
cao vị thế xã hội (Chung, Chin & Lee,
2011). Mặt khác, hành vi “post” nhằm để
đáp ứng giải trí (Liu & Lin, 2011).
mong muốn được giải trí, họ chỉ tìm kiếm
những câu chuyện cười, hình ảnh vui nhộn,
video hài hước… để có thể giải tỏa cảm
xúc của họ.
3. Kết luận
Truyền thông xã hội ngày càng chiếm
giữ vị trí quan trọng trong đời sống con
người. TTXH có tính hai mặt, tùy vào cách
thức sử dụng c SV mà TTXH sẽ có ảnh
hưởng tích cực hoặc tác động tiêu cực đến
họ. Điều đó phụ thuộc vào nhận thức, thái
độ của mỗi cá nhân về TTXH.
Từ khi truyền thông xuất hiện, lý
thuyết U&G đã được đề xuất và nghiên
cứu. Mặc dù, lý thuyết này còn tồn tại một
số hạn chế, nhưng nó được ứng dụng rộng
rãi trong nghiên cứu về sản phẩm truyền
thông từ truyền thống đến hiện đại.
Nhóm hành vi thụ động:
Người sử dụng TTXH thường đóng
hai vai trò: người tiêu thụ nội dung và
người sản xuất nội dung; các hành vi thụ
động thường gắn liền với vai trò là người
tiêu thụ nội dung. Vai trò tiêu thụ nội dung
được hiểu như là người xem, đọc, lướt qua
(hover) những thông tin, hình ảnh hoặc
video được đăng tải trên TTXH, thậm chí
là “click” và những đường liên kết. Những
hành vi thụ động gắn liền mật thiết với nhu
cầu của người sử dụng. Đơn cử: nếu người
Hành vi TTXH của SV tiếp cận lý
thuyết sử dụng và hài lòng được biểu hiện
trên ba phương diện: nhận thức, thái độ và
hoạt động cụ thể, trong đó nhận thức và
thái độ là nền tảng để đánh giá hành vi. Dễ
hiểu hơn, biểu hiện cụ thể hành vi TTXH
của SV tỉ lệ thuận với mức độ nhận thức và
thái độ của họ về chúng. Các hoạt động cụ
thể không chỉ biểu hiện ở thời gian, thời
điểm, địa điểm… mà còn ở những hoạt
động gắn liền với những tiện ích của TTXH.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
Nguyễn Thị Bắc. (2018). Hành vi sử dụng mạng xã hội của sinh viên Trường Đại học Hải
Dương. Luận văn Thạc sĩ Tâm lý học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
Vũ Dũng. (2008). Từ điển Tâm lý học. NXB Từ điển Bách khoa.
Mai Thị Duyên. (2016). Hành vi sử dụng mạng xã hội Facebook của SV Trường Đại học
Đồng Nai. Luận văn Thạc sĩ Tâm lý học: Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh.
Nguyễn Hồi Loan & Trần Thu Hương. (2019). Hành vi con người và môi trường xã hội.
NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
71
SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY
No. 74 (02/2021)
Tiếng Anh
Aisar, S. M., Mohd, N. L. A., & Nur, S. I. (2015). Exploring the Uses and Gratifications
Theory in the Use of Social Media among the Students of Mass Communication in
Negeria. Malaysian Journal of Distance Education 17(2), 8395.
Akram, W., & Kumar, R. (2017). A Study on Positive and Negative Effects of Social
Media on Society. International Journal of Computer Sciences and Engineering, Vol
– 5, E-ISBN: 2347 – 2693.
Blackshaw, P., & Nazzaro, M. (2006). Word of mouth in the age of the web-fortified
consumer. Consumer-generated media.
Blumler, J. G. (1979). The role of theory in uses and gratifications studies. Communication
Research, Vol 6, 9–36.
Carah, N. (2014). Like, comment and share: Alcohol brand activity on Facbook.
Foundation for Alcohol Research and Education, The University of Queensland.
Ekström, M., & Ostman, J. (2015). Information, interaction, and creative production: the
effects of three forms interest use on youth democratic engagement. Communication
Research. 42 (06). 796 – 818.
Ivan, T., Maja, M., & Zrinka, S. (2014). Uses and Gratifications Theory – Why
Adolescents use Facebook? Medij. istraž. (god. 20, br. 2) 2014. (85-110).
Hootsuite. (2020). Digital 2020 Vietnam All the data, trends, and insight you need
understand, how people use the Intertnet, mobile, social media, and Ecommerce, truy
cập
2020-oscartranads-source-dataportal-compressed.pdf.
Hong, S., & Cameron, G. T. (2018). Will comments change your opinion? The persuasion
effects on online comments and heuristic cues in crisis communication. J
Contigencies Crisis Manange. 26 (01). 173 – 182.
Katz, E., Gurevitch, M., & Haas, H. (1973). On the use of the mass media for important
things. American Sociological Review, 38, 164–181.
Kazt, E., Blumler, J. G., & Gurevitch, M. (1974). The uses of Mass Communications:
Current Perspectives on Gratifications Research. SAGE: Newcastle upon Tyne, UK.
Kennedy, G., Dalgarno, B., Gray, K., Judd, T., Waycott, J., Bennet, S., Maton, K., Krause,
K., Bishop, A., Chang, R., &Churchward, A. (2007). The netgeneration are not big
users of web 2.0 technologies: preliminary findings. Proceedings Ascilite Singapore,
517-525.
Lai, L.S.L. & Turban, E. (2008). Group formation and operations in the Web 2.0
environment and social networks. Group Decision and Negotiation, 17(5), 387-402.
72
NGUYỄN THÀNH PHƯƠNG
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN
Paul, T. F., & Mark, S. (2009). Self-monitoring. Handbook of individual differences in
social behavior (pp. 574–591). New York, NY: Guilford Press.
Rui, J.R., & Stefanone, M.A. (2013). Strategic image management online: self-
presentation, self-esteem and social network perspectives. Inf. Communications. Soc.
16 (8), 1286–1305.
West, R. L., & Lynn, H. T. (2010). Introducing Communication Theory: Analysis and
Application. Boston: McGraw-Hill.
Ngày nhận bài: 24/8/2020
Biên tập xong: 15/02/2021
Duyệt đăng: 20/02/2021
73
10 trang
22220
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hành vi truyền thông xã hội của sinh viên - Tiếp cận từ lý thuyết sử dụng và hài lòng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hanh_vi_truyen_thong_xa_hoi_cua_sinh_vien_tiep_can_tu_ly_thu.pdf
