Mô hình nhận thức về người khuyết tật
65
CHUYÊN MỤC
TRAO ĐỔI HỌC THUẬT
MÔ HÌNH NHẬN THỨC VỀ NGƯỜI KHUYẾT TẬT
TERAMOTO MINORU*
MỞ ĐẦU
Sơ đồ 1. Cách nhận thức dựa vào mô hình y tế
Theo chúng tôi, về cơ bản có
hai mô hình để nhận thức về
người khuyết tật: (i) mô hình
y
tế (medical model of
disability), và (ii) là mô hình
xã hội (social model of
disability)(1). Qua so sánh hai
mô hình nhận thức về người
khuyết tật này, bài viết nhấn
mạnh sự quan trọng của mô
hình xã hội trong giai đoạn
hiện nay.
Nguồn: Tác giả bài viết.
Sơ đồ 1 giải thích về mô hình y tế,
theo đó hình A, hình B là người
khuyết tật và mỗi hình vuông còn lại
1. MÔ HÌNH Y TẾ
Theo mô hình y tế, “khuyết tật” là vấn
đề cá nhân có bộ phận không bình
thường trên thân thể, trong tinh thần.
Người với điều kiện này khó thực hiện
những việc mà người bình thường có
thể làm được; và gặp khó khăn trong
đời sống sinh hoạt, làm việc. Cho nên,
người khuyết tật cần nỗ lực để khắc
phục “khuyết tật” của bản thân.
tượng trưng cho người không khuyết
tật(2). Dựa vào mô hình y tế thì người
khuyết tật (hình A, hình B) phải cố
gắng để trở thành như người không
khuyết tật (hình vuông) mới tham gia
được xã hội(3). Có nghĩa là, người
khuyết tật phải thay đổi, chứ không
phải là xã hội.
2. MÔ HÌNH XÃ HỘI
Theo mô hình xã hội, khuyết tật là vấn
đề của xã hội. Xã hội được đề cập với
chế độ nhà nước. Trong xã hội, có
*
Viện Nghiên cứu Kinh tế Châu Á (IDE-
JETRO).
TERAMOTO MINORU – MÔ HÌNH NHẬN THỨC VỀ NGƯỜI KHUYẾT TẬT
66
3. SỰ SO SÁNH GIỮA MÔ
HÌNH Y TẾ VÀ MÔ HÌNH XÃ
HỘI
Sơ đồ 2. Cách nhận thức dựa vào mô hình xã hội
Để tìm hiểu sâu hơn về sự
tham gia của người khuyết tật,
chúng tôi so sánh giữa mô hình
y tế và mô hình xã hội. Bảng 1
cho thấy sự khác nhau giữa mô
hình y tế và mô hình xã hội.
Nếu xem xét tình hình người
Nguồn: Tác giả bài viết.
nhiều yếu tố cản trở đối với người
khuyết tật dựa trên mô hình y tế thì
vấn đề cản trở người khuyết tật tham
gia xã hội thuộc bản thân người
khuyết tật. Vì vậy người khuyết tật
được xem như đối tượng cần khám
chữa bệnh và phục hồi chức năng.
Cách nhận thức này đòi hỏi người
khuyết tật thay đổi để tham gia xã hội.
Trái lại, nếu nhận thức dựa trên mô
hình xã hội thì vấn đề cản trở thuộc
về xã hội, chứ không phải là ở người
khuyết tật. Cho nên, người khuyết tật
được xem như chủ thể đòi hỏi sự
thay đổi của xã hội. Sự tồn tại những
vấn đề của người khuyết tật cho biết
xã hội hiện nay có vấn đề gì, và nên
thay đổi những vấn đề này như thế
nào.
khuyết tật khi họ tham gia vào. Vì xã
hội chưa khắc phục được những cản
trở, chưa chuẩn bị tốt các điều kiện
phù hợp cho người khuyết tật nên
người khuyết tật khó khăn trong đời
sống sinh hoạt và làm việc. Cho nên,
xã hội cần phải thay đổi để người
khuyết tật có thể tham gia được.
Sơ đồ 2 là sơ đồ giải thích về mô
hình xã hội. Hình A, hình B biểu thị
người khuyết tật và mỗi hình vuông
còn lại biểu thị người không khuyết
tật(4). Hiện nay, nếu xem xét người
khuyết tật dựa vào mô hình xã hội thì
người khuyết tật vẫn được tham gia
xã hội; tuy nhiên xã hội cần điều
chỉnh một số yếu tố để tạo điều kiện
thuận lợi hơn cho người khuyết tật.
Bảng 1. So sánh cách xem xét về “khuyết tật” giữa mô hình y tế và mô hình xã hội
Mô hình y tế Mô hình xã hội
Vấn đề của ai?
Vấn đề của bản thân người khuyết tật Vấn đề của xã hội
Vấn đề nào?
Vấn đề chức năng trên thân thể, tinh Vấn đề quyền lợi của
thần của người khuyết tật
Phương hướng để đối xử Người khuyết tật cố gắng thay đổi
người khuyết tật
Xã hội cố gắng thay đổi
Đa dạng
Giá trị cơ bản
Tính giống nhau
Sự tồn tại của người
khuyết tật
Chủ thể được khám chữa bệnh
Chủ thể cho biết xã hội
thiếu gì
Nguồn: Kuno - Nakanishi (2004: 74) và bổ sung của tác giả.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 1 (269) 2021
67
4. KẾT LUẬN
điều tra sinh kế của người khuyết tật
tại Việt Nam từ năm 2005, sinh kế của
người khuyết tật ở Việt Nam có quan
hệ chặt chẽ với môi trường xung
quanh (nhất là gia đình(5)). Quan hệ
giữa người khuyết tật và môi trường
xung quanh là một yếu tố quyết định
chất lượng sinh kế của nhiều người
khuyết tật tại Việt Nam.
Nhận thức theo mô hình xã hội về
người khuyết tật gợi mở cho những
nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học xã
hội về người khuyết tật (Kuno -
Nakanishi, 2004: 68-69; Mori, 2010: 4-
7). Nhận thức theo mô hình xã hội
không có nghĩa phủ định giá trị của
“phục hồi chức năng”, mà qua đây cho
thấy điểm lưu ý, khuyết tật trên thân
thể, tinh thần không phải là nguyên
nhân cản trở người khuyết tật tham
gia xã hội (Kuno - Nakanishi, 2004:
72).
Việt Nam đã phê chuẩn Công ước của
Liên hợp quốc về quyền của người
khuyết tật (2 1 và Công ước 1
của Tổ chức Lao động Quốc tế về tái
thích ứng nghề nghiệp và việc làm
cho người khuyết tật (2 1 . Theo tác
giả, Việt Nam có cơ sở thành lập
“Khuyết tật học”. Sự ra đời “Khuyết tật
học” tại Việt Nam sẽ giúp người
khuyết tật có điều kiện tham gia xã hội
một cách tích cực hơn nữa.
Để người khuyết tật tham gia xã hội,
theo Akihiro Sugino (2007: 255) cần
bồi dưỡng “thực hành dựa vào mô
hình xã hội”; và thay đổi “thực hành
dựa vào mô hình y tế”.
Theo kinh nghiệm của tác giả qua
CHÚ THÍCH
(1) Michael Oliver tạo ra mô hình xã hội này (Sugino, 2007: 5).
(2) Mô hình do tác giả xây dựng.
(3) Ví dụ: yêu cầu người khuyết tật tập luyện phục hồi chức năng.
(4) Mô hình do tác giả xây dựng.
(5)
Người khuyết tật Việt Nam ít sống tự lập.
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Kuno, Kenji - Nakanishi Yukiko, 2004. Sự giới thiệu hợp tác quốc tế về phục hồi chức
năng. Nhật Bản: Nxb. Miwashoten (tiếng Nhật Bản).
2. Mori, Soya (chủ biên), 2010. Công cuộc xóa đói giảm nghèo cho người khuyết tật tại
nước đang phát triển. Nhật Bản: Nxb. Iwanamishyoten (tiếng Nhật Bản).
3. Sugino, Akihiro. 2007. Khuyết tật học: hình thành lý luận và phạm vi nghiên cứu. Nhật
Bản: Nxb. Trường Đại học Tokyo (tiếng Nhật Bản).
3 trang
17960
Free
Bạn đang xem tài liệu "Mô hình nhận thức về người khuyết tật", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- mo_hinh_nhan_thuc_ve_nguoi_khuyet_tat.pdf
