Những biểu hiện của yếu tố tự sự trong thơ trào phúng Trần Tế Xương

68

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA YẾU TỐ TỰ SỰ

TRONG THƠ TRꢀO PHÚNG TRẦN TẾ XƯƠNG

Đꢀ Thꢁ Ngꢂc Quyên¹

Trưꢀng Đꢁi hꢂc Sư phꢁm Hà Nꢃi

Tóm tꢄt: Xu hưꢅng lưꢆc bꢅt nhꢇng tín hiꢈu biꢉu cꢊm trꢋc tiꢌp trong thơ ñã tꢁo ñiꢈu kiꢈn

cho sꢋ thâm nhꢍp cꢎa chꢏt tꢋ sꢋ vào thơ. Mꢃt trong nhꢇng tác giꢊ ñꢐu tiên thꢉ hiꢈn sꢋ

ñꢑi mꢅi như thꢌ trong thơ là Trꢐn Tꢌ Xương. Mꢒi bài thơ cꢎa ông ñưꢆc ví như mꢃt câu

chuyꢈn có cꢓt truyꢈn, các nhân vꢍt ñꢔu ñưꢆc gꢂi tên cꢕ thꢉ. Và ñꢖc biꢈt, thꢀi gian, không

gian trong thơ Tú Xương mang nhꢇng ñꢖc ñiꢉm cꢎa thꢀi gian, không gian trong văn xuôi.

Tꢗ khoá: Tú Xương, biꢉu hiꢈn chꢏt tꢋ sꢋ, thơ trào phúng.

1. Mꢃ ĐꢄU

Thơ ca vꢀn ñưꢁc coi là mꢂt hình thꢃc tꢄ chꢃc ngôn tꢅ nghꢆ thuꢇt giàu nhꢈc ñiꢆu, giàu

hình ꢉnh, giàu cꢉm xúc và có tính ña nghĩa. Ngưꢊi viꢋt cũng như ngưꢊi ñꢌc ñꢋn vꢍi thơ ñꢎ

chia sꢏ sꢐ ñꢑng ñiꢆu trong tình cꢉm, cꢉm xúc. Cho nên, nꢋu trꢉ thơ vꢒ vꢍi bꢉn chꢓt nguyên

thuꢔ cꢕa nó thì sꢖ thꢓy: dù nó có nhiꢒu khoꢉng trꢗng hơn văn xuôi nhưng nó lꢈi rꢓt giàu

tiꢒm năng biꢎu cꢉm nhꢊ nhꢘng thán tꢅ, nhꢘng câu hꢙi tu tꢅ, nhꢘng tính tꢅ hay trꢈng tꢅ

biꢎu cꢉm... Nhưng, theo thꢊi gian, càng ngày thơ càng không dꢐa nhiꢒu vào thán tꢅ ñꢎ thꢎ

hiꢆn cꢉm xúc cꢕa nhân vꢇt trꢘ tình nꢘa. Xu hưꢍng lưꢁc bꢍt nhꢘng tín hiꢆu biꢎu cꢉm trꢐc

tiꢋp trong thơ ñã tꢈo ñiꢆu kiꢆn cho sꢐ thâm nhꢇp cꢕa chꢓt văn xuôi vào thơ. Chìm ñi trong

sꢐ lên ngôi cꢕa sꢐ kiꢆn, cꢕa cꢀt chuyꢆn, và cꢕa ngôn ngꢘ hưꢍng ngoꢈi, thiꢋt nghĩ, lꢈi là

môt hưꢍng ñi hay cho nhân vꢇt trꢘ tình trong cách thꢎ hiꢆn cꢉm xúc. Mꢂt trong nhꢘng tác

giꢉ ñꢚu tiên thꢎ hiꢆn sꢐ ñꢄi mꢍi như thꢋ trong thơ là Trꢚn Tꢋ Xương. Mꢛi bài thơ cꢕa ông

ñưꢁc ví như mꢂt câu chuyꢆn có cꢀt truyꢆn, các sꢐ kiꢆn, nhân vꢇt ñꢒu ñưꢁc gꢌi tên cꢜ thꢎ và

ñꢝc biꢆt, thꢊi gian, không gian trong thơ Tú Xương mang nhꢘng ñꢝc ñiꢎm cꢕa thꢊi gian,

không gian trong văn xuôi.

1

Nhꢇn bài ngày 15.05.2015; gꢞi phꢉn biꢆn và duyꢆt ñăng ngày 24.05.2016

Liên hꢆ tác giꢉ: Đꢛ Thꢟ Ngꢌc Quyên; Email: [email protected]

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

69

2. NꢅI DUNG

2.1. Mꢀi bài thơ là mꢆt câu chuyꢇn kꢈ có cꢉt truyꢇn

Không thꢎ phꢕ nhꢇn rꢠng hưꢍng tiꢋp cꢇn cuꢂc sꢀng trong trꢈng thái cꢕa văn xuôi làm

cho cꢉm xúc trong thơ Tú Xương có thêm ý nghĩa ñꢎ tꢑn tꢈi, cho dù ñó có thꢎ là nhꢘng xúc

cꢉm có phꢚn tiêu cꢐc, bi quan. Hay nói cách khác, sꢐ chân thành cꢕa xúc cꢉm trong thơ Tú

Xương ñưꢁc hình thành tꢅ sꢐ hiꢆn diꢆn cꢕa cái lõi sꢐ thꢇt. Tú Xương tái hiꢆn trong thơ bꢃc

tranh toàn cꢉnh cꢕa xã hꢂi buꢄi giao thꢊi, nơi nhꢘng dư chꢓn văn hoá phương Tây ñang

làm xô lꢆch ñi mꢌi giá trꢟ ñꢈo ñꢃc. Hai mꢀi quan hꢆ làm rưꢊng cꢂt cꢕa ñꢈo lý: tình phꢜ ꢡ

tꢞ, nghĩa phu ꢡ thê ñã trꢢ nên nhem nhuꢀc vô cùng. Đây là mꢂt trong rꢓt nhiꢒu câu chuyꢆn

cꢕa thꢊi ñꢈi ꢓy:

Cô ký sao mà ñã chꢌt ngay?

Ô hay, trꢀi chꢘng nꢉ ông Tây!

Gái tơ ñi lꢏy làm hai hꢂ,

Năm mꢅi vꢗa sang ñưꢆc mꢃt ngày.

Hàng phꢓ khóc bꢙng câu ñꢓi ñꢚ,

Ông chꢛng thương ñꢌn cái xe tay!

Gꢅm ghê cho nhꢇng cô con gái,

Mà vꢜn ñua nhau lꢏy các thꢐy!

(Mꢛng hai tꢌt, viꢌng cô ký)

Bài thơ, ngay tꢅ ñꢚu ñã mꢢ ra mꢀi quan hꢆ tay ba phꢃc tꢈp giꢘa cô ký, thꢚy ký và quan

Tây. Bꢢi lꢖ, cô ký chꢋt nhưng tác giꢉ không tꢙ ý thương cô, cũng không phꢉi thꢚy ký mà

lꢈi buông lꢊi than tiꢋc ông Tây. Câu chuyꢆn ñꢋn ñây mꢍi ñưꢁc vꢣ lꢖ: Thꢚy ký vꢅa làm

trong công sꢢ, vꢅa mꢢ mꢂt hiꢆu cho thuê xe tay. Đꢎ tiꢆn cho viꢆc làm ăn, thꢚy ta lꢓy mꢂt

cô vꢁ hai rꢓt trꢏ rꢑi cho cô ñi "giao thiꢆp" vꢍi viên cꢤm Tây. Cꢀ nhiên, viên cꢤm Tây mꢗc

kꢋ mꢥ nhân và ñꢎ thꢚy ký hưꢢng khá nhiꢒu quyꢒn lꢁi. Nhưng rꢕi thay, cô ký lꢈi chꢋt. Nhà

văn Nguyꢦn Tuân, vì thꢋ, viꢋt: "ngưꢀi làm thơ có nhꢄc ñꢌn mꢃt ông Tây và mꢃt cái xe tay.

Tôi cho rꢙng hai hình ꢊnh ñó mꢅi là cái hꢝng vꢞ chính cꢎa bài thơ hiꢈn thꢋc mꢃt cách mꢟa

mai này" [1, tr. 304]. Lꢊi than vãn "Ô hay trꢀi chꢘng nꢉ ông Tây" cꢕa Tú Xương mang ý

châm biꢋm, thương cho ông Tây mꢓt mꢂt thꢃ ñꢑ chơi. Nhưng chưa dꢅng lꢈi ꢢ ñó, tính chꢓt

hài hưꢍc cꢕa câu chuyꢆn còn ñưꢁc ñꢤy lên ñꢋn mꢃc cay ñꢂc: cô ký chꢋt vào ngày mùng hai

tꢋt, ngày ñó ngưꢊi ta còn mꢉi vui vꢍi niꢒm vui năm mꢍi cꢕa mình, nào có ai quan tâm ñꢋn

cái chꢋt cꢕa cô. Thꢐc tꢋ thì, ngưꢊi chꢋt cꢃ chꢋt, ngưꢊi ăn tꢋt cꢃ ăn tꢋt. Ngay cꢉ ñꢋn ông

chꢑng cũng chꢧ thương ñꢋn cái sꢐ nghiꢆp xe tay tꢅ ñây dang dꢢ vì không có cô. Mꢀi quan

hꢆ giꢘa con ngưꢊi vꢍi con ngưꢊi sao mà nhꢈt nhꢖo, bꢈc bꢖo. Sꢐ suy thoái ñꢈo ñꢃc này sꢢ

70

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

dĩ bꢗt ñꢚu tꢅ thái ñꢂ coi trꢌng ñꢑng tiꢒn cꢕa con ngưꢊi trong xã hꢂi ñó. Vì tiꢒn mà nhꢘng

kꢏ làm chꢑng sꢨn sàng ñem vꢁ mình ra ñꢎ ñánh ñꢄi lꢓy chút lꢁi danh. Tình nghĩa phu thê

ñơn giꢉn chꢧ là mꢂt vꢜ hꢁp tác ñꢎ làm ăn sao cho thuꢇn tiꢆn. Nhà văn Nguyꢦn Tuân cũng

có ý kiꢋn tương tꢐ: "Trong cái quan hꢈ nam nꢇ này, trong cái quan hꢈ Pháp ꢠ Nam này,

trong cái quan hꢈ bꢃ ba này cơ sꢡ chính là gì? Là tình thương ư? Là tình yêu ư? Không,

ñꢃng cơ chính là cái xe tay (...). Đꢃng cơ là tiꢔn, ñꢛng tiꢔn buôn bán giꢇa lúc Tây mꢡ tꢟnh"

[1, tr. 304].

Sꢐ tham dꢐ cꢕa yꢋu tꢀ văn xuôi vào thơ góp phꢚn ñáng kꢎ trong viꢆc gia giꢉm các

cung bꢇc khác nhau cꢕa tiꢋng cưꢊi trong thơ trào phúng Tú Xương. Trong nhꢘng câu

chuyꢆn ñꢊi, chuyꢆn ngưꢊi ñưꢁc nhà thơ tái hiꢆn không phꢉi lúc nào tiꢋng cưꢊi cũng bi

phꢩn, chát chúa, ñꢩm nưꢍc mꢗt. Đôi khi, ñó chꢧ là nhꢘng lꢊi trào tiꢋu nhꢪ nhàng như tꢋu

táo, bông ñùa dí dꢙm mà vꢩn ñꢕ ñꢎ ngưꢊi ñꢌc dꢦ dàng theo dõi ñưꢁc diꢦn biꢋn câu chuyꢆn

cũng như tình cꢉm mà tác giꢉ gꢞi gꢗm:

Đêm qua anh ñꢌn chơi ñây,

Giày giôn anh dꢍn, ô tây anh cꢐm

Rꢁng ngày, sang trꢓng canh năm,

Anh dꢍy, em hãy còn nꢙm trơ trơ.

Hꢚi ô, ô mꢏt bao giꢀ

Hꢚi em, em cꢝ ꢍm ꢀ không thưa.

Chꢟn e rꢐy gió mai mưa

Lꢏy gì ñi sꢅm vꢔ trưa vꢅi tình?

(Đi hát mꢏt ô)

Nhân viꢆc mꢂt nhà nho (có ngưꢊi cho rꢠng nhà thơ Đꢃc Đình) lên tꢧnh chơi hát ꢉ ñào

có cái ô ñꢪp bꢟ cô ñꢚu nꢩng mꢓt, tiꢋc cꢕa lꢈi bꢐc mình, ông này nhꢊ Tú Xương làm bài thơ

ñꢉ kích nhà hàng ñó. Câu chuyꢆn vꢒ viꢆc mꢓt ô ñưꢁc kꢎ tꢔ mꢧ, chi tiꢋt: mꢓt ꢢ ñâu, mꢓt

trong trưꢊng hꢁp nào, và có thꢎ ñoán ñưꢁc ngưꢊi ăn cꢗp căn cꢃ vào thái ñꢂ "ꢍm ꢀ không

thưa" ñꢚy nghi hoꢝc: "Câu chuyên kꢉ lꢁi bꢙng thơ ít lꢀi nhưng ñꢎ sꢋ viꢈc, tình tiꢌt không

kém gì lꢀi văn xuôi, có thꢉ làm thoꢊ mãn ñưꢆc mꢃt ông quan toà dꢋ thꢢm, và có thꢉ làm

mꢜu cho mꢃt cách giꢊng văn ꢡ mꢃt lꢅp văn nào". Yꢋu tꢀ trꢘ tình trong bài có lꢖ chꢧ ñưꢁc

thꢎ hiꢆn rõ ꢢ hai câu thơ cuꢀi. Nhưng cũng chꢧ cꢚn hai câu thơ cuꢀi mà cꢃu vãn ñưꢁc cꢉ

mꢂt ñoꢈn trên ñꢎ không biꢋn nó thành văn xuôi. Nꢛi niꢒm cꢕa nhân vꢇt trꢘ tình trong bài

ñưꢁc bꢂc lꢂ khiꢋn câu chuyꢆn có phꢚn dung tꢜc, kém thi vꢟ này chuyꢎn sang mꢂt hưꢍng

khác: "Bài thơ nꢑi gió lên tꢗ hai câu cuꢓi cùng. Tꢗ mꢃt câu chuyꢈn ăn cꢄp ñꢛ vꢍt, ñáng lý

chꢟ gây nꢑi mꢃt chút tiꢌc cꢎa, Tú Xương trang trꢂng nâng nó lên thành mꢃt nꢒi niꢔm hꢛi

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

71

hꢃp xót thương cꢎa nhꢇng cꢖp tình nhân muôn thuꢡ (...) Bên cái tꢕc tꢙn, Nguyꢣn Tuân

lꢛng mꢃt nét thanh, Tú Xương lꢏy cái trong trꢄng mà gꢁn lꢂc ñi cái vꢢn ñꢕc và hút nó lên

theo vꢅi thơ mình" [1, tr. 67]. Bài thơ, sau khi ñưꢁc lưu truyꢒn ñã khiꢋn tác giꢉ cꢕa nó

chꢫng nhꢘng ñưꢁc nhà hàng xin lꢛi mà còn ñưꢁc bꢑi hoàn lꢈi tiꢒn. Dĩ nhiên, nhà thơ Tú

Xương lꢈi là ngưꢊi viꢋt lꢊi phúc ñáp bꢠng mꢂt bài thơ theo lꢀi lꢤy Kiꢒu khác.

Như vꢇy, khi chꢓt văn xuôi ñã thâm nhꢇp vào thơ ca nó sꢖ tꢈo cho thơ có khꢉ năng cꢕa

nhꢘng ký sꢐ, phóng sꢐ: ghi chép nhꢘng ngưꢊi thꢇt, viꢆc thꢇt khiꢋn thơ lúc nào cũng mang

hơi thꢢ nóng hꢄi cꢕa cuꢂc sꢀng. Trong thơ trào phúng cꢕa Tú Xương, tính lꢟch sꢞ, cꢜ thꢎ,

chân thꢐc cꢕa nhꢘng bꢃc tranh ngưꢊi thꢐc, viꢆc thꢐc chính là mꢂt ñꢝc trưng tiêu biꢎu cꢕa

thơ ông.

2.2. Sꢊ kiꢇn, con ngưꢋi mang tính lꢁch sꢌ ꢍ cꢎ thꢈ, chân thꢊc và sinh ñꢆng

Các nhân vꢇt, sꢐ kiꢆn trong tác phꢤm cꢕa Tú Xương như bưꢍc thꢫng tꢅ cuꢂc ñꢊi vào

trang sách. Cho nên, trong thơ ông chꢓt nhꢐa tꢅ cuꢂc ñꢊi lúc nào cũng nóng hôi hꢄi bꢢi

nhꢘng tên ngưꢀi, tên viꢈc cꢕ thꢉ. Ngưꢊi ta không khó khăn ñꢎ tìm kiꢋm tư liꢆu vꢒ cuꢂc ñꢊi,

sꢐ nghiꢆp, thân thꢋ, nơi ăn chꢀn ꢢ cꢕa hꢌ. Tác giꢉ Vương Trí Nhàn cho biꢋt: "Theo ghi

nhꢍn cꢎa nhà văn Nguyꢣn Công Hoan, mꢃt ngưꢀi nꢑi tiꢌng có trí nhꢅ tꢓt và ñã có mꢃt thꢀi

gian dài dꢁy hꢂc ꢡ Nam Đꢞnh, thì hꢐu hꢌt các nhân vꢍt ñưꢆc nhꢄc tꢅi trong thơ Tú Xương

có ñꢞa chꢟ thꢍt ꢡ ngoài ñꢀi. Các bài thơ hình thành như mꢃt cách ñꢉ tác giꢊ ñánh dꢏu

nhꢇng gương mꢖt mà mình tꢗng biꢌt và phꢊi chung sꢓng" [1, tr. 371]. Điꢒu ñó không

nhꢘng không làm phương hꢈi ñꢋn hình ꢉnh nhân vꢇt ông miêu tꢉ mà còn giúp ông bꢂc lꢂ

rõ hơn thái ñꢂ, tình cꢉm tꢍi nhân vꢇt ñó.

Trong nhꢘng bài thơ trꢘ tình như Gꢤi ông thꢎ khoa Phan, ta thꢓy ông gꢌi tên hꢌ ñꢎ

bày tꢙ sꢐ kính trꢌng, ngưꢣng mꢂ. Trong thơ trào phúng, ông gꢌi tên nhân vꢇt ñꢎ bày tꢙ sꢐ

thân mꢇt, suꢑng sã và cꢉ lòng yêu mꢋn vꢍi ngưꢊi ñưꢁc nhꢗc ñꢋn trong bài. Chꢫng hꢈn

trong bài Bꢥn ông ꢏm Điꢔm nhà thơ ñã chơi chꢘ "ꢏm" ñꢎ ñùa trêu ngưꢊi bꢈn cꢕa mình:

ꢦm không ra ꢏm, ꢏm ra nꢛi,

ꢦm chꢁy loăng quăng, ꢏm chꢘng ngꢛi.

Chén cꢊ ñꢛ chuyên cùng chén mꢜu

Luꢃc giò, nꢏu thꢞt, lꢁi ñꢛ xôi.

ꢬm vꢀn là danh hiꢆu ñꢎ chꢧ con quan. Ông ꢓm Điꢒm vꢀn quê ꢢ Thꢅa Thiên, gia cꢉnh

sa sút mꢍi ra Nam Đꢟnh làm ăn, nhà cũng ꢢ phꢀ Hàng Nâu. Hoàn cꢉnh ra ñꢊi bài thơ này

theo như nhà thơ dꢩn giꢉi trong bꢉn chꢘ Nôm AB.194 là: "Ông ꢏm Điꢔm ñang ngꢛi chơi

vꢅi ta, mꢃt chꢓc bꢒng thꢏy con bé con là ngưꢀi nhà bà Hai Đích tꢅi gꢂi: Ông ꢏm ơi, ông

vꢔ gói hꢃ bà tôi vài cái giò. Ông ꢏm lꢏy làm buꢛn cưꢀi, hꢚi mãi thì hoá ra chꢎ nhà nó sai

72

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

nó gꢂi thꢙng ꢏm, nhưng nó nghe nhꢐm ra ông ꢏm. Buꢛn cưꢀi quá ta mꢅi bꢥn ông ꢏm". Bài

thơ, như vꢇy, ñưꢁc viꢋt ñꢎ trào tiꢋu cho vui. Nhà thơ cũng chꢋ giꢦu cái danh hiꢆu cꢇu ꢓm

cꢕa bꢈn bꢠng cách lái nó sang nghĩa chꢧ cái ꢓm là dꢜng cꢜ pha trà. Buꢑn cưꢊi hơn là nꢋu ñó

là dꢜng cꢜ pha trà thì hãy còn quý sang. Nhưng ꢓm "nꢑi" này lꢈi không ñánh bꢈn vꢍi

các thꢃ chén, tách nꢘa mà chuyꢎn sang làm viꢆc ninh nꢓu cꢕa nꢑi. ꢬm cũng chꢫng còn ra

ꢓm nꢘa.

Bài Vꢞnh cô Cáy chꢆ Rꢛng cũng ñưꢁc viꢋt theo lꢀi hài hưꢍc ñó. Nhà thơ cũng dùng

cách chơi chꢘ tên cô ñꢎ luꢇn ra cꢉ mꢂt hꢌ hàng nhà cáy:

Ai ñꢧp hơn cô Cáy chꢆ Rꢛng

Mình cô thì mꢃt, chꢆ thì ñông.

Giꢀi còn bꢉ ñó, tuỳ ngang dꢂc,

Ngưꢀi phꢊi cua ñâu, chꢅ hãi hùng.

Buôn trꢝng nhꢇng toan kꢔ cꢤa lꢒ

Sꢆ còng chꢘng dám ñꢃng chân lông.

Hꢥi ai thiên hꢁ, ra cùng rꢓc

Yꢌm trꢄng như cô phꢊi chꢂn chꢛng

Theo nhà nghiên cꢃu Nguyꢦn Tiꢋn Đoàn trong bài Thêm mꢃt tư liꢈu vꢔ thơ Tú Xương,

cꢜ nꢂi cꢕa ông ñã tꢅng cùng Trꢚn Như Khê và Tú Xương ñꢋn chꢁ Rꢑng xem mꢝt cô Cáy.

Nhan sꢗc cꢕa cô ñưꢁc cꢜ diꢦn tꢉ bꢠng nhꢘng tꢅ như "tiꢉu kiꢔu tuyꢈt xinh","tuyꢈt thꢌ", "Tôi

trông cũng thꢏy mê hꢛn"... Nguyên cô Cáy ngưꢊi làng Phú ꢭc (ngoꢈi thành Nam Đꢟnh)

bán gꢈo ꢢ chꢁ Rꢑng. Cô này ñꢪp nên hay bꢟ bꢌn con trai trêu ghꢪo. Nhưng cô cũng rꢓt ghê

gꢍm nên thưꢊng cꢐ lꢈi. Nhà thơ, tuy có dùng chꢘ cua, cáy ñꢎ trêu ñùa tên cô nhưng vꢩn tꢙ

rõ sꢐ thiꢆn cꢉm trưꢍc mꢂt tư cách ñoan trang, mꢈnh bꢈo.

Tuy nhiên, phꢚn ña các nhân vꢇt ñưꢁc Tú Xương chꢧ mꢝt gꢌi tên trong thơ ñꢒu bꢟ tác

giꢉ bày tꢙ thái ñꢂ không thiꢆn cꢉm, thꢇm chí khinh bꢧ, căm ghét, căm phꢩn. Có lꢖ khi gꢌi

tên các nhân vꢇt này Tú Xương mꢍi thꢎ hiꢆn mꢂt quan niꢆm khá phꢄ biꢋn trong dân gian

xưa: ngưꢊi ta thưꢊng réo tꢇn tên tꢜc ra ñꢎ chꢞi khi muꢀn tꢙ ra không tôn trꢌng ai ñó

(Nguyꢦn Trãi cũng ñã dùng cách này khi gꢌi giꢝc Minh là giꢝc Ngô trong Đꢁi cáo bình

Ngô). Thơ trào phúng cꢕa Tú Xương vì thꢋ ñưꢁc ví như bꢉn cáo trꢈng chꢧ ñúng ngưꢊi,

ñúng tꢂi vꢍi nhꢘng kꢏ vꢂi vàng chꢈy theo phong trào Âu hoá ñꢋn lꢀ lăng, kꢆch cꢣm, hoꢝc

bꢓt nhân, hoꢝc tha hoá vì ñꢈo ñꢃc, hoꢝc bꢓt chꢓp tꢓt cꢉ chꢧ vì tiꢒn... Đáng nói là sꢀ lưꢁng

nhân vꢇt này khá nhiꢒu. Theo tác giꢉ Trꢚn Thꢟ Trâm trong bài Tú Xương ꢠ nhꢇng phóng sꢋ

bꢙng thơ, có ñꢋn 45 nhân vꢇt trong sáng tác cꢕa Tú Xương bꢟ lôi ñích danh tên cúng cơm

ra mà réo gꢌi. Tꢅ mꢜ Tuꢚn Quang, mꢜ Bꢀ Cao lꢫng lơ nhưng ñóng vai mꢆnh phꢜ ñꢃc

hꢈnh, ñꢋn ꢬm Kꢧ, Đô Mĩ, chú Tiꢎu Long phù mꢓt nꢋt, quen thói giăng hoa; tꢅ cꢜ thưꢁng

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

73

Cao, quan Cꢞ Nhu, tri phꢕ Xuân Trưꢊng, Thành Pháo, cꢞ Thăng ñꢋn Huꢓn Mĩ, tú Tây Hꢑ,

ông Bát, Lê Tuyên... Nào tay Thꢌ nhu nhưꢁc ñꢎ vꢁ chơi nhăng, ông Hàn phꢀ hàng Song,

Vũ Tuân, Lê Sĩ Nghꢟ, tranh nhau cái thꢕ khoa năm Canh Tý; nào cô Ký vì cơ nghiꢆp cꢕa

chꢑng mà thꢐc hiꢆn kꢋ mꢥ nhân, rꢑi lão Hàn bꢟ vꢁ doꢈ bꢙ. Nào ông lang Xáng, chú Triꢒu

Châu, nào bà Hanh Tꢜ... [1, tr. 365]. Chꢫng hꢈn như:

Cꢤ nhân: cꢍu ꢏm Kꢨ

Tú tài: con ñô Mꢩ

(Than sꢋ thi)

Sơ khꢊo khoa này bác cꢤ Nhu.

Thꢋc ra vꢗa dꢓt lꢁi vꢗa ngu

(Ông cꢤ Nhu)

Năm nay ñꢒ rꢖt phưꢀng hay chꢇ

Kìa bác Lê Tuyên cũng thꢝ ba.

(Khoa Canh Tý)

Và còn bao nhiêu kꢏ xꢓu nꢋt: kꢏ mꢍi phꢓt, rꢢm ñꢊi, trưꢢng giꢉ hꢌc làm sang nꢘa.Tú

Xương là mꢂt nhà thơ lꢍn bꢢi ông là ngưꢊi ñꢚu tiên góp cho lꢟch sꢞ dân tꢂc nhꢘng phóng

sꢐ bꢠng thơ vô giá qua nhꢘng câu chuyꢆn vꢒ ngưꢊi thꢐc, viꢆc thꢐc như thꢋ.

2.3. Thꢋi gian và không gian cꢎ thꢈ

Làm nên tính chân thꢐc trong nꢂi dung phꢉn ánh cꢕa thơ Tú Xương còn phꢉi kꢎ ñꢋn sꢐ

hꢛ trꢁ cꢕa nhꢘng thông sꢀ thꢀi gian, không gian cꢕ thꢉ. Có rꢓt nhiꢒu bài thơ cꢕa ông nêu

chính xác, cꢜ thꢎ ñꢟa ñiꢎm, thꢊi gian ñꢋn mꢃc ngưꢊi ñꢌc hôm nay có thꢎ căn cꢃ vào ñó ñꢎ

tra cꢃu như thꢎ mꢂt tư liꢆu lꢟch sꢞ. Đꢌc nhꢘng bài thơ như: Đꢏt Vꢞ Hoàng, Phꢓ Hàng Song,

Tꢋ cưꢀi mình, Lꢣ xưꢅng danh khoa Đinh Dꢍu, Phú hꢚng thi khoa Canh Tý..., ta thꢓy rꢠng,

văn xuôi thꢐc sꢐ ñã có mꢝt trong nhꢘng dòng thơ ꢓy ñꢎ ñꢟnh vꢟ chính xác hoàn cꢉnh cꢕa

nhân vꢇt trꢘ tình. Nhꢘng yꢋu tꢀ này trên thꢐc tꢋ ñã kìm hãm ít nhiꢒu tính chꢓt lãng mꢈn,

bay bꢄng thưꢊng thꢓy cꢕa thi ca. Thꢋ nhưng nhꢘng cꢃ liꢆu chân xác trên cũng ñꢑng thꢊi

tꢈo dꢐng ñưꢁc niꢒm tin cho ngưꢊi ñꢌc vꢒ thꢃ cꢉm xúc có thꢇt bùng phát trên cái lõi sꢐ kiꢆn

có thꢇt.

Nói vꢒ thꢊi gian, nꢋu như các nhà thơ trung ñꢈi cꢉm nhꢇn thꢊi gian cꢕa cuꢂc ñꢊi con

ngưꢊi thưꢊng ngꢗn ngꢕi, chóng tàn ñꢀi lꢇp vꢍi thꢊi gian vũ trꢜ tĩnh tꢈi, bꢓt biꢋn có tính

chung chung thì Tú Xương lꢈi cꢉm nhꢇn vꢒ thꢊi gian bꢠng nhꢘng dꢓu mꢀc cꢜ thꢎ. Ngoài

ra, thꢊi gian trong thơ ca trung ñꢈi còn chꢟu sꢐ quy ñꢟnh cꢕa quy luꢇt cꢉm thꢜ toàn vꢪn,

nhìn mꢌi sꢐ vꢍi toàn bꢂ quá trình như sꢐ tuꢚn hoàn cꢕa thꢊi gian thiên nhiên qua ngày

74

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

ñêm, qua bꢀn mùa, qua sꢐ sꢀng, cái chꢋt. Vꢍi cách cꢉm nhꢇn như vꢇy, các nhà thơ trung

ñꢈi thưꢊng có ý niꢆm lý tưꢢng hoá thꢊi cꢄ xưa. Tú Xương thì khác, thꢊi gian trong thơ Tú

Xương là thꢊi gian hiꢆn tꢈi. Nꢋu có là quá khꢃ thì ñó cũng là quá khꢃ rꢓt gꢚn thꢐc tꢈi và ñꢎ

làm rõ cho con ngưꢊi hay sꢐ kiꢆn ñang ꢢ thꢐc tꢈi mà thôi. Ngay nhan ñꢒ cꢕa bài thơ, tác

giꢉ ñã ghi dꢓu lꢈi khoꢉng thꢊi gian cho cꢜ thꢎ ñó: Mꢛng hai tꢌt viꢌng cô Ký, Hꢚng thi khoa

Quý Mão, Lꢣ xưꢅng danh khoa Đinh Dꢍu... Trong bài thơ, nꢋu ñó không phꢉi là mꢂt thꢊi

khꢗc cꢜ thꢎ thì cùng lꢗm cũng là ñêm qua, ñêm nay, xuân này, ngày nay, hay thꢊi gian tꢌt

gꢗn vꢍi mꢂt sꢐ viꢆc, con ngưꢊi cꢜ thꢎ ñang diꢦn ra.

Sách ñèn hꢂc tꢍp năm Minh Mꢈnh

(Ông lão)

Tꢌt nhꢏt năm nay khéo thꢍt là

(Sꢄm tꢌt)

Đꢁo hꢂc ngày nay chán lꢄm rꢛi

(Than ñꢁo hꢂc)

Tiꢌn sĩ khoa này ñꢒ mꢏy ngưꢀi

(Ông tiꢌn sĩ mꢅi)

Tính chꢓt phóng sꢐ, ñưa tin cꢕa các bài thơ còn giúp ông phꢉn ánh ñưꢁc diꢦn biꢋn cꢕa

nhꢘng câu chuyꢆn ngay khi nó vꢅa xꢉy ra. Vì vꢇy, ông không hoài niꢆm nhiꢒu vꢒ dĩ vãng

như chúng ta thưꢊng thꢓy trong thơ cꢕa các nhà thơ thꢊi trưꢍc. Ngay trong bài thơ có tên

Vꢞ Hoàng hoài cꢑ ta cũng thꢓy tác giꢉ cꢉm sꢐ biꢋn ñꢄi hơn là nhꢍ tiꢋc. Cái thꢊi hoàng kim

cꢕa mꢂt vùng ñꢓt "phong vꢍn, ñꢏt nhiꢔu quan" chꢧ ñưꢁc ñưa ra ñꢎ so sánh vꢍi nhꢘng ñꢄi

thay cꢕa con ngưꢊi, cꢕa cꢉnh vꢇt hôm nay. Vꢍi ý nghĩa thꢊi gian ñó qua các bài thơ, Tú

xương ñã làm ñꢄi mꢍi quan niꢆm vꢒ thꢊi gian trong thơ trung ñꢈi.

Trꢀi kia xui khiꢌn sông nên bãi

Ai khéo xoay ra phꢓ nꢤa làng

Khua múa trꢓng chiêng chùa vꢜn nꢝc

Xì xèo tôm tép chꢆ hꢐu tan

(Vꢞ Hoàng hoài cꢑ)

Vꢒ không gian, mô hình không gian nghꢆ thuꢇt cơ bꢉn trong thơ trung ñꢈi là không

gian vũ trꢜ trong ñó ñã lꢚn lưꢁt xuꢓt hiꢆn không gian nhàn tꢉn ꢤn dꢇt, không gian hoang dꢈi

tiêu ñiꢒu biꢋn dꢟch, không gian luân lꢈc, tha phương... Thoát khꢙi tính ưꢍc lꢆ truyꢒn thꢀng,

thơ Tú Xương không hưꢍng ñꢋn vũ trꢜ, không ñăng cao viꢦn vꢌng... mà hưꢍng nhꢘng

ñưꢊng phꢀ, nhꢘng xóm cô ñꢚu, nhꢘng mom sông, nhꢘng ngôi nhà, cao lâu... Tú Xương

TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 5/2016

75

hưꢍng ngưꢊi ñꢌc tꢍi mꢂt không gian mang tính thꢋ sꢐ, không gian cꢕa ñꢊi sꢀng thưꢊng

nhꢇt hàng ngày, nơi ñó diꢦn ra bao nhiêu vꢓn ñꢒ nhꢙ nhꢝt cꢕa cuꢂc sꢀng cá nhân nhà thơ

và nhꢘng ngưꢊi xung quanh ông như: phꢀ hàng Song, xã Vꢟ Xuyên, chꢁ Rꢑng...

ꢪ phꢓ hàng Song thꢍt lꢄm quan

(Phꢓ hàng Song)

Áo mũ ăn ngꢛi xã Vꢞ Xuyên

(Ông lão)

Chꢆ Rꢛng chꢆ Bꢌn dꢁo xa chơi

(Thi cơm rưꢆu)

Mꢂt ñiꢒu khác biꢆt nꢘa là, nꢋu không gian trong thơ cꢄ thưꢊng tĩnh tꢈi, thì ngưꢊi ta lꢈi

thꢓy trong không gian trong thơ Tú Xương ꢑn ào, sôi ñꢂng, ñông ñúc và ngꢑn ngꢂn chꢓt

sꢀng cꢕa ñꢊi sꢀng phꢀ thꢟ. Con ngưꢊi trong thơ ông vì thꢋ không có vꢏ thung dung, nhàn

tꢉn ñꢎ chiêm nghiꢆm, tư lꢐ kiꢎu "mꢃt mꢊnh tình riêng ta vꢅi ta". Hꢌ không có thꢊi gian

cho nhꢘng suy nghĩ riêng tư thì phꢉi vì ñang bꢟ cuꢀn vào guꢑng quay hꢀi hꢉ, hꢛn ñꢂn và

cũng không kém phꢚn bꢓt an cꢕa cuꢂc sꢀng ñang trong giai ñoꢈn thꢟ dân hoá.

ꢫm ꢂe quan trưꢀng miꢈng thét loa

(Lꢣ xưꢅng danh khoa Đinh Dꢍu)

Khách năm ba kꢬ bi bô nói

(Khen ngưꢀi hàng Sꢄt)

Xì xèo tôm tép chꢆ hꢐu tan

(Vꢞ Hoàng hoài cꢑ)

Thꢐy khoá tư lương nhꢏp nhꢑm ngꢛi

(Than ñꢁo hꢂc)

Đó thꢐc sꢐ là không gian cꢕa ñꢊi sꢀng trꢚn tꢜc. Mꢂt không gian nhꢀn nháo, xô bꢑ, ꢚm

ĩ, chꢇt chꢂi, ngꢂt ngꢈt. Cái dáng nhꢓp nhꢄm ngꢑi cꢕa thꢚy khoá tái hiꢆn tư thꢋ bꢓt an cꢕa cꢉ

mꢂt lꢍp ngưꢊi trong xã hꢂi sꢀng ñꢚy rꢩy nhꢘng tính toán thꢐc dꢜng cꢕa nhꢘng kꢏ ham tiꢒn,

hám sꢗc. Đây ñúng là hiꢆn thꢐc cꢕa xã hꢂi thꢟ dân Viꢆt Nam cuꢀi thꢋ kꢔ XIX ñꢚu thꢋ kꢔ

XX. Tú Xương liꢆt kê ra 39 cái tên ñꢟa danh chꢧ trong cái thành Nam nhꢙ xíu cꢕa tác giꢉ có

lꢖ cũng ngꢚm thꢎ hiꢆn ý này. Nhꢘng cái tên: Nam Đꢟnh, Vꢟ Xuyên, Vꢟ Hoàng, Hàng Song,

Hàng Nâu, Hàng Thao, phꢀ Giꢓy, Tràng Lꢈc, Viꢦn Lai, non Côi, sông Vꢟ, chꢁ Rꢑng, chꢁ

Bꢋn... ñã làm sꢀng lꢈi mꢂt thꢊi, làm thơ ông như mꢂt bꢃc tranh sinh ñꢂng mang hơi thꢢ

thꢊi kỳ bát nháo Á ꢡ Âu lꢩn lꢂn, cũ mꢍi giao tranh? Ông ñã giꢉi thiêng tꢓt cꢉ nhꢘng gì

thuꢂc vꢒ lý tưꢢng, khuôn thưꢍc mꢩu mꢐc ñꢎ trꢉ vꢒ ñꢊi sꢀng cái vꢏ ngoài trꢚn tꢜc như nó

76

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI

vꢀn có. Trꢚn Thꢟ Trâm nhꢇn xét: "Ông xꢝng ñáng là nhà thơ tiên phong và cũng là nhà thơ

tiêu biꢉu nhꢏt trong viꢈc viꢌt vꢔ ngưꢀi thꢋc, viꢈc thꢋc, ông ñã ñưa nghꢈ thuꢍt trꢡ vꢔ vꢅi

cuꢃc sꢓng thưꢀng nhꢍt cꢎa con ngưꢀi" [1, tr. 369].

Cuꢀi cùng, khi nói vꢒ ñꢝc ñiꢎm không gian, thꢊi gian trong thơ Tú Xương, chúng tôi

xin mưꢁn lꢊi cꢕa giáo sư Nguyꢦn Huꢆ Chi làm ý khái quát: "Thơ Tú Xương ñã có nhꢇng

ñꢑi mꢅi vꢔ không gian, thꢀi gian. Đó cũng chính là yꢌu tꢓ làm cho thơ ông mang ñꢍm chꢏt

tꢋ sꢋ" [1, tr. 368]. Nꢋu so sánh vꢍi thơ cꢄ ñiꢎn rõ ràng không gian trong thơ Tú Xương có

sꢐ ñꢄi mꢍi và cách tân theo hưꢍng hiꢆn ñꢈi hoá rõ ràng. Đây chính là nhꢘng ñóng góp rꢓt

lꢍn cꢕa Tú Xương trên con ñưꢊng cách tân thơ truyꢒn thꢀng.

3. KꢏT LUꢐN

Như vꢇy, sꢐ tham gia cꢕa yꢋu tꢀ tꢐ sꢐ trong quá trình sáng tác ñã tꢈo nên cho thơ trào

phúng Tú Xương mꢂt diꢆn mꢈo khác biꢆt. Mꢛi bài thơ ông viꢋt ñꢒu như mꢂt câu chuyꢆn kꢎ

trong ñó các nhân vꢇt, sꢐ kiꢆn ñꢒu ñưꢁc khꢗc hoꢈ cꢜ thꢎ, rõ ràng. Tú Xương ñã phá vꢣ

nhꢘng khuôn vàng thưꢍc ngꢌc thuꢂc vꢒ tính quy phꢈm, chuꢤn mꢐc cꢕa văn hꢌc trung ñꢈi

ñꢎ ñưa thơ trào phúng trꢢ vꢒ gꢚn vꢍi hiꢆn thꢐc hơn. Ngꢩm lꢈi trong văn chương, ñꢎ ñưꢁc

lưu truyꢒn hꢇu thꢋ phꢉi là cái gì ñó thꢇt tròn trꢟa, thꢇt lưu loát, hoꢝc là cái gì ñó thꢇt khô ráp

sꢚn sùi. Cho nên, chính cái giꢌng trào lꢂng cùng vꢍi sꢐ cách tân táo bꢈo ñꢀi vꢍi thơ truyꢒn

thꢀng lꢈi hꢓp dꢩn ñꢂc giꢉ, làm cho thơ Tú Xương trꢢ thành mꢂt hiꢆn tưꢁng ñꢝc biꢆt.

TÀI LIꢑU THAM KHꢒO

1. Nhiꢒu tác giꢉ (2001), Trꢐn Tꢌ Xương vꢔ tác gia, tác phꢢm, Nxb Giáo dꢜc.

2. Nhiꢒu tác giꢉ (1999), Thơ Nôm Tú Xương, Nxb Hꢂi nhà văn Viꢆt Nam.

3. Nguyꢦn Lꢂc (1999), Văn hꢂc Viꢈt Nam nꢤa cuꢓi thꢌ kꢨ XVIII ꢠ hꢌt thꢌ kꢨ XIX, Nxb Giáo dꢜc.

4. Trꢚn Nho Thìn (2009), Văn hꢂc trung ñꢁi Viꢈt Nam, Nxb Giáo dꢜc Viꢆt Nam.

THE AUTOBIOGRAPHICAL ELEMENTS

IN EPIGRAMMATIC POETRY OF TRAN TE XUONG

Abstract: Skipping direct expression in poem facilitated the entry of autobiographical

elements. Tran Te Xuong (another name: Tu Xuong) was one of the first poets who did

such innovation in his works. Each of his poems portrayed a real story, which its

character was named specifically. Especially, time and space in poems of Tu Xuong were

also featured by time and space of prose.

Keywords: Tu Xuong poet, autobiographical, epigrammatic poetry.