Nghiên cứu, vận dụng phương pháp quản lý trường hợp trong hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em lao động sớm từ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi ở khu vực nông thôn

Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 109-120

NGHIÊN CỨU, VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP QUẢN LÝ TRƯỜNG HỢP

TRONG HỖ TRỢ ĐÀO TẠO NGHỀ CHO TRẺ EM LAO ĐỘNG SỚM

TỪ 15 TUỔI ĐẾN DƯỚI 18 TUỔI Ở KHU VỰC NÔNG THÔN

Lê Thị Hồng Hạnh

Trung tâm Nghiên cứu Khoa học xã hội và Nhân văn, Trường Đại học An Giang,

Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Email: [email protected]

Lịch sử bài báo

Ngày nhận: 08/3/2021; Ngày nhận chỉnh sửa: 04/5/2021; Ngày duyệt đăng: 28/8/2021

Tóm tắt

Quản lý trường hợp là một trong những phương pháp thực hành của công tác xã hội. Phương pháp

này là chủ đề được nghiên cứu và ứng dụng rộng khắp ở các quốc gia trên thế giới trong nhiều lĩnh vực

khác nhau của công tác xã hội, trong đó có lĩnh vực hỗ trợ đào tạo nghề và giải quyết việc làm cho các đối

tượng yếu thế. Dựa trên các tài liệu nghiên cứu về quản lý trường hợp và hỗ trợ đào tạo nghề, bài viết cung

cấp cơ sở lý luận và khuyến nghị các bước cần thiết để thực hiện quản lý trường hợp trong hỗ trợ đào tạo

nghề cho trẻ em lao động sớm (lao động trẻ em) trong bối cảnh phát triển nông thôn ở Việt Nam hiện nay.

Từ khóa: Hỗ trợ đào tạo nghề, quản lý trường hợp, trẻ em lao động sớm (lao động trẻ em).

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

A RESEARCH ON APPLYING CASE MANAGEMENT METHOD

IN VOCATIONAL TRAINING FOR IN-SERVICE CHILDREN

AGED 15 TO UNDER 18 IN RURAL AREAS

Le Thi Hong Hanh

Social Sciences and Humannities Research Center, An Giang University,

Viet Nam National University, Ho Chi Minh City

Email: [email protected]

Article history

Received: 08/3/2021; Received in revised form: 04/5/2021; Accepted: 28/8/2021

Abstract

Case management is one of the social work methods in practice. It is researched and applied worldwide

in several ﬁelds of social work; including vocational trainings and job creating for the vulnerable people.

Based on the relevant literature, the article provides conceptualizations and recommends necessary steps for

case management in vocational trainings for in-service children (child labour) in current Vietnam’s rural

development context.

Keywords: Case management, child labour, vocational training support.

DOI: DOI: https://doi.org/10.52714/dthu.11.1.2022.931

Trích dẫn: Lê Thị Hồng Hạnh. (2022). Nghiên cứu, vận dụng phương pháp quản lý trường hợp trong hỗ trợ đào tạo nghề cho

trẻ em lao động sớm từ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi ở khu vực nông thôn. Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, 11(1), 109-120.

109

Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn

1. Đặt vấn đề

em ngoài nhà trường, sự lựa chọn nghề nghiệp của

trẻ bị ảnh hưởng bởi chuẩn mực giới, trẻ ít hứng thú

trong học tập và sau đào tạo, các doanh nghiệp ít khi

tuyển dụng trẻ từ 15 đến 18 tuổi vì trẻ thiếu kỹ năng

chuyên môn và lo ngại về thủ tục pháp lý.

Công tác dạy nghề được Đảng và Nhà nước ta

xem là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm

nâng cao chất lượng lao động, đáp ứng nhu cầu phát

triển kinh tế - xã hội, củng cố an ninh quốc phòng,

phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa

Quản lý trường hợp (QLTH) là một trong những

đất nước. Vì vậy, trong những năm qua, hệ thống các công cụ can thiệp của công tác xã hội (CTXH) thực

cơ sở giáo dục nghề nghiệp (GDNN) ở nước ta đã hành. Hiện nay, phương pháp này đã và đang được

được phát triển rộng khắp từ thành thị đến nông thôn nhân viên xã hội chuyên nghiệp ứng dụng để hỗ trợ

và ngày càng được đầu tư, sắp xếp, quy hoạch theo cá nhân, gia đình tiếp cận với các nguồn lực và dịch

hướng mở, linh hoạt, đáp ứng được nhu cầu nhân lực vụ an sinh xã hội cũng như giải quyết vấn đề, tăng

của thị trường lao động. Theo báo cáo GDNN Việt cường năng lực và phát triển bản thân. Trong tiến

Nam năm 2018 của Viện Khoa học GDNN (2019), trình làm việc, nhân viên xã hội sẽ đánh giá nhu cầu

tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2018, Việt Nam có của đối tượng, xác định điểm mạnh, điểm yếu của cá

tổng số 1.948 cơ sở GDNN. Sau một năm tiếp tục nhân, gia đình và cộng đồng cũng như nguồn lực của

triển khai đề án sắp xếp mạng lưới cơ sở GDNN trên họ để điều phối, kết nối, tổ chức thực hiện, giám sát

cả nước, đến năm 2020, Việt Nam còn 1.917 cơ sở, và lượng giá tiến trình giúp đỡ. Trong phát triển xã

trong đó có 400 trường cao đẳng, 492 trường trung hội, QLTH được xem là phù hợp để thực hiện các hoạt

cấp và 1025 trung tâm GDNN (Đỗ Hòa, 2009). Ở khu động của CTXH tại bệnh viện, trường học và cộng

vực nông thôn, trong 10 năm qua (từ năm 2009 đến đồng (điều phối và nâng cao chất lượng của các dịch

năm 2019), đã có 9,6 triệu lao động nông thôn được vụ xã hội tại cộng đồng). Nhiều nghiên cứu lý luận và

học nghề, trong đó số lao động nông thôn được hỗ trợ thực tiễn trên thế giới về CTXH cho thấy QLTH có

đào tạo trình độ sơ cấp, đào tạo nghề dưới 3 tháng là khả năng áp dụng ở nhiều lĩnh vực khác nhau, trong

5,59 triệu người, đạt 87% mục tiêu của Đề án “Đào đó có lĩnh vực giáo dục nhân cách, giáo dục trung

tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020” (Đề học phổ thông, giáo dục hòa nhập, học hỏi suốt đời,

án 1956), (Đức Tùng, 2020). Tuy nhiên, trong tổng số đào tạo nghề nghiệp cũng như trợ giúp việc làm cho

lao động nông thôn được hỗ trợ đào tạo nghề thì tỷ lệ người chưa thành niên, người nhập cư, di cư, người

trẻ vị thành niên (từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi) được ưu chịu ảnh hưởng của thiên tai, biến đổi khí hậu và dịch

tiên tham gia học nghề còn hạn chế do kết quả đầu bệnh…. Các hoạt động này có thể được thực hiện ở

ra của các chương trình này đều yêu cầu ít nhất 80% cả nông thôn, thành thị cũng như được vận hành bởi

học viên học nghề phải tìm thấy việc làm hoặc áp nhiều tổ chức, cá nhân với nguồn lực tài chính khác

dụng kiến thức đã học vào công việc hiện tại, trong nhau (công hoặc tư). Tại Việt Nam, QLTH vẫn còn là

khi đó, trẻ vị thành niên chưa đủ tuổi lao động chính một phương pháp can thiệp khá mới trong thực hành

thức, kinh nghiệm còn non trẻ nên các doanh nghiệp CTXH, đặc biệt là trong hoạt động hỗ trợ đào tạo

địa phương thường không muốn thuê các em, kể cả nghề cho lực lượng lao động nông thôn, trong đó có

những công việc nhẹ nhàng theo quy định của Luật người chưa thành niên (trẻ em) ở khu vực này.

Lao động. Thêm vào đó, trẻ vị thành niên, đặc biệt

là với những trẻ em đã bỏ học hoặc học lực kém và

thuộc hộ nghèo/cận nghèo phải tham gia lao động phụ

giúp gia đình thì việc đăng ký vào học tại các trường

cao đẳng hoặc trung cấp nghề, cơ sở GDNN khác là

không dễ dàng. Theo báo cáo “Đào tạo nghề, hướng

nghiệp và việc làm cho trẻ vị thành niên (người từ đủ

15 đến dưới 18 tuổi)” của Viện Khoa học GDNN và tổ

chức UNICEF (2019) cho thấy công tác đào tạo nghề

được tích hợp vào nhiều chính sách khác nhau nhằm

hỗ trợ trẻ em từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, nhưng các cơ

sở GDNN vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các

2. Hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em lao động

sớm ở khu vực nông thôn

2.1. Khái niệm trẻ em và lao động trẻ em

Trong pháp luật quốc tế, trẻ em được định nghĩa

là người dưới 18 tuổi (Điều 1 Công ước Liên Hợp

Quốc về quyền trẻ em, 1989 (CRC) và Điều 2 Công

ước 182 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về xóa

bỏ những hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất, 1999).

Trong Luật Trẻ em 2016 của Việt Nam, trẻ em

được định nghĩa là người dưới 16 tuổi (Quốc hội,

2016). Bên cạnh khái niệm trẻ em, pháp luật Việt

110

Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 115-126

Nam còn có khái niệm “người chưa thành niên”. Tùy đến tinh thần và các chất gây nghiện khác), khoản 1

theo từng ngành luật cụ thể như dân sự, hành chính,

hình sự, hôn nhân gia đình, lao động thì khái niệm

người chưa thành niên được sử dụng ít nhiều khác

nhau, song có một đặc điểm chung của người chưa

thành niên là người lao động dưới 18 tuổi (Theo Điều

18 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: Người chưa đủ 18

tuổi là người chưa thành niên (Quốc hội, 2015); Còn

theo qui định tại Điều 161 Bộ luật Lao động 2012

thì người lao động chưa thành niên là người lao động

dưới 18 tuổi (Quốc hội, 2012).

Điều 165 của Bộ luật Lao động 2012 (không sử dụng

lao động chưa thành niên để mang, vác, nâng các vật

nặng vượt quá thể trạng; sản xuất, sử dụng hoặc vận

chuyển hóa chất, khí gas, chất nổ; bảo trì, bảo dưỡng

thiết bị, máy móc; phá dỡ các công trình xây dựng;

nấu, thổi, đúc, cán, dập, hàn kim loại; Lặn biển, đánh

bắt cá xa bờ; công việc khác gây tổn hại cho sức khỏe,

an toàn hoặc đạo đức) và Mục II Thông tư 10/2013/

TT-LĐTBXH (Trực tiếp nấu rót và vận chuyển kim

loại lỏng, tháo dỡ khuân đúc làm sạch sản phẩm đúc

ở các lò; Cán kim loại nóng; Trực tiếp luyện quặng

kim loại màu (đồng, chì thiếc, thủy ngân, kẽm, bạc;

Đốt và ra lò luyện cốc; Đốt lò đầu máy hơi nước;

Vận hành nồi hơi; Vận hành hệ thống điều chế và

nạp axetylen, oxy, hydro, clo và các khí hóa lỏng...).

Lao động trẻ em được nhận diện thông qua độ

tuổi, giờ làm việc, loại công việc, nơi làm việc được

xem là nguy hại cho người dưới 18 tuổi theo Công

ước 138 (tuổi lao động tối thiểu) và 182 (xóa bỏ mọi

hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất) của Tổ chức

Lao động quốc tế. Dựa trên Công ước 138, Công

ước 182 và các qui định có liên quan trong các văn

bản pháp luật của Việt Nam thì trẻ em và người chưa

thành niên được coi là lao động trẻ em nếu rơi vào

một trong các bối cảnh bất kỳ sau đây:

Đối với người chưa thành niên dưới 18 tuổi

đều bị xem là lao động trẻ em nếu làm việc ở nhưng

nơi cấm sử dụng lao động chưa thành niên quy định

tại khoản 1 Điều 163, khoản 2 Điều 165 Bộ luật

Lao động 2012 và Mục I Thông tư 10/2013/TT-

LĐTBXH. Theo khoản 1 Điều 163 Bộ luật Lao động

2012 quy định: không được sử dụng lao động chưa

thành niên làm những công việc nặng nhọc, độc hại,

nguy hiểm hoặc chỗ làm việc, cộng việc ảnh hưởng

xấu tới nhân cách theo danh mục do Bộ LĐTBXH

chủ trì phối hợp với Bộ Y tế ban hành. Theo khoản

Trẻ em dưới 13 tuổi bị xem là lao động trẻ em

nếu làm bất kỳ công việc nào khác ngoài những công

việc được quy định tại Thông tư số 11/2013/TT-

LĐTBXH (Diễn viên: múa, hát xiếc, điện ảnh, sân

khấu kịch, tuồng, chèo, cải lương, múa rối (trừ múa

rối dưới nước) và vận động viên năng khiếu: thể dục

dụng cụ, bơi lội, điền kinh (trừ tạ xích), bóng bàn, 2 Điều 165 Bộ luật Lao động 2012, cấm sử dụng lao

cầu lông, bóng rổ, bóng ném, bi-a, bóng đá, các môn động chưa thành niên làm việc ở: Dưới nước, dưới

võ, đá cầu, cầu mây, cờ vua, cờ tướng, bóng chuyền) lòng đất, trong hang động, trong đường hầm; công

và thời gian làm việc vượt quá 04 giờ/ngày và tổng

cộng vượt quá 20 giờ/tuần (Bộ Lao động - Thương

binh và Xã hội (LĐTBXH), 2013).

trường xây dựng; Cơ sở giết mổ gia súc; Sòng bạc,

quán bar, vũ trường, phòng hát karaoke, khách sạn,

nhà nghỉ, phòng tắm hơi, phòng xoa bóp; Nơi làm

việc khác gây tổn hại đến sức khỏe, sự an toàn và đạo

đức của người chưa thành niên. Theo Mục I Thông

tư 10/2013/TT-LĐTBXH cấm sử dụng người chưa

thành niên làm việc ở những nơi tiếp xúc với các yếu

tố vệ sinh môi trường lao động không đạt quy chuẩn,

tiêu chuẩn vệ sinh cho phép theo qui định của pháp

luật hiện hành; tiếp xúc với các loại chất, tia phóng

xạ, bức phóng xạ X; tiếp xúc với các yếu tố gây bệnh

truyền nhiễm; Trên giá cao hoặc dây treo cao hơn 3m

so với mặt sàn làm việc; địa hình đồi núi dốc trên 30

độ (Bộ LĐTBXH, 2013).

Trẻ em từ đủ 13 đến dưới 15 tuổi sẽ bị xem là

lao động trẻ em nếu làm bất kỳ công việc và hoạt

động kinh tế nào khác ngoài những công việc được

qui định tại thông tư số 11/2013/TT-LĐTBXH (Các

nghề truyền thống; các nghề thủ công mỹ nghệ; đan

lát, làm các đồ gia dụng, đồ thủ công mỹ nghệ từ

nguyên liệu tự nhiên; nuôi tằm; gói kẹo dừa) và thời

gian làm việc vượt quá 04 giờ/ngày và tổng cộng

vượt quá 20 giờ/tuần.

Người chưa thành niên từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi

sẽ bị xem là lao động trẻ em nếu làm các công việc

nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm bị cấm sử dụng lao

động chưa thành niên tại khoản 4 Điều 163 (không

được sử dụng lao động chưa thành niên để sản xuất

và kinh doanh cồn, rượu, bia, thuốc lá, chất tác động

Đối với người chưa thành niên dưới 18 tuổi sẽ

bị xem là lao động trẻ em nếu làm những công việc

nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm. Công việc nặng nhọc,

độc hại và nguy hiểm là những công việc và nơi làm

111

Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn

em năm 2018 cho thấy trong 1.754.066 trẻ em hoạt

động kinh tế thì có 1.031.944 (chiếm tỷ lệ 58,8%) lao

động trẻ em, trong đó có 512.139 (chiếm tỷ lệ 49,6%)

lao động trẻ em làm công việc không nặng nhọc, độc

hại, nguy hiểm và 519.805 (chiếm tỷ lệ 50,4%) lao

động trẻ em làm công việc nặng nhọc, độc hại và nguy

hiểm (chủ yếu là trẻ em ở độ tuổi từ 15-17 tuổi). Tỷ

lệ trẻ em trai tham gia lao động cũng gia tăng theo

mức độ nặng nhọc của công việc (67,2% trẻ em trai).

Đa số (84%) lao động trẻ em tại Việt Nam tập trung

ở vùng nông thôn và hơn một nửa trong số đó làm

việc trong khu vực nông, lâm, ngư nghiệp, số còn

việc bị cấm sử dụng lao động chưa thành niên theo

qui định tại khoản 4 Điều 163, khoản 2 Điều 165 Bộ

luật Lao động năm 2012, thông tư số 10/2013/TT-

BLĐTBXH (phụ lục 2, 3), khoản d Điều 3 Công ước

182 của Tổ chức Lao động quốc tế. Trẻ em và người

chưa thành niên từ 15 đến dưới 18 tuổi được xem là

lao động nặng nhọc độc hại nếu làm việc trong khoảng

sau 10 giờ đêm đến 6 giờ sáng hôm sau. Đồng thời

người chưa thành niên dưới 18 tuổi, đều bị xem là

lao động trẻ em nếu làm những công việc tồi tệ được

quy định trong Công ước số 182 của Tổ chức Lao

động quốc tế như mọi hình thức nô lệ hoặc tương tự

nô lệ (buôn bán trẻ em, gán nợ, lao động khổ sai, lao lại làm việc trong khu vực dịch vụ, công nghiệp và

động cưỡng bức…); sử dụng, dụ dỗ hoặc lôi kéo trẻ xây dựng (Tổ chức Lao động quốc tế, Bộ LĐTBXH;

em làm mại dâm, tham gia sản xuất văn hóa phẩm Viện Khoa học Lao động và xã hội, 2018). Nhận thấy,

khiêu dâm, biểu diễn khiêu dâm; sử dụng, dụ dỗ và

lôi kéo trẻ em tham gia các hoạt động bất hợp pháp.

hậu quả nặng nề trên, chính phủ và các tổ chức quốc

tế, cụ thể là các bộ, ngành, viện nghiên cứu, tổ chức

ILO, tổ chức UNICEF... đã thực hiện nhiều nghiên

cứu về trẻ em, thanh thiếu niên cũng như có nhiều

chương trình, chính sách quan tâm hỗ trợ đến việc

tiếp cận giáo dục và hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em

lao động sớm.

Nhìn chung, lao động trẻ em có thể được hiểu

là trẻ em và người chưa thành niên làm các công việc

trái quy định của pháp luật về lao động, cản trở hoặc

tác động tiêu cực đến sự phát triển thể chất, trí tuệ,

nhân cách của trẻ em. Lao động trẻ em được thể hiện

dưới nhiều hình thức, diễn ra ở nhiều nơi, cả trong gia

đình và ngoài xã hội, cả trong khu vực chính thức và

phi chính thức, có tính công khai hoặc không công

khai, tập trung hoặc phân tán.

Báo cáo “Điều tra đánh giá các mục tiêu trẻ em

và phụ nữ 2014 (Mục tiêu thiên niên kỷ)” của Tổng

cục Thống kê và UNICEF (2014) đã cho thấy bên

cạnh những tiến bộ Việt Nam đạt được trong việc

hoàn thành mục tiêu thiên niên kỷ thì Việt Nam vẫn

còn có những mục tiêu chưa hoàn thành liên quan đến

cuộc sống và phúc lợi của nhóm trẻ em và phụ nữ dễ

bị tổn thương, trong đó chú trọng đến nhóm phụ nữ

trong độ tuổi 15-49 và trẻ em dưới 5 tuổi, riêng nhóm

trẻ từ 14 đến dưới 18 tuổi chưa được nghiên cứu sâu.

Các nhà khoa học, tâm lý học, các nhà nghiên

cứu nhìn nhận về mặt sinh học, tâm lý học, xã hội học

của thanh niên cho rằng thanh niên trong độ tuổi từ

đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi là một giai đoạn của quá

trình xã hội hóa, là thời kỳ chuyển tiếp từ tuổi không

còn là “trẻ con” sang giai đoạn “chưa hẳn là người

lớn” có đặc trưng riêng về tâm sinh lý. Thanh niên ở

độ tuổi này thường ham học hỏi, thích tìm tòi, khám

phá những điều mới mẻ nhưng lại chưa hoàn thiện

nhân cách, lập trường nên các em cần có sự giáo dục,

giúp đỡ của Nhà nước, gia đình, nhà trường và xã

hội. Đặc biệt là các em còn thuộc nhóm trẻ có hoàn

cảnh đặc biệt hoặc có nguy cơ rơi vào nhóm trẻ đặc

biệt và cần sự trợ giúp của xã hội. Trong bài viết này,

hoạt động hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em lao động

là hoạt động hỗ trợ đào tạo nghề cho những trẻ em

có độ tuổi từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi ở khu vực

nông thôn của Việt Nam.

Báo cáo “Sự chuyển tiếp sang thị trường lao

động của thanh niên Việt Nam” của Tổng cục Thống

kê và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) (2015) đã

cung cấp thông tin tổng quan về tình hình chuyển

tiếp từ nhà trường sang thế giới lao động của thanh

niên và nhấn mạnh đến yêu cầu thay đổi nền giáo

dục đào tạo để kết nối giữa đào tạo với nhu cầu của

người học và yêu cầu của thị trường lao động. Tuy

nhiên, nghiên cứu lại tập trung vào đối tượng thanh

niên từ 15-29 tuổi.

Báo cáo về “trẻ em ngoài nhà trường” năm 2016

của tổ chức UNICEF và Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt

Nam (2016) đã chỉ ra rằng tỷ lệ trẻ em được đi học

tăng lên hàng năm, song do nhiều rào cản như hoàn

cảnh gia đình nghèo, chi phí cho giáo dục vượt quá

2.2. Thực trạng trẻ em lao động sớm và công

tác hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em

Theo kết quả điều tra quốc gia về lao động trẻ

112

Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 115-126

khả năng của gia đình trẻ... dẫn đến nhiều trẻ em trong (65 hộ gia đình) và doanh nghiệp (72 doanh nghiệp)

độ tuổi vị thành niên không đến trường hoặc bỏ học, tại Hà Nội, Điện Biên, An Giang và Kom Tum. Kết

đặc biệt là việc huy động trẻ em ở độ tuổi 15 đến 17 quả cho thấy, rào cản lớn nhất khiến các em từ đủ 15

đi học vẫn khó khăn hơn với các độ tuổi nhỏ hơn.

đến dưới 18 tuổi không đến trường là do điều kiện

kinh tế gia đình khó khăn, không có tiền đóng học

phí, ở nhiều gia đình các em trong độ tuổi này còn là

lực lượng lao động chính của gia đình.

Gần đây có báo cáo “Tổng quan chính sách phúc

lợi cho thanh niên tại Việt Nam” của Tổ chức Hợp

tác và Phát triển Kinh tế (2017) đã phân tích tổng

quan và các tác động của những chính sách đối với

thanh niên đồng thời đưa ra những khuyến nghị để

cải cách chính sách phúc lợi cho thanh niên cần được

thực hiện trên nhiều mặt. Hay báo cáo về “Tương lai

việc làm Việt Nam: Khai thác xu hướng lớn cho sự

phát triển thịnh vượng hơn” của Ngân hàng Thế giới

(WB) (2018) đã đưa ra các xu hướng mới có thể ảnh

hưởng đến thị trường lao động việc làm gồm sự thay

đổi của các xu hướng thương mại, tiêu dùng; sự phát

triển của nền kinh tế tri thức toàn cầu, già hóa dân

số, tự động hóa. Đồng thời, việc thiếu trình độ, kỹ

năng hiện nay sẽ gia tăng khi các xu hướng lớn bắt

đầu có ảnh hưởng đến bức tranh việc làm. Ngay cả

những lao động có kỹ năng phù hợp cũng chưa chắc

tìm được những việc làm phù hợp với trình độ hay

sở thích của mình.

Với việc học nghề, nhiều trẻ cho biết các em

không tìm được trường học/khóa học phù hợp, thiếu

thông tin về các khóa học, đồng thời các cơ sở GDNN

chưa đa dạng được ngành nghề đào tạo phù hợp với

đặc thù lứa tuổi từ đủ 15 đến dưới 18, phù hợp với địa

phương và nhu cầu của thị trường lao động. Nhu cầu

học nghề đối với trẻ em từ đủ 15 đến dưới 18 đang ở

ngoài nhà trường tương đối thấp (khoảng 36% trong

tổng số các em trả lời) và các em chỉ muốn học nghề

dưới 3 tháng hoặc chỉ học những kỹ năng cần thiết

đáp ứng yêu cầu công việc mà các em đang làm hoặc

dự kiến tìm việc làm. Các hộ gia đình đang sinh sống

ở miền núi có nguyện vọng tổ chức đào tạo nghề tại

địa phương do điều kiện đi lại khó khăn, các nghề có

nhu cầu đào tạo là các nghề nông nghiệp, sửa chữa

ô tô, xe máy, may...

Bên cạnh các nghiên cứu trên, Việt Nam cũng

đã thực hiện nhiều nghiên cứu khác như nghiên cứu

về thanh thiếu niên Việt Nam (2013, 2015), những

thách thức về việc làm cho thanh niên ở Việt Nam

(2003),... Các báo cáo trên đã đề cập đến thực trạng

giáo dục đào tạo, chăm sóc sức khỏe... của trẻ em,

phụ nữ và việc làm của thanh niên cũng như sự tham

gia của thanh niên vào quá trình xây dựng và thực thi

chính sách. Tuy nhiên, các nghiên cứu thường được

lồng ghép trong phạm vi nhóm tuổi rộng mà chưa có

nghiên cứu tập trung riêng vào lứa tuổi từ đủ 15 đến

dưới 18 tuổi cũng như việc khảo sát, đánh giá tình

hình đào tạo nghề, nhu cầu đào tạo nghề và lao động

việc làm cho riêng nhóm đối tượng này.

Chính sách hỗ trợ phổ biến nhất mà các phụ

huynh mong muốn là được hỗ trợ phương tiện, công

cụ hoặc tài chính để tự tạo việc làm, tiếp đến là các

chính sách hỗ trợ giới thiệu việc làm sau học nghề;

hỗ trợ học phí, đi lại, ăn ở. Còn các em đang đi học

(trẻ trong nhà tường) lại có nhu cầu học tiếp rất cao

(khoảng 95% trong tổng số các em đã có định hướng

đi học tiếp). Báo cáo cũng cho thấy hàng năm có hàng

nghìn trẻ em ở độ tuổi từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi

tốt nghiệp trung học cơ sở nhưng không theo học

trung học phổ thông hoặc cơ sở GDNN mà tham gia

thị trường lao động hoặc ở nhà phụ giúp công việc

gia đình. Hầu hết các em không có trình độ chuyên

môn kỹ thuật nên chỉ làm những công việc giản đơn

trong các doanh nghiệp nhỏ, cơ sở sản xuất kinh

doanh, nông nghiệp/hộ gia đình và nhận mức lương

thấp hơn so với mức lương bình quân của lao động

bình thường.

Khắc phục các khoảng trống trên, năm 2019,

Viện Khoa học GDNN và tổ chức UNICEF (2019) đã

thực hiện nghiên cứu về đào tạo nghề, hướng nghiệp

và việc làm cho trẻ vị thành niên (người từ đủ 15 đến

18 tuổi). Nghiên cứu thực hiện phân tích, đánh giá

thực trạng rào cản, nguyên nhân không tiếp tục đi học,

công tác hướng nghiệp, tình hình việc làm, học nghề

đối với các trẻ em từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi. Nghiên

cứu thu thập số liệu thuộc 5 nhóm đối tượng mục

tiêu: trẻ em ngoài nhà trường (331 trẻ), trẻ em đang

đi học (363 trẻ), cơ sở GDNN (47 cơ sở), phụ huynh

Bên cạnh đó, báo cáo cũng cho thấy mặc dù

công tác đào tạo nghề cho trẻ em từ đủ 15 đến 18 tuổi

đã được tích hợp vào nhiều chính sách khác nhau,

nhưng các cơ sở GDNN vẫn gặp khó khăn trong quá

trình tuyển sinh, đào tạo và sau đào tạo, học sinh ít

hứng thú với chương trình học. Trong khi đó cơ sở

113

Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn

đình lại không có đất sản xuất, không đủ nguồn lực

để đầu tư khởi nghiệp.

vật chất, trang thiết bị học tập và nguồn kinh phí còn

thiếu và chưa nhận được sự hỗ trợ cao từ phía doanh

nghiệp trong việc phát triển các lĩnh vực đào tạo. Kết

quả của công tác hướng nghiệp, công tác tư vấn về

nghề nghiệp và việc làm còn nhiều hạn chế do khó

tiếp cận trẻ em ngoài nhà trường và bị ảnh hưởng bởi

chuẩn mực giới (trẻ em trai và trẻ em gái được hướng

nghiệp theo các con đường sự nghiệp khác nhau).

Đặc biệt là sau khi học nghề xong, các doanh nghiệp

ít khi tuyển dụng trẻ từ 15 đến 18 tuổi vì trẻ thiếu kỹ

năng chuyên môn và lo ngại về thủ tục pháp lý. Đây

là một nghiên cứu đầy đủ và sâu về rào cản, nhu cầu

học nghề, hướng nghiệp, thị trường lao động, đào tạo

nghề và việc làm cho trẻ từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi

cả trong nhà trường và ngoài nhà trường. Tuy nhiên

kết quả nghiên cứu mới chỉ đại diện cho 5 thành phố,

tỉnh/63 tỉnh, thành phố của Việt Nam và quy mô mẫu

còn hạn chế, chưa có những đánh giá cụ thể về việc

đào tạo nghề và việc làm ở nhóm trẻ từ 15 tuổi đến

dưới 18 tuổi tham gia lao động sớm.

Về việc tổ chức lớp học nghề tại khu vực nông

thôn còn nhiều hạn chế về cơ sở vật chất, trang thiết

bị học tập và kinh phí chi trả cho giáo viên. Đặc biệt,

nhiều trẻ em lao động sớm và gia đình các em có tâm

lý không thích đi học nghề, chỉ muốn đi làm kiếm tiền

phụ giúp gia đình mà không muốn tiếp tục đi học.

Với các em đã nghỉ học, được hỗ trợ đi học nghề thì

lại quen với việc được “tự do”, trong khi môi trường

đào tạo nghề yêu cầu kỷ luật và nỗ lực học tập nên

dễ khiến trẻ nản lòng và bỏ cuộc, nhất là đối với các

em có khả năng tiếp thu chậm.

Ngoài ra, trẻ em ở độ tuổi vị thành niên và có

hoàn cảnh gia đình khó khăn thường muốn làm việc

ngay để kiếm tiền nhanh chóng cho chi phí của mình

và đóng góp vào thu nhập gia đình nên các em có thể

bỏ học nghề giữa chừng nếu cảm thấy không thích

hoặc không có cơ hội việc làm. Vì vậy, nếu hỗ trợ đào

tạo nghề cho trẻ em lao động sớm theo phương pháp

hiện tại thì rất khó có thể huy động được trẻ đến lớp,

duy trì sỉ số và đạt được kết quả cuối cùng trong việc

đào tạo nghề, giải quyết việc làm cho nhóm trẻ này.

Nhìn chung, công tác đào tạo nghề cho trẻ em

lao động sớm ở khu vực nông thôn hiện nay được

lồng ghép trong các chương trình đào tạo nghề cho

lao động nông thôn theo Quyết định 1956/QĐ-TTg

của Thủ tướng Chính phủ (27/11/2009) (Đề án 1956)

và các chính sách ưu đãi khác như chính sách hỗ trợ

cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, trẻ khuyết tật, trẻ

mồ côi, miễn phí học phí học nghề trong các trường

trung cấp... Đồng thời, Chính phủ và các ban, ngành

đoàn thể cũng đã chủ động phối hợp với các tổ chức

phi chính phủ nước ngoài và các doanh nghiệp trong

nước để hỗ trợ đào tạo nghề, giới thiệu thực tập, việc

làm cho trẻ vị thành niên nói chung và trẻ em lao

động sớm nói riêng.

3. Phương pháp QLTH

3.1. Khái niệm

QLTH hay còn gọi là quản lý ca (tiếng Anh là

Case Management). Rapp (1992) cho rằng QLTH là

“hỗ trợ bệnh nhân tái nhận thức về các nguồn lực bên

trong như sự thông minh, tài năng và khả năng giải

quyết vấn đề; thiết lập và thương lượng các quy tắc

làm việc và giao tiếp giữa bệnh nhân và các nguồn

lực bên ngoài; và biện hộ vận động các nguồn lực

bên ngoài để tăng cường tính liên tục, khả năng tiếp

cận, tinh thần trách nhiệm và tính hiệu quả của những

nguồn lực đó”. Theo Luise Johnson (1995), QLTH là

“sự điều phối các dịch vụ và trong quá trình này nhân

viên xã hội làm việc với thân chủ để xác định dịch

vụ cần thiết, tổ chức và theo dõi sự chuyển giao các

dịch vụ đó tới thân chủ có hiệu quả”. Theo Ballew và

Mink (1996) thì QLTH là sự “giúp đỡ những người

mà cuộc sống của họ không thỏa mãn hay không

phong phú do gặp nhiều vấn đề cần sự trợ giúp cùng

lúc của nhiều nơi giúp đỡ”.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được,

công tác hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em lao động

sớm ở khu vực nông thôn vẫn gặp nhiều khó khăn.

Trong kế hoạch dạy nghề của một số địa phương

không có chỉ tiêu đào tạo nghề cho trẻ em lao động

sớm và không bố trí kinh phí riêng để tổ chức dạy

nghề, tạo việc làm cho độ tuổi này. Trẻ em có nhu

cầu học nghề sẽ học các lớp đào tạo nghề ngắn hạn

cùng với các đối tượng khác, tuy nhiên nhiều em học

một số nghề phi nông nghiệp nhưng không tìm được

việc làm do thị trường tại chỗ không có nhu cầu và

Riêng Robert Lee Barker (1999), soạn giả trị liệu

do tay nghề của các em chưa đáp ứng được yêu cầu tâm lý về CTXH cho rằng QLTH là một tiến trình

thực tế; một số em học nghề nông nghiệp nhưng gia nhân viên xã hội thay mặt thân chủ lập kế hoạch, tìm

114

Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 115-126

kiếm và giám sát các dịch vụ từ các tổ chức xã hội. được hiểu là một quá trình trợ giúp của CTXH, bao

gồm các hoạt động đánh giá nhu cầu học nghề của

trẻ, đánh giá mặt mạnh, mặt yếu của trẻ, tư vấn hướng

nghiệp cũng như xác định, kết nối và điều phối các

nguồn lực, dịch vụ nhằm giúp trẻ em lao động sớm

tiếp cận, duy trì, hoàn thành khóa học nghề và tìm

kiếm được việc làm phù hợp. Ngoài ra, QLTH cũng

hỗ trợ trẻ lao động sớm và gia đình các em tiếp cận

được với các dịch vụ xã hội hiện có tại địa phương

để giải quyết các vấn đề đang gặp phải.

Theo tiến trình thời gian và mục đích ứng dụng, quan

điểm về QLTH cũng được điều chỉnh để phù hợp với

từng lĩnh vực cụ thể hoặc theo sự phát triển của xã

hội. Hiệp hội CTXH thế giới định nghĩa QLTH là sự

điều phối mang tính chuyên nghiệp các dịch vụ xã

hội và dịch vụ khác nhằm giúp cá nhân hay gia đình

đáp ứng nhu cầu được bảo vệ hay chăm sóc (lâu dài)

(National Association of Social Workers, 08/2010).

Trong khi đó Hiệp hội các nhà QLTH của Mỹ

cho rằng QLTH là quá trình tương tác, điều phối bao

gồm các hoạt động đánh giá, lên kế hoạch và tổ chức

điều động về chính sách/quan điểm, dịch vụ, nguồn

lực nhằm đáp ứng nhu cầu của thân chủ sao cho sự

cung cấp dịch vụ tới cá nhân có hiệu quả với chi phí

giảm và có chất lượng (Case Management Society of

America (CMSA), 2017).

3.2. Ưu, nhược điểm của phương pháp QLTH

QLTH là phương pháp không thể thiếu của

CTXH thực hành và nó được vận dụng rộng rãi

trong nhiều lĩnh vực liên quan đến con người. Đặc

biệt là đối với các cá nhân có những nhu cầu phức

tạp, nguồn lực bản thân hạn chế thì việc can thiệp,

trợ giúp bằng phương pháp QLTH sẽ đem lại hiệu

quả hơn so với các phương pháp can thiệp khác. Bởi

lẽ, phương pháp QLTH là một phương pháp có khái

niệm, lý thuyết, kỹ thuật, kỹ năng và tiến trình cụ thể

nên dễ vận dụng, áp dụng trên thực tiễn. Đồng thời,

phương pháp này còn giúp cho nhân viên CTXH có

được quy trình quản lý, hỗ trợ cho khách hàng/thân

chủ một cách xuyên suốt từ tiếp nhận, đánh giá nhu

cầu, tổ chức thực hiện, cung cấp dịch vụ và giám sát

đánh giá. Đặc biệt là việc áp dụng quy trình QLTH

giúp giải quyết các vấn đề phức tạp và đa dạng hiện

nay của nhiều nhóm khách hàng, nhất là trong khâu

kết nối, điều phối và hỗ trợ khách hàng tiếp cận được

các dịch vụ cần thiết có chất lượng và có hiệu quả.

Ở Việt Nam, tổ chức USAID, WWO và Trường

Đại học Lao động - Xã hội, cơ sở II thành phố Hồ

Chí Minh (ULSA2) (2010) cho rằng QLTH là một

tiến trình trợ giúp mang tính chuyên môn và tiến trình

QLTH với trẻ em được xác định gồm có 06 bước, cụ

thể là tiếp nhận ca, đánh giá, lập kế hoạch can thiệp,

thực hiện kế hoạch can thiệp, giám sát - lượng giá

và kết thúc ca.

Riêng Nguyễn Trung Hải và cs. (2013), Nguyễn

Hồi Loan và cs. (2014) cho rằng “QLTH là một quá

trình trợ giúp của CTXH”, “một tiến trình hợp tác

giữa các nhà chuyên môn với các hoạt động đánh giá

nhu cầu thân chủ (cá nhân, gia đình), xác định, kết

nối và điều phối các nguồn lực, dịch vụ nhằm giúp

thân chủ tiếp cận nguồn lực để giải quyết vấn đề và

đáp ứng nhu cầu một cách hiệu quả”, trong đó tiến

trình QLTH với người nghiện ma túy sẽ bao gồm 05

bước cụ thể là xây dựng mối quan hệ và đánh giá

khách hàng, xây dựng kế hoạch; hỗ trợ khách hàng

thực hiện kế hoạch; giám sát hỗ trợ khách hàng và

lượng giá, kết thúc.

Ngoài ra, QLTH cũng giúp cho nhân viên CTXH

ghi chép, lưu giữ hồ sơ của khách hàng một cách an

toàn, bảo mật và theo quy trình chuyên nghiệp, đồng

nhất. Tuy nhiên, QLTH chỉ là một phương pháp của

CTXH, vì thế để có thể cung cấp các dịch vụ tốt cho

khách hàng/thân chủ, nhân viên CTXH vẫn cần nắm

chắc và kết hợp linh hoạt các phương pháp thực hành

chính của CTXH bao gồm CTXH cá nhân, CTXH

nhóm và phát triển cộng đồng. Hơn nữa, nhu cầu,

ước muốn và sự quan tâm của khách hàng/thân chủ

thường mang tính đặc thù, đa dạng và phức tạp nên

ngoài việc thực hiện công việc chuyên môn, nhân

Mặc dù có nhiều định nghĩa khác nhau về

QLTH, song các định nghĩa này đều nhấn mạnh rằng

QLTH là một quá trình hỗ trợ, giúp đỡ mang tính

chuyên môn nhằm giúp thân chủ tiếp cận được với

các nguồn lực để giải quyết vấn đề của mình một cách viên CTXH cần phải xây dựng được một mạng lưới

hiệu quả. Và với mỗi đối tượng/ khách hàng hoặc lĩnh dịch vụ phong phú để việc cung cấp các dịch vụ cho

vực trợ giúp khác nhau thì tiến trình QLTH lại được khách hàng/thân chủ được hữu hiệu (cần kết nối với

thực hiện theo từng bước cụ thể. Trong phạm vi của

bài viết này, QLTH trong hỗ trợ đào tạo nghề cho

trẻ em từ 15 đến dưới 18 tuổi ở khu vực nông thôn

hệ thống cung cấp dịch vụ xã hội trong cộng đồng và

được sự đồng thuận và cam kết của các cơ sở cung

cấp dịch vụ này).

115

Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn

4. Vận dụng phương pháp QLTH trong hỗ hoặc phải được áp dụng theo phương pháp QLTH

trợ đào tạo nghề cho trẻ em lao động sớm ở khu trong việc cung cấp dịch vụ cho nhóm trẻ này.

vực nông thôn

Bên cạnh đó, phương pháp QLTH còn tạo nên

sự gắn kết, phối hợp bền chặt của nhiều bên liên quan,

do các hoạt động hỗ trợ đào tạo nghề cần sự tham gia

và cam kết của nhiều địa phương, các cơ quan và cá

nhân trong cộng đồng. Do đó, nó góp phần huy động

được nhiều nguồn lực hơn để hỗ trợ trẻ em từ cơ sở

dạy nghề và các chính sách của Chính phủ đối với

việc miễn, giảm học phí đào tạo hoặc các chính sách

cho gia đình của các em.

4.1. Ý nghĩa của hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ

lao động sớm ở khu vực nông thôn bằng phương

pháp QLTH

Trẻ em lao động sớm là nhóm trẻ có hoàn cảnh

đặc biệt và dễ bị tổn thương. Hầu hết các em đều xuất

thân từ những gia đình nghèo, khó khăn, mồ côi cha

hoặc mẹ hoặc mồ côi cả cha lẫn mẹ, cha mẹ ly hôn.

Trong khi đó, hệ thống bảo vệ chăm sóc, hỗ trợ về

thể chất, tâm lý, cơ hội tiếp cận giáo dục phổ thông,

giáo dục chuyên nghiệp và học nghề, việc làm cho

nhóm trẻ này lại chưa hoàn thiện, còn chồng chéo.

Đôi khi, chính sách đã được ban hành và nguồn lực

đã có sẵn tại địa phương nhưng lại chưa kết nối được

với các em, thậm chí có những trẻ và gia đình trẻ lại

không có khả năng tiếp cận với các nguồn lực để giải

quyết vấn đề, nhu cầu và mong muốn chính đáng

của mình. Sống trong điều kiện hoàn cảnh khó khăn,

không được đáp ứng nhu cầu cơ bản, trẻ em tham gia

lao động sớm sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc phát

triển thể chất, tâm lý cũng như cơ hội tiếp cận với

giáo dục phổ thông và GDNN. Điều này ảnh hưởng

đến tương lai của trẻ cũng như tác động tiêu cực đến

chất lượng nguồn nhân lực tương lai của đất nước.

Đặc điểm của trẻ em lao động sớm là dễ nản lòng

và bỏ cuộc, và thường muốn làm công việc nào đó

bất chấp nhân công rẻ để kiếm tiền nhanh chóng cho

chi phí của bản thân hoặc đóng góp vào thu nhập của

gia đình. Do đó, họ sẵn sàng bỏ nếu không còn cảm

thấy quan tâm đến việc học hoặc nếu có cơ hội việc

làm. Vì vậy việc cộng tác chặt chẽ và thường xuyên

với các cơ sở đào tạo nghề, mạng lưới hỗ trợ trẻ trong

toàn bộ quá trình học nghề của mỗi trẻ sẽ giúp cho

việc theo dõi chặt chẽ tình hình học tập của các em

cũng như tạo sự gần gũi và cung cấp cho các em lời

khuyên, sự động viên, biện pháp can thiệp kịp thời

để chúng theo đuổi việc học nghề thành công. Điều

này giúp cho việc hỗ trợ đào tạo nghề và giải quyết

việc làm cho trẻ trở nên hiệu quả hơn.

4.2. Các bước thực hiện QLTH trong hỗ trợ

đào tạo nghề cho trẻ em lao động sớm ở khu vực

nông thôn

Với những ưu điểm của mình, phương pháp

QLTH được xem là một phương pháp phổ biến và

hữu hiệu của CTXH dùng để quản lý và điều phối

việc cung cấp các dịch vụ giáo dục và việc làm cho

Trong bối cảnh hiện nay, khi mà các dịch vụ xã

nhóm trẻ lao động sớm. Những hoạt động như điều hội thường phân tán và không thể đáp ứng toàn diện

các nhu cầu của thân chủ hoặc thân chủ không biết

đến các dịch vụ mà họ thuộc diện được hưởng lợi thì

QLTH là một quy trình hoạt động đem lại cho thân

chủ một sự hỗ trợ hiệu quả và toàn diện.

phối, vận động, biện hộ, tăng năng lực, kết nối nguồn

lực, lấy thân chủ làm trọng tâm, xây dựng mạng lưới

trong QLTH sẽ giúp trẻ em lao động sớm và gia đình

các em dễ dàng tiếp cận được với những dịch vụ và

nguồn lực mà trẻ hoặc gia đình trẻ không tiếp cận

được để giải quyết hay đáp ứng nhu cầu của mình.

Trong công tác hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em

lao động sớm ở khu vực nông thôn, nhân viên QLTH

sẽ đóng vai trò điều phối và giám sát hoạt động để

thúc đẩy tiến trình hoạt động đáp ứng nhu cầu của

các em. Trong tiến trình hỗ trợ này, nhân viên QLTH

cần tiếp cận đa bên để có sự tham gia và cam kết của

nhiều cơ quan, doanh nghiệp, nhà trường, gia đình

và cá nhân trong việc hỗ trợ trẻ hoàn thành khóa học

nghề và có việc làm ổn định. Nhân viên QLTH trong

hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em lao động sớm có thể

là nhân viên chuyên trách hoặc cán bộ lao động,

thương binh, xã hội xã/phường/thị trấn có kiến thức

Điều đặc biệt, phương pháp QLTH là phương

pháp mang tính toàn diện và phù hợp với các đặc trưng

văn hóa, điều kiện kinh tế, nguồn lực, điểm mạnh của

trẻ lao động sớm, gia đình trẻ và cả địa phương nơi

trẻ sinh sống. Hơn nữa, mỗi trẻ lao động sớm có khả

năng khác nhau, mức độ tiếp nhận kiến thức và hoàn

cảnh gia đình khác nhau, do đó nhu cầu học nghề của

mỗi trẻ là khác nhau và cách dạy nghề cho mỗi trẻ

cũng là khác nhau. Điều đó, yêu cầu việc hỗ trợ đào

tạo nghề cho nhóm trẻ này phải theo từng trường hợp

116

Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 115-126

và kỹ năng chuyên môn về CTXH và QLTH. Tuy hợp cho những trẻ em lao động sớm mà mình quản

nhiên, nếu là nhân viên chuyên trách thì cần phải có lý (đáp ứng nhu cầu học nghề đa dạng của từng em,

mối quan hệ phối hợp chặt chẽ với cán bộ phụ trách xây dựng chương trình đào tạo nghề phù hợp và hiệu

gia đình và trẻ em ở địa phương để đem lại hiệu quả quả, tổ chức đào tạo nghề cho các em); cộng tác một

giúp đỡ cao nhất cho trẻ.

cách chặt chẽ và thường xuyên với các cơ sở đào tạo

nghề trong quá trình hỗ trợ từng trẻ và gia đình các

em nhằm theo dõi sát sao tình hình học tập và những

biến động trong cuộc sống của trẻ để đưa ra các biện

pháp can thiệp cần thiết, kịp thời, đảm bảo trẻ hoàn

thành khóa học nghề theo kế hoạch đề ra. Ngoài ra,

căn cứ vào tình trạng của trẻ và các quy định cụ thể

tại địa phương, nhân viên QLTH cần tìm hiểu thông

tin về các dịch vụ sẵn có để giới thiệu, kết nối khi trẻ

và gia đình các em có nhu cầu (như hỗ trợ phát triển

kinh tế hộ gia đình và tăng thu nhập cho các hộ gia

đình có trẻ em tham gia học nghề, nâng cao năng lực

của các hộ sản xuất kinh doanh, phát triển, cải thiện

thiết kế mẫu mã sản phẩm và tìm thị trường cho các

sản phẩm nông nghiệp...).

Nhóm trẻ em lao động sớm ở khu vực nông thôn

là nhóm trẻ mang nhiều nét đặc thù riêng cả về hoàn

cảnh gia đình (gia đình nghèo không có khả năng đầu

tư cho trẻ học nghề) và tâm sinh lý. Vì vậy, nhu cầu

học nghề của các em cũng rất đa dạng và việc hỗ trợ

đào tạo nghề cho các em cần được miễn phí.

Dựa trên trình độ học vấn, nhu cầu học nghề của

từng em, các loại hình hỗ trợ đào tạo nghề thích hợp

cần xem xét đến độ tuổi, nhu cầu học nghề và trình độ

học vấn của từng trẻ. Đối với trẻ em lao động sớm đã

tốt nghiệp trung học cơ sở và có nhu cầu học nghề, học

văn hóa thì cần cung cấp dịch vụ đào tạo chính thức,

học thuật và kết nối gửi trẻ đến các trường trung cấp,

cao đẳng GDNN (các trường này có chính sách miễn,

giảm học phí). Riêng với trẻ em học vấn thấp, kinh

tế khó khăn, phải tham gia lao động kiếm sống và là

người đem lại thu nhập chính trong gia đình, không

thể theo học ở các trường học thì cần cung cấp dịch

vụ học nghề ngắn hạn dành cho trẻ từ 17 đến dưới 18

tuổi, và dịch vụ học nghề, thực tập nghề/học việc tại

các doanh nghiệp, cửa hàng địa phương (phù hợp với

điều kiện đi lại, hoàn cảnh và công việc) cho trẻ có độ

tuổi từ 15 đến dưới 17 tuổi. Để hỗ trợ đào tạo nghề

cho trẻ em lao động sớm ở khu vực nông thôn được

hữu hiệu, nhân viên QLTH cần phải phối hợp với

các bên liên quan thực hiện tham vấn hướng nghiệp

cho từng trẻ và gia đình trẻ để các em có những định

hướng, quyết định tương lai phù hợp với khả năng,

năng lực của mình. Đồng thời, nhân viên QLTH cần

tiếp cận, tư vấn, tác động thay đổi nhận thức của

phụ huynh về tầm quan trọng của giáo dục và đào

tạo nghề đối với sự phát triển lâu dài của trẻ và vai

trò của họ trong việc khuyến khích, thúc đẩy con cái

học nghề phù hợp. Về kinh phí hỗ trợ đào tạo nghề

cho trẻ, nhân viên quản lý ca có thể kết nối từ nhiều

nguồn khác nhau, bao gồm cả các hỗ trợ từ chương

trình của chính phủ (như chương trình năm 1956)

và các tài trợ từ doanh nghiệp, dự án phi chính phủ

để trẻ em lao động sớm ở khu vực nông thôn có thể

tiếp cận được các khóa học chất lượng tại các trường

học, doanh nghiệp có uy tín. Bên cạnh đó, nhân viên

QLTH cần tìm kiếm và làm việc, hợp tác với các cơ

sở đào tạo nghề khác nhau để cung cấp dịch vụ phù

Các bước vận dụng phương pháp QLTH trong

hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em lao động sớm:

Bước 1: Hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em lao

động sớm là một quá trình hỗ trợ lâu dài, trước khi

thực hiện, nhân viên QLTH cần phải thu thập thông

tin ban đầu của từng trẻ như họ tên, tuổi, trình độ học

vấn, tình trạng sức khỏe, xác định thông tin về mức

độ lao động trẻ em, điều kiện làm việc của các em,

thời gian làm việc, tình hình học tập, nguyên nhân

các em phải tham gia lao động, việc làm của cha mẹ,

nguồn thu nhập của gia đình, nhu cầu hỗ trợ học nghề

của trẻ và gia đình các em, xác định năng khiếu, khả

năng nghề nghiệp của trẻ, lập hồ sơ của từng trẻ có

nguyện vọng và đủ điều kiện học nghề.

Bước 2: Từ kết quả khảo sát thông tin ban đầu

của từng trẻ, nhân viên QLTH cần làm việc với các

bên liên quan như lãnh đạo địa phương, các cơ sở

giáo dục, các doanh nghiệp, nhà tài trợ, các tổ chức

chính trị xã hội... để xác định nhu cầu lao động của

địa phương, hướng phát triển, chính sách, chương

trình hỗ trợ cho trẻ em lao động sớm và cả cơ chế

phối hợp, giải pháp cải thiện điều kiện làm việc, tạo

việc làm phù hợp với độ tuổi của trẻ em. Đồng thời,

tổ chức, thực hiện tham vấn/ tư vấn hướng nghiệp

cho trẻ và cha mẹ của các em để thảo luận về nguyện

vọng, mong muốn học nghề của các em và gia đình,

trao đổi các khó khăn, thách thức; đồng thời yêu cầu

gia đình và trẻ em cam kết sẽ hợp tác trong thực hiện

hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ và các hỗ trợ khác nếu

117

Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn

có. Việc tư vấn/tham vấn hướng nghiệp có thể tổ trong việc xây dựng chương trình dạy nghề cho trẻ

chức tập trung hoặc theo nhóm nhỏ hoặc tham vấn em lao động sớm (tiêu chí về nơi học cần dễ tiếp cận,

cá nhân hoặc kết hợp nhiều phương pháp. Trong các tính khả thi của nghề nghiệp; chương trình, thời gian

buổi tham vấn, ngoài nhân viên quản lý ca, trẻ em và học hợp lý; phương pháp đào tạo gây hứng thú và thu

gia đình trẻ thì cần có sự tham gia của doanh nghiệp,

cơ sở GDNN, quản lý địa phương để lắng nghe các

nguyện vọng và nhu cầu của trẻ; cung cấp thông tin về

quyền trẻ em, lao động trẻ em, luật pháp về lao động

trẻ em, tầm quan trọng của giáo dục và đào tạo nghề

để có việc làm bền vững, các chính sách hỗ trợ, các

ngành nghề phù hợp, thị trường việc làm cũng như

thảo luận cách thức hỗ trợ phù hợp và đưa ra những

yêu cầu về việc cam kết hợp tác giữa trẻ, gia đình

trẻ với các tổ chức, cá nhân thực hiện hỗ trợ đào tạo

nghề cho các em. Từ đó, giúp trẻ và gia đình xem

xét, lựa chọn học nghề phù hợp với khả năng, năng

lực và nguồn lực của mình.

hút sự tham gia của trẻ em và gia đình; cách học thực

hành, thực tập; trình độ đầu ra, loại chứng chỉ và hỗ

trợ toàn diện cho trẻ sau đào tạo).

Bước 5: Gửi trẻ đến cơ sở đào tạo nghề phù hợp,

ký kết hợp đồng, cam kết hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ

với các doanh nghiệp, cơ sở dạy nghề và thực hiện

theo dõi, giám sát, đánh giá quá trình học nghề của trẻ

thường xuyên và hỗ trợ trẻ khi họ có nhu cầu. Trong

bước này, nhân viên QLTH, trẻ và cơ sở đào tạo nghề

có thể điều chỉnh kế hoạch nghề nghiệp của trẻ cho

phù hợp với điều kiện và tình hình thực tế.

Bước 6: Cùng với trẻ, cơ sở dạy nghề lượng giá,

đánh giá trình độ và kỹ năng tay nghề của trẻ, xem

xét đến việc chuyển tiếp sang giai đoạn thực tập, tốt

nghiệp và thử việc/ phụ việc (đối với những trẻ từ 15

đến dưới 18 tuổi) hoặc đi làm đối với những trẻ đủ

18 tuổi trở lên (nên hỗ trợ, theo dõi và giám sát trẻ

phụ việc hoặc đi làm ít nhất là 3 tháng).

Bước 3: Sau khi trẻ quyết định được nghề sẽ theo

học, nhân viên QLTH cùng với trẻ lập kế hoạch nghề

nghiệp cá nhân. Kế hoạch nghề nghiệp này cần phải

được định hướng dựa trên sự quan tâm, nhu cầu và

những ước muốn của trẻ em lao động sớm theo hướng

“lấy thân chủ làm trung tâm”. Kế hoạch phải được

tập trung và dẫn dắt bởi chính nhu cầu của trẻ, quan

trọng hơn, bản thân trẻ phải cảm nhận được mình là

chủ của bản kế hoạch nghề nghiệp của chính các em.

Bởi vậy, kế hoạch được lập với sự “lựa chọn” tham

gia của trẻ, từ đó tăng các cơ hội và khả năng thành

công trong việc hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ em lao

động sớm. Đồng thời, nhân viên QLTH cần thực hiện

lập hồ sơ QLTH, nhập cơ sở dữ liệu/ thông tin quản

lý và giám sát, hỗ trợ cho trẻ trên hệ thống phần mềm

quản lý. Bên cạnh đó, nhân viên QLTH cũng cần làm

việc với các bên liên quan để trao đổi về việc lựa chọn

cơ sở đào tạo nghề phù hợp và có khả năng đáp ứng

được những yêu cầu và tiêu chí dạy nghề cho nhóm

trẻ em lao động sớm, và huy động, lồng ghép nguồn

lực hỗ trợ cho lớp học nghề từ các chương trình hiện

có để hỗ trợ một cách tốt nhất cho từng trẻ (trẻ đã tốt

nghiệp trung học cơ sở có nhu cầu học trung cấp, cao

đẳng nghề và trẻ ngoài nhà trường). Để bảo bảo tính

bền vững, nhiều gia đình có trẻ em tham gia lao động

trái quy định của pháp luật còn cần được xem xét,

kết nối học nghề để ổn định sinh kế, tăng thu nhập...

Bước 7: Kết thúc quá trình hỗ trợ đào tạo nghề

của trẻ hoặc tiếp tục hỗ trợ trẻ nếu trẻ có nhu cầu.

5. Kết luận

Trẻ em nói chung và trẻ em lao động sớm ở

khu vực nông thôn nói riêng đều là tương lai của đất

nước. Chính vì vậy, các em cần được tạo điều kiện,

cơ hội để phát triển toàn diện cả về thể lực, trí lực và

nuôi dưỡng ước mơ của mình. Bên cạnh các chương

trình, chính sách chăm sóc và bảo vệ trẻ em, trẻ em

lao động sớm ở độ tuổi từ 15 đến dưới 18 tuổi cần

được quan tâm hỗ trợ đào tạo nghề nghiệp để các em

có một tương lai vững chắc, bước vào thế giới việc

làm đàng hoàng khi trưởng thành, vươn lên thoát

nghèo và đóng góp tích cực cho xã hội, cho gia đình

và cho cộng đồng. Nhận biết được vai trò của đào

tạo nghề cho trẻ em lao động sớm, trong những năm

qua, nhiều hoạt động hỗ trợ học nghề cho trẻ từ đủ

15 tuổi đến dưới 18 tuổi đã được thực hiện thông qua

những chương trình, chính sách về đào tạo nghề cho

lao động nông thôn, chính sách hướng nghiệp, phân

luồng và đào tạo nghề cho học sinh tốt nghiệp trung

học cơ sở. Tuy nhiên, cách triển khai các lớp học vẫn

chưa thể hiện được sự tham gia có trách nhiệm của

liên ngành, sự lồng ghép, huy động nguồn lực của nhà

nước và địa phương, sự tham gia, hỏi ý kiến của trẻ

Bước 4: Sau khi đã lựa chọn được cơ sở đào tạo

nghề phù hợp với từng trẻ, nhân viên QLTH làm việc

với các cơ sở GDNN này để thảo luận về nội dung,

cách thức hỗ trợ đào tạo nghề, các tiêu chí quan trọng

118

Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, Tập 11, Số 1, 2022, 115-126

em và gia đình các em nên số lượng trẻ lao động sớm Barker, R. L. (1999). The Social work dictionary (4th

tham gia học nghề còn hạn chế, một số em tham gia

khóa học lại chưa tìm được việc làm phù hợp hoặc

bỏ học nghề giữa chừng do gia đình gặp khó khăn

về tài chính, bản thân trẻ gặp áp lực và trách nhiệm

kinh tế với gia đình....

ed). National Association of Social Workers.

Washington, DC, 65.

Bộ LĐTBXH. (2013). Thông tư Ban hành danh mục

và nơi làm việc cấm sử dụng lao động là người

chưa thành niên. Ban hành ngày 10/06/2013.

Số 10/2013/TT - BLĐTBXH.

QLTH là một phương pháp can thiệp của ngành

CTXH. Với phương pháp này, các cơ quan, ban

ngành, đoàn thể, tổ chức, cá nhân sẽ được huy động,

liên kết để tạo điều kiện tốt nhất, phù hợp nhất cho

trẻ lao động sớm được tham gia học nghề phù hợp

với năng lực và nguồn lực của địa phương. Đồng

thời, trẻ lao động sớm sẽ được chủ động và là trọng

tâm trong kế hoạch phát triển nghề nghiệp của mình

dưới sự hỗ trợ của nhân viên QLTH. Tuy nhiên, để

ứng dụng phương pháp quản lý ca trong hỗ trợ đào

tạo nghề cho trẻ em lao động sớm ở khu vực nông

thôn đạt kết quả tốt thì bên cạnh những kiến thức, kỹ

năng chuyên môn, nhân viên QLTH cần nỗ lực kiên

trì cùng với địa phương vận động cha mẹ các em nghỉ

ngày làm việc để tham gia tập huấn hay truyền thông

về lao động trẻ em, ảnh hưởng của lao động trẻ em,

tầm quan trọng của nghề nghiệp đối với tương lai

của trẻ; kiên trì phối hợp các ngành, các cấp trong tất

cả các khâu; tìm kiếm giải pháp để duy trì số lượng

và chất lượng tham gia học nghề có chất lượng của

trẻ; nỗ lực vận động, tham vấn, truyền thông, giám

sát chặt chẽ hoạt động học nghề, và kết nối với kế

hoạch phát triển về kinh tế, văn hóa cũng như truyền

thống nghề của chính quyền địa phương, của các đối

tác và gia đình các em. Bên cạnh đó, ngoài việc hỗ

trợ cho thân chủ (trẻ em lao động sớm), nhân viên

QLTH cần kết nối nguồn lực để hỗ trợ sinh kế ổn

định cho gia đình trẻ nhằm giúp các gia đình có thể

Bộ LĐTBXH. (11/06/2013). Thông tư Ban hành danh

mục công việc nhẹ được sử dụng người dưới 15

tuổi làm việc. Số 11/2013/TT - LĐTBXH.

Case Management Society of America (CMSA).

(2017). What is a case manager?. Cmsa.

Retrieved from https://www.cmsa.org/

who-we-are/what-is-a-case-manager/.

Đỗ Hòa. (20/9/2009). Cả nước có gần 2.000 cơ sở

GDNN. Haiquanonline. Truy cập từ https://

haiquanonline.com.vn/ca-nuoc-co-gan-2000-

co-so-giao-duc-nghe-nghiep-111905.html.

Đức Tùng. (30/7/2020). Khó khăn trong công tác

đào tạo nghề cho lao động nông thôn và một số

kiến nghị. Laodongxahoi. Truy cập từ http://

laodongxahoi.net/kho-khan-trong-cong-tac-

dao-tao-nghe-cho-lao-dong-nong-thon-va-mot-

so-kien-nghi-1316210.html.

Luise, J. (1995). Social work practice - General

approach. Brooks/Cole Publishing Company.

National Association of Social Workers (NASW).

(08/2010). Standard for Social work case

management. Naswdc. Retrieved from http://

www.naswdc.org/practice/standards/sw_case_

mgmt.asp.

thay đổi cách thức và điều chỉnh công việc của con Liên Hiệp Quốc. (2015). Báo cáo Thanh thiếu niên

em họ, và góp phần đưa trẻ em ra khỏi lao động trẻ

em. Ngoài ra, hỗ trợ đào tạo nghề cho trẻ chưa thành

niên cần phải tính đến nhu cầu của các em, và việc

dạy nghề chỉ hiệu quả khi gắn với việc làm bền vững

cho các em sau này, khi đến tuổi lao động được luật

pháp cho phép./.

Việt Nam - những thách thức về việc làm cho

thanh niên ở Việt Nam.

Liên Hợp Quốc. (2/9/1990). Công ước về quyền trẻ

em (CRC). Việt Nam phê chuẩn ngày 20/2/1990.

Ngân hàng Thế giới (WB). (2018). Tương lai việc

làm Việt Nam: Khai thác xu hướng lớn cho sự

phát triển thịnh vượng hơn.

Tài liệu tham khảo

Ballew, J. R. and Mink, G. (1996). Case management

in social work: Developing the professional

skills needed forwork with multi problem clients

(2nd ed.). Springﬁeld, IL: Charles C Thomas

Publisher, 3.

Nguyễn Hồi Loan và cs. (2014). Tài liệu QLTH với

người sử dụng ma túy (Tài liệu tập huấn cho

cán bộ cơ sở). Trường Đại học Lao động - Xã

Hội: NXB Lao động - Xã hội.

119

Chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn

Nguyễn Trung Hải và cs. (2013). Giáo trình QLTH

với người sử dụng ma túy (dùng cho hệ đại học).

Trường Đại học Lao động - Xã Hội, 14.

đánh giá các mục tiêu trẻ em và phụ nữ 2014

(Mục tiêu thiên niên kỷ).

Tổng cục Thống kê và Tổ chức Lao động Quốc tế

(ILO). (2015). Sự chuyển tiếp sang thị trường

lao động của thanh niên Việt Nam.

Quốc hội. (18/6/2012). Bộ Luật Lao động năm 2012,

số 10/2012/QH13.

Thủ tướng Chính phủ. (27/11/2009). Quyết định

Phê duyệt Đề án Đào tạo nghề cho lao động

nông thôn đến năm 2020, số 1956/QĐ-TTg

(Đề án 1956).

Quốc hội. (05/4/2016). Luật Trẻ em 2016, số

102/2016/QH13.

Quốc hội. (24/11/2015). Bộ Luật Dân sự 2015, số

91/2015/QH13.

UNICEF và Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam.

(2016). Báo cáo về “trẻ em ngoài nhà trường”

năm 2016.

Rapp et al. (1992). Case Management: Systems and

Practice. Social Casework, 83.

Tổ chức Lao động quốc tế, Bộ LĐTBXH; Viện Khoa

học lao động và xã hội. (2018). Điều tra Quốc

gia về lao động trẻ em.

USAID, WWO và Trường Đại học Lao động - Xã

hội, cơ sở II thành phố Hồ Chí Minh (ULSA2).

(2010). Tài liệu Quản lý ca - Dự án nâng cao

năng lực các Dịch vụ hỗ trợ tâm lý - xã hội cho

trẻ em dễ bị tổn thương.

Tổ chức Lao động quốc tế. (1999). Công ước

Nghiêm cấm và hành động khẩn cấp xóa bỏ

các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất (công

ước 182).

Viện Khoa học GDNN. (2019). Báo cáo GDNN Việt

Nam 2018. Hà Nội: NXB Thanh niên.

Tổ chức Lao động quốc tế. (1973). Công ước về tuổi

lao động tối thiểu (Công ước 138), Việt Nam

gia nhập ngày 24/6/2003.

Viện Khoa học GDNN và tổ chức UNICEF. (2019).

Đào tạo nghề, hướng nghiệp và việc làm cho

trẻ vị thành niên (người từ đủ 15 đến 18 tuổi).

Hà Nội.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD).

(2017). Tổng quan chính sách phúc lợi cho

thanh niên tại Việt Nam.

Vũ Xuân Hùng (chủ biên) và cs. (2017). Báo cáo

GDNN Việt nam 2015, Viện Khoa học GDNN.

Tổng cục GDNN. Hà Nội: NXB Thanh niên.

Tổng cục Thống kê và UNICEF. (2014). Điều tra

120