Sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Qúy Ly của Nguyễn Xuân Khánh
22
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
SỰ THẬT LỊCH SỬ Vꢀ HƯ CẤU NGHỆ THUẬT
TRONG TIỂU THUYẾT HỒ QUÝ LY
CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH
Lê Thꢀ Huꢁ1
Trưꢀng THPT Nguyꢁn Văn Cꢂ (Tꢂ Sơn – Bꢃc Ninh)
Tóm tꢃt: Vꢄi ba cuꢅn tiꢆu thuyꢇt lꢈch sꢉ Hꢊ Quý Ly, Mꢋu Thưꢌng ngàn và Đꢍi gꢎo lên
chùa, Nguyꢁn Xuân Khánh là mꢍt trong nhꢏng cái tên ñưꢌc nhꢃc ñꢇn nhiꢐu trong các
cuꢍc hꢍi thꢑo, nghiên cꢒu vꢐ sꢓ phát triꢆn, ñꢔi mꢄi cꢕa văn hꢖc nói chung, tiꢆu thuyꢇt
lꢈch sꢉ Viꢗt Nam ñương ñꢎi nói riêng nhꢏng năm gꢘn ñây. Bài báo này góp bàn thêm vꢐ
mꢅi quan hꢗ giꢏa sꢓ thꢙt lꢈch sꢉ và hư cꢚu nghꢗ thuꢙt trong viꢗc xây dꢓng, khꢃc hꢖa các
nhân vꢙt lꢈch sꢉ trong tiꢆu thuyꢇt Hꢊ Quý Ly.
Tꢂ khóa: Nguyꢁn Xuân Khánh, Hꢊ Quý Ly, tiꢆu thuyꢇt lꢈch sꢉ, tính chân thꢓc, hư cꢚu
nghꢗ thuꢙt.
1. Mꢂ ĐꢃU
Mꢀc dù “trình làng” truyꢁn ngꢂn Mꢍt ñêm (ñăng trên tꢃp chí Văn nghꢗ Quân ñꢍi sꢄ
2/1959, tác phꢅm này ñưꢆc tꢀng giꢇi Nhì (ñꢆt 1, 1958, không có giꢇi Nhꢈt) trong cuꢉc thi
viꢊt vꢋ “ñꢌi sꢄng bꢉ ñꢉi trong hòa bình” do Tꢃp chí Văn nghꢁ quân ñꢉi thꢌi kì này tꢍ chꢎc)
và các truyꢁn trong tꢏp Rꢂng sâu (Nxb Văn hꢐc, 1963) ñã bưꢑc ñꢒu ñꢓnh hình mꢉt lꢄi viꢊt,
song có vꢔ Nguyꢕn Xuân Khánh lꢃi thích “lang thang trong chꢖ” (tên mꢉt tꢏp tiꢗu luꢏn cꢘa
Hꢙ Anh Thái, Nxb Trꢔ ꢈn hành năm 2016) ñꢗ thꢗ nghiꢁm, kiꢊm tìm mꢉt cách thꢎc diꢕn
giꢇi mꢑi cho nhꢖng khám phá vꢋ lꢓch sꢚ, văn hóa, con ngưꢌi... cꢘa riêng mình. Nhꢖng “tai
nꢃn nghꢋ nghiꢁp” nhà văn gꢀp phꢇi trong cuꢉc ñꢌi sáng tác cũng giꢄng nhꢖng thăng trꢒm
cꢘa các giai ñoꢃn/thꢌi ñꢃi lꢓch sꢚ ñưꢆc ông lꢈy làm bꢄi cꢇnh cho các tác phꢅm. Sau sꢛ bꢎt
phá “không thành công” cꢘa Miꢐn hoang tưꢛng (Nxb Đà Nꢜng, 1990) và Trư cuꢊng (chưa
ꢈn hành, chꢝ công bꢄ trên mꢃng internet), Nguyꢕn Xuân Khánh ñã lꢀng im suꢄt mưꢌi năm
ñꢗ ngꢞm nghĩ, ñiꢋu chꢝnh và rꢙi mưꢌi năm sau, liên tiꢊp cho ra ñꢌi các cuꢄn tiꢗu thuyꢊt
lꢓch sꢚ có tiꢊng vang lꢑn: Hꢊ Quý Ly, Mꢋu Thưꢌng ngàn, Đꢍi gꢎo lên chùa.
1
Nhꢏn bài ngày 12.7.2017; gꢚi phꢇn biꢁn, chꢝnh sꢚa và duyꢁt ñăng ngày 25.7.2017
Liên hꢁ tác giꢇ: Lê Thꢓ Huꢁ; Email: [email protected]
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 17/2017
23
Dưꢌng như ngay lꢏp tꢎc, sꢛ trꢟ lꢃi ñꢒy ꢈn tưꢆng cꢘa Nguyꢕn Xuân Khánh ñã thu hút
sꢛ chú ý, quan tâm cꢘa giꢑi nghiên cꢎu phê bình và ñông ñꢇo ñꢉc giꢇ. Sáng tác cꢘa ông,
ñꢀc biꢁt, bꢉ ba tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ này ñã trꢟ thành mꢉt trong các chꢘ ñꢋ trung tâm trong
các cuꢉc hꢉi thꢇo, trao ñꢍi vꢋ các khuynh hưꢑng, xu thꢊ khai thác, diꢕn giꢇi các vꢈn ñꢋ lꢓch
sꢚ, văn hóa, con ngưꢌi trong văn hꢐc ñương ñꢃi. Tuy nhiên, trong bài viꢊt này, chúng tôi
chꢝ muꢄn trao ñꢍi thêm vꢋ quan ñiꢗm cũng như sꢛ kꢊt hꢆp hài hòa giꢖa sꢛ thꢏt lꢓch sꢚ
và hư cꢈu nghꢁ thuꢏt cꢘa nhà tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ Nguyꢕn Xuân Khánh trong tiꢗu thuyꢊt
Hꢊ Quý Ly.
2. NꢄI DUNG
2.1. Quan niꢁm vꢅ tiꢆu thuyꢇt lꢀch sꢈ và ngưꢉi viꢇt tiꢆu thuyꢇt lꢀch sꢈ
Trong bài viꢊt “Viꢊt tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ cũng cꢒn phꢇi hư cꢈu” [2], Nguyꢕn Xuân
Khánh bày tꢠ: “Tôi quan niꢁm tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ tꢃo ra mꢉt hiꢁn thꢛc làm sao ñꢗ gây cho
ngưꢌi ñꢐc mꢉt ꢇo tưꢟng là nó có thꢏt. Tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ lꢃi dꢛng lꢃi bꢄi cꢇnh không khí
cꢘa thꢌi ñꢃi. Tôi phꢇi ñꢐc rꢈt nhiꢋu tư liꢁu cùng sꢛ trꢇi nghiꢁm thꢛc tꢊ ñꢗ nhào nꢀn thành
nhân vꢏt, sꢛ kiꢁn, nhꢖng mꢄi liên hꢁ. Tiꢗu thuyꢊt phꢇi có ñꢌi sꢄng, bi hài trꢖ tình. Trong
khi ñó, kí sꢛ lꢓch sꢚ chꢝ là bám chꢂc vào các văn bꢇn sꢚ ñꢗ viꢊt”. Ngưꢌi viꢊt tiꢗu thuyꢊt
lꢓch sꢚ cꢒn hꢉi tꢡ ñꢘ hai yꢊu tꢄ: am hiꢗu sâu sꢂc lꢓch sꢚ, có trí tưꢟng tưꢆng phong phú; và
mꢉt cuꢄn tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ hꢈp dꢞn, lôi cuꢄn phꢇi kꢊt hꢆp hài hòa giꢖa yꢊu tꢄ lꢓch sꢚ và
yꢊu tꢄ hư cꢈu nghꢁ thuꢏt, bꢟi “Trong tiꢗu thuyꢊt, tꢈt cꢇ là giꢇ ñꢓnh ñꢗ ñꢉc giꢇ rꢉng quyꢋn
hư cꢈu tưꢟng tưꢆng, ñꢉc giꢇ là ngưꢌi tham dꢛ vào tiꢗu thuyꢊt, tꢃo ra nhꢖng góc nhìn còn
ꢅn khuꢈt trong lꢓch sꢚ”. Theo Nguyꢕn Xuân Khánh, nhà tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ phꢇi ñꢇm bꢇo
ñưꢆc tính chính xác vꢋ “cái ñã có”, “ñã xꢇy ra” vꢢa phꢇi nói lên ñưꢆc “cái có thꢗ có”, “có
thꢗ xꢇy ra” cꢘa lꢓch sꢚ trong diꢕn trình, xu thꢊ cꢘa nó. Ông khꢣng ñꢓnh: “Tôi quan niꢁm
rꢤng tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ không phꢇi là kꢗ lꢃi lꢓch sꢚ, minh hꢐa lꢓch sꢚ mà là phꢇn ánh nhꢖng
vꢈn ñꢋ cꢘa con ngưꢌi hiꢁn tꢃi vì chúng ta ñang viꢊt cho nhꢖng ngưꢌi ñang sꢄng ñꢐc, vì vꢏy
phꢇi ñꢋ cꢏp ñꢊn nhꢖng ñiꢋu mà hꢐ quan tâm”. Do vꢏy, nhꢖng vꢈn ñꢋ lꢓch sꢚ nhà văn ñꢀt ra
trong tác phꢅm thꢛc chꢈt là sꢛ ñꢄi thoꢃi vꢑi ñꢉc giꢇ vꢋ quá khꢎ, ñꢙng thꢌi cũng là nhꢖng
gꢆi mꢟ, trao ñꢍi vꢋ hiꢁn tꢃi và tương lai.
Tôn trꢐng cꢇm thꢎc và tính chân thꢛc lꢓch sꢚ, Nguyꢕn Xuân Khánh cũng ñꢙng thꢌi
nhìn nhꢏn lꢓch sꢚ trong “trꢃng thái ñꢉng”, trên tinh thꢒn mꢃnh dꢃn “nhꢏn thꢎc lꢃi” cꢘa mꢉt
nhà tiꢗu thuyꢊt và thái ñꢉ hoài nghi khoa hꢐc cꢒn thiꢊt cꢘa mꢉt ngưꢌi nghiên cꢎu. Nhà văn
cho rꢤng: “Theo tôi, tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ có hai loꢃi. Mꢉt là viꢊt vꢋ nhꢖng nhân vꢏt nꢍi tiꢊng
trong lꢓch sꢚ. Và ngưꢌi viꢊt không ñưꢆc phép bꢓa ñꢀt mꢉt cách trꢂng trꢆn, chꢝ có thꢗ hư cꢈu
vꢋ tâm lí hoꢀc thêm nhꢖng nhân vꢏt hư cꢈu ñꢗ soi sáng nhân vꢏt có thꢛc. Còn mꢉt loꢃi
24
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
khác là nhà văn xây dꢛng không khí xưa nhưng nhân vꢏt là nhân vꢏt hư cꢈu. Có mꢉt vài
nhân vꢏt nhưng chꢝ làm bꢄi cꢇnh cho nhân vꢏt hư cꢈu. Và lꢓch sꢚ chꢝ là cái ñinh treo”. Nhà
văn có thꢗ tái tꢃo, nhào nꢀn lꢃi lꢓch sꢚ, tưꢟng tưꢆng, hư cꢈu, bꢍ sung nhꢖng chi tiꢊt, sꢛ kiꢁn
mà lꢓch sꢚ không nói ñꢊn hoꢀc chưa sáng tꢠ. Mưꢆn “bꢎc tranh lꢓch sꢚ”, coi “lꢓch sꢚ chꢝ là
cái ñinh treo” các sꢛ kiꢁn, nhân vꢏt, bài hꢐc quá khꢎ, nhà văn ñꢙng thꢌi chuyꢗn tꢇi nhꢖng
quan niꢁm, nhꢏn thꢎc, suy ngꢞm và triꢊt lí cꢘa mình. Đây cũng là xu thꢊ chung mà các nhà
viꢊt tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ Viꢁt Nam ñương ñꢃi như Nguyꢕn Mꢉng Giác, Nam Dao, Võ Thꢓ
Hꢇo, Hoàng Quꢄc Hꢇi, Nguyꢕn Quang Thân... hưꢑng tꢑi.
Trong văn hꢐc, con ngưꢌi luôn là ñích ñꢊn, là trung tâm trong cꢇm hꢎng sáng tꢃo và ý
ñꢙ nghꢁ thuꢏt cꢘa tác giꢇ. Mꢥi nhà văn ñꢋu có mꢉt quan niꢁm riêng vꢋ thꢊ giꢑi và con
ngưꢌi, ñiꢋu này không chꢝ xác ñꢓnh tư tưꢟng, thái ñꢉ, cꢇm hꢎng, cái nhìn cꢘa hꢐ ñꢄi vꢑi
hiꢁn thꢛc, mà còn chi phꢄi nghꢁ thuꢏt xây dꢛng hꢁ thꢄng nhân vꢏt trong tác phꢅm. Tiꢗu
thuyꢊt lꢓch sꢚ cꢘa Nguyꢕn Xuân Khánh cho thꢈy mꢉt quan niꢁm nghꢁ thuꢏt hꢊt sꢎc mꢑi
mꢔ. Nhà văn nhìn con ngưꢌi ꢟ chiꢋu sâu, khám phá con ngưꢌi vꢢa trong tư cách là nhân
vꢏt lꢓch sꢚ, vꢢa là con ngưꢌi cꢘa ñꢌi thưꢌng vꢑi nhiꢋu mꢄi quan hꢁ, ꢟ nhiꢋu bình diꢁn,
khía cꢃnh. Đó là con ngưꢌi trong mꢄi quan hꢁ vꢑi văn hóa, phong tꢡc; con ngưꢌi vꢑi ñꢌi
sꢄng bꢇn năng, tâm linh; và trên hꢊt, là nhꢖng con ngưꢌi bi kꢓch trong sꢛ tꢛ ý thꢎc vꢋ trách
nhiꢁm, bꢍn phꢏn trưꢑc nhꢖng trꢑ trêu, trái ngang cꢘa lꢓch sꢚ và ñꢌi sꢄng nhân thꢊ.
Nhân vꢏt lꢓch sꢚ là nhꢖng nhân vꢏt có thꢏt ñã ñưꢆc các nhà sꢚ hꢐc ghi chép lꢃi trong
sꢚ sách vꢑi lai lꢓch tiꢗu sꢚ, hành ñꢉng, công trꢃng rõ ràng. Còn nhân vꢏt trong tiꢗu thuyꢊt
lꢓch sꢚ là nhân vꢏt thoát thai tꢢ nguyên mꢞu, ñưꢆc “hư cꢈu”, “sáng tꢃo lꢃi” dꢛa theo ý ñꢙ
cꢘa nhà văn. Hư cꢈu là ñꢀc tính cꢘa văn chương, càng không thꢗ thiꢊu trong tư duy sáng
tꢃo cꢘa các nhà tiꢗu thuyꢊt. Khi “sáng tꢃo lꢃi” các nhân vꢏt lꢓch sꢚ, Nguyꢕn Xuân Khánh
mꢉt mꢀt, tôn trꢐng các “tính chꢈt” và “ñꢀc ñiꢗm” lꢓch sꢚ cꢘa nguyên mꢞu; mꢀt khác,
“thêm” vào mꢉt sꢄ nét hư cꢈu, khiꢊn cho nhân vꢏt không còn là nhꢖng “vai lꢓch sꢚ” cꢡ thꢗ,
mà hiꢁn lên sꢄng ñꢉng như mꢉt ngưꢌi cꢘa ñꢌi thưꢌng có sꢄ phꢏn, cuꢉc ñꢌi, nꢥi niꢋm buꢙn
vui, trăn trꢟ riêng.
2.2. Sꢊ hòa trꢋn nhuꢌn nhuyꢍn sꢊ thꢎt lꢀch sꢈ và hư cꢏu nghꢁ thuꢎt trong tiꢆu
thuyꢇt Hꢐ Quý Ly
Trong ba cuꢄn tiꢗu thuyꢊt ñã nói, Hꢊ Quý Ly là cuꢄn tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ ñúng nghĩa
nhꢈt, chꢎa ñꢛng nhiꢋu tìm tòi, sáng tꢃo, cách tân cꢘa nhà văn vꢋ thꢗ loꢃi tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ.
Vꢑi 836 trang viꢊt bao quát mꢉt thꢌi ñiꢗm lꢓch sꢚ ñꢒy biꢊn ñꢉng, phꢎc tꢃp, mꢉt cuꢉc cꢇi
cách chính trꢓ cꢒn thiꢊt nhưng tàn bꢃo và ñꢞm máu cuꢄi triꢋu Trꢒn ñꢒu triꢋu Hꢙ, Nguyꢕn
Xuân Khánh ñã xây dꢛng trong 13 chương truyꢁn cꢇ mꢉt thꢊ giꢑi nhân vꢏt ñông ñꢇo, ñꢀc
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 17/2017
25
sꢂc, tꢢ nhꢖng nhân vꢏt có thꢏt trong lꢓch sꢚ ñꢊn các nhân vꢏt hư cꢈu, tꢢ nhꢖng ngưꢌi dân
thưꢌng vô danh ñꢊn nhꢖng kꢔ quyꢋn thꢊ bꢓ kꢦt giꢖa tình thꢊ buꢉc phꢇi chꢐn lꢛa cꢘa lꢓch sꢚ,
bꢓ va ñꢏp mꢃnh, nꢥ lꢛc làm thay ñꢍi lꢓch sꢚ và rꢄt cuꢉc cũng lꢃi là nꢃn nhân cꢘa chính cꢥ
xe lꢓch sꢚ ñó.
Tôn trꢐng diꢕn trình vꢏn ñꢉng và sꢛ thꢏt lꢓch sꢚ, song Nguyꢕn Xuân Khánh không dꢕ
dàng chꢈp nhꢏn sꢛ sùng kính tôn thꢌ mꢉt chiꢋu cũng như sꢛ bài bác, xuyên tꢃc hay phꢘ
nhꢏn ñóng góp cꢘa các nhân vꢏt lꢓch sꢚ. Như ñã nói, trong Hꢊ Quý Ly, Nguyꢕn Xuân
Khánh ñã lꢛa chꢐn và tái hiꢁn giai ñoꢃn cuꢄi Trꢒn ñꢒu Hꢙ thꢊ kꢝ XIV, XV ñꢒy biꢊn ñꢉng
và phꢎc tꢃp. Viꢊt vꢋ nhà Trꢒn, mꢉt trong nhꢖng triꢋu ñꢃi hưng thꢓnh nhꢈt cꢘa lꢓch sꢚ phong
kiꢊn Viꢁt Nam, nhà văn không chꢐn nhꢖng thꢌi ñiꢗm vàng son, chói lꢐi, cũng không chꢐn
ñꢗ tôn vinh nhꢖng nhân vꢏt anh hùng, hào kiꢁt mà ông lꢃi khꢂc sâu vào thꢌi ñiꢗm suy tàn,
khꢘng hoꢇng nhꢈt cꢘa mꢉt triꢋu ñꢃi; tꢏp trung quan tâm ñꢊn mꢉt trong nhꢖng nhân vꢏt
phꢎc tꢃp bꢏc nhꢈt trong lꢓch sꢚ ꢧ Hꢙ Quý Ly. Nhiꢁm vꢡ cꢘa nhà văn lúc này là phꢇi nhìn
xoáy sâu vào nhꢖng cơn sóng khꢘng hoꢇng ñꢗ truy tìm, suy ngꢞm và giꢇi mã nhꢖng vꢈn ñꢋ
trong quá khꢎ, ráo riꢊt tìm lꢌi giꢇi ñáp cho các câu hꢠi thiꢊt thꢛc cꢘa hiꢁn tꢃi. Cách nhìn
cꢘa Nguyꢕn Xuân Khánh vꢋ Hꢙ Quý Ly và công cuꢉc canh tân ñꢈt nưꢑc có tính phꢇn biꢁn,
ñꢄi thoꢃi lꢃi cách nhìn/diꢕn ngôn cꢘa sꢚ sách chính thꢄng và kinh nghiꢁm cꢉng ñꢙng bꢈy
lâu nay.
Hꢙ Quý Ly trong tiꢗu thuyꢊt là mꢉt nhân vꢏt lꢓch sꢚ có thꢏt, ngưꢌi ñưꢆc lꢛa chꢐn
ñương ñꢒu vꢑi giông bão thꢌi cuꢉc, ngưꢌi chèo lái con thuyꢋn lꢓch sꢚ cꢘa dân tꢉc vưꢆt qua
cơn biꢊn loꢃn ñꢗ rꢨ sang mꢉt hưꢑng mꢑi. Tính cách, tài năng, sꢛ ña nghi, tư tưꢟng canh
tân... cũng như mꢉt loꢃt hành ñꢉng, sꢛ kiꢁn tàn bꢃo cꢘa ông: giꢊt Nguyꢕn Đa Phương, bꢎc
tꢚ Thuꢏn Tôn, dꢌi ñô vꢋ Thanh Hóa, trong hꢉi thꢋ Đꢄng Sơn bꢂt và giꢊt cꢇ thꢇy 370
ngưꢌi... ñã ñưꢆc ghi chép trong chính sꢚ, nhiꢋu ngưꢌi ñã biꢊt. Song trong bꢄi cꢇnh ñương
thꢌi, triꢋu Trꢒn mꢃt vꢏn, chính sꢛ nhiꢕu nhương, quan lꢃi tham nhũng ñꢡc khoét, ngoꢃi
xâm dòm ngó, nꢉi xâm dꢈy loꢃn..., nꢊu không thꢛc hiꢁn các chính sách quyꢊt liꢁt, mꢃnh
tay, liꢁu rꢤng con ngưꢌi “kiêu ngꢃo mà giꢇn dꢓ, cꢎng rꢂn mà dꢓu dàng” [3, tr.93] như cái
bꢇn tính vꢄn dĩ cꢘa ông có thꢗ giꢖ ñưꢆc bꢇn thân mình huꢄng chi cꢇ mꢉt ñꢈt nưꢑc. Con
ngưꢌi Hꢙ Quý Ly chꢈt chꢎa cꢇ mꢉt khꢄi mâu thuꢞn lꢑn, tham vꢐng quyꢋn lꢛc và khát vꢐng
cꢇi cách, thay ñꢍi thꢗ chꢊ cùng nhꢖng xung ñꢉt ñꢃo ñꢎc luôn giày vò, giꢤng xé trong ông.
Hơn ai hꢊt, nhà văn, khi truy tìm vꢋ căn nguyên cꢘa nhꢖng xung ñꢉt và bi kꢓch cá nhân cꢘa
các nhân vꢏt lꢓch sꢚ, ñã thꢈu hiꢗu ñiꢋu này. Bꢟi thꢊ, khác vꢑi chính sꢚ vꢄn chꢝ ghi chép sꢛ
kiꢁn, Nguyꢕn Xuân Khánh có thꢗ “ghi lꢃi”, “ghi ñưꢆc” cꢇnh “hꢤng ñêm ông vꢞn ñꢊn trưꢑc
bàn thꢌi công chúa Huy Ninh, ngꢙi dưꢑi chân pho tưꢆng ñá trꢂng ñꢗ nói chuyꢁn vꢑi bà
bꢤng nhꢖng thì thꢒm trong tâm tưꢟng” hay nhꢖng giꢤng xé, dꢤn vꢀt nꢉi tâm khi ông buꢉc
26
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
phꢇi giꢊt Nguyꢕn Đa Phương ꢧ con ñꢔ thꢒy dꢃy hꢐc cꢘa mình, bꢎc tꢚ vua Thuꢏn Tôn khiꢊn
con gái mình thành bà góa... Nhꢖng gì mà chính sꢚ không ghi chép hoꢀc không thꢗ nói vꢋ
Hꢙ Quý Ly ñưꢆc Nguyꢕn Xuân Khánh chú ý khai thác, “nói hꢉ” bꢤng suy ngꢞm và tâm tư
cꢘa mꢉt con ngưꢌi.
Trong tiꢗu thuyꢊt, Hꢙ Quý Ly là mꢉt nhân vꢏt ña diꢁn, khác vꢑi Hꢙ Quý Ly trong Đꢎi
Viꢗt sꢉ kí toàn thư. Đꢤng sau gương mꢀt sꢂt ñá và nhꢖng tính toán duy trì sꢛ ꢍn ñꢓnh,
quyꢋn uy cꢘa Hꢙ Quý Ly là cꢇ mꢉt thꢊ giꢑi nꢉi tâm phꢎc tꢃp, ñꢒy trăn trꢟ. Ông ý thꢎc rõ
vꢋ tình thꢊ, vꢋ cái lꢆi cũng như hꢏu quꢇ cꢘa nhꢖng viꢁc mình ñã hay sꢨ làm. Dám ñương
ñꢒu vꢑi lꢓch sꢚ dù bꢓ chꢄng ñꢄi tꢢ nhiꢋu phía, nhưng ñꢗ hưꢑng tꢑi mꢉt sꢛ ñꢍi thay có lꢆi
cho nưꢑc, cho dân, ông vꢞn quyꢊt làm. Nhꢏn thꢎc rõ vꢋ thꢌi cuꢉc, chꢈp nhꢏn thꢛc tꢊ và tìm
cách biꢊn ñꢍi nó là mꢡc ñích xuyên suꢄt cꢘa ông. Điꢋu này ñưꢆc thꢗ hiꢁn rõ qua sꢛ bꢉc
bꢃch cꢘa Hꢙ Nguyên Trꢢng: “Sꢛ tranh giành ꢈy cha tôi bꢇo là ñiꢋu lành mꢃnh, ông bꢇo
nhꢖng ngưꢌi sinh ra nơi cꢚa quyꢋn quý phꢇi hiꢗu ñiꢋu ñó, ta ñâu có thoát ñưꢆc sꢄ phꢏn cꢘa
mình, nên ñón nhꢏn nó bꢤng lòng cam chꢓu can ñꢇm, ñꢗ ñiꢋu khiꢗn nó” [3, tr.58ꢧ59]. Cũng
chính Hꢙ Quý Ly ñã nói vꢑi Hꢙ Nguyên Trꢢng nhꢖng ñiꢋu mà trong lòng ông cꢇm thꢈy
bꢂt buꢉc và vô cùng ñau xót: “Đꢈt nưꢑc ta quá ư hꢥn loꢃn, cꢒn có mꢉt thay ñꢍi, cꢒn có mꢉt
sꢛ ñꢇo lꢉn. Lꢨ dĩ nhiên, tàn nhꢞn ñꢈy, ñau thương ñꢈy, nhưng ta sꢨ cꢄ gꢂng cho bꢑt cꢇnh
ñꢒu rơi máu chꢇy” [3, tr.486]...
Khꢂc phꢡc tính sơ lưꢆc, mꢉt chiꢋu trong ghi chép sꢛ kiꢁn, nhân vꢏt cꢘa chính sꢚ,
Nguyꢕn Xuân Khánh ñã ñꢀt nhân vꢏt cꢘa ông trong nhiꢋu mꢄi quan hꢁ, dưꢑi cái nhìn ña
chiꢋu. Dꢞu biꢊt rꢤng “phàm cái gì là mꢑi thì ngưꢌi ta hay chꢄng lꢃi”, nên Hꢙ Quý Ly rꢈt
cꢒn ñꢊn các “ñꢙng minh”, nhưng chính sách cꢇi cách cꢘa ông ñꢉng chꢃm ñꢊn quyꢋn lꢆi cꢘa
cꢇ giꢑi quý tꢉc nhà Trꢒn lꢞn muôn dân trăm hꢐ ñói nghèo và thiꢗn cꢏn, nên ông buꢉc phꢇi
thꢛc hiꢁn các chính sách trꢈn áp tàn bꢃo hà khꢂc nhꢈt. Song Hꢙ Quý Ly tuyꢁt nhiên không
phꢇi là kꢔ ñꢉc tài, khát máu. Đꢎng trưꢑc các mꢄi quan hꢁ mâu thuꢞn và ñꢄi nghꢓch: quân ꢧ
thꢒn, phꢡ ꢧ tꢚ, quyꢋn lꢛc ꢧ ñꢃo ñꢎc, trách nhiꢁm ꢧ lương tâm...; áp lꢛc cꢘa tình thꢊ không
cho phép ông dùng dꢤng hay tính toán quá lâu, bꢟi thꢊ, càng ñꢅy mꢃnh canh tân, ông càng
phꢇi trꢈn áp mꢃnh mꢨ. Đánh giá vꢋ ông rꢈt khác nhau: “Ngưꢌi ñꢌi bꢇo ông táo bꢃo, cương
nghꢓ, sꢂc sꢇo, cꢇ gan làm ñꢈt trꢌi rung chuyꢗn. Có kꢔ chê ông tàn nhꢞn, gian hùng, xꢇo
quyꢁt và lꢂm tham vꢐng” [3, tr.524]. Nhà chép sꢚ Văn Hoa nhꢏn xét: “Chí cꢘa cha con hꢐ
thꢏt rõ ràng như vꢏy. Mꢉt ngưꢌi thì muꢄn làm mây làm mưa ñꢗ thꢈm nhuꢒn cho toàn thiên
hꢃ. Mꢉt ngưꢌi ngay tꢢ lúc trꢔ ñã dꢛ ñꢓnh làm rưꢌng cꢉt cho nưꢑc non” [3, tr.538]. ꢩ mꢉt
chꢥ khác, khi Thưꢆng tưꢑng Trꢒn Khát Chân giao cho Văn Hoa viꢊt mꢉt cuꢄn sách vꢋ Hꢙ
Quý Ly, ông ta cũng nhꢈn mꢃnh mꢉt khía cꢃnh khác: “Quý Ly là mꢉt ngưꢌi ñꢒy táo bꢃo.
Mꢉt kꢔ cưꢑp phꢇi có gan: trên ñꢒu nào biꢊt có ai. Ông ta là mꢉt ngưꢌi dám trên ñꢒu chꢣng
có ai” [3, tr.661].
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 17/2017
27
Đꢗ cꢘng cꢄ quyꢋn lꢛc, ñꢗ ñꢃt ñưꢆc mꢡc ñích canh tân, Hꢙ Quý Ly buꢉc phꢇi thanh
trꢢng nhꢖng kꢔ chꢄng ñꢄi. Cuꢉc tàn sát nhꢖng hoàng thân quꢄc thích nhà Trꢒn, diꢁt trꢢ
mꢒm mꢄng hꢏu hꢐa khiꢊn ngưꢌi ta kinh hoàng: “Hꢪi ôi! Kꢔ làm quan làm vua có thꢗ
chꢣng ác nhưng phꢇi làm ác. Cái ác gꢂn vꢑi vua quan. Cái ác là món ăn cꢘa vua quan. Cái
ác là ñôi cánh cꢘa vua quan. Thiꢊu cái ác mꢉt ngày, ngai vàng buꢙn rꢒu. Thiꢊu cái ác vài
tuꢒn trăng, ngai vàng rung rinh. Thiꢊu cái các mꢉt năm, ngai vàng sꢡp ñꢍ. Cái ác là nguꢙn
sꢄng cꢘa vua quan. Điꢋu ñó ñã ghi rành rành trong sách sꢚ” [3, tr.772]. Cái giá mà Hꢙ Quý
Ly phꢇi trꢇ cho cuꢉc “bꢎt phá” không chꢝ cꢘa riêng ông mà còn cho sꢛ “thoát xác” cꢘa cꢇ
mꢉt thꢗ chꢊ ñã suy tàn quá ñꢂt, song âu cũng là vꢃn bꢈt ñꢂc dĩ. Ông càng ra sꢎc gꢪ rꢄi thì
tình hình càng rꢄi thêm. Ông ñã không thꢗ làm khác, cho dù thꢛc tâm, ông ñâu muꢄn như
vꢏy. Còn nhꢑ khi Sꢚ Văn Hoa viꢊt “Minh Đꢃo luꢏn” chꢄng ñꢄi chꢘ trương canh tân, Hꢙ
Quý Ly ñương nhiên phꢇi bꢂt và tra tꢈn, song chính ông ñã mꢟ ra mꢉt con ñưꢌng sꢄng cho
kꢔ “lꢒm lꢃc” này bꢤng viꢁc ngꢒm lꢁnh cho Hꢙ Nguyên Trꢢng: “Hãy giam hꢂn vào hꢒm xꢚ
chém, ñeo gông cꢍ thꢏt nꢀng, cùm chân tay, mꢙm ñóng hàm thiꢊc, bꢠ ñói, bꢠ rét... Sau ñó
mꢉt sáng sꢑm, mang ra pháp trưꢌng. Hãy cho hꢂn sꢆ ñꢊn vãi ñái, vãi cꢎt ra..., ñꢊn lúc ñó,
con hay mang lꢁnh cꢘa ta ñꢊn, ân xá cho hꢂn, rꢙi ñuꢍi vꢋ thôn quê” [3, tr.551]. Như thꢊ,
Hꢙ Quý Ly ñâu phꢇi mꢉt tên bꢃo chúa, mꢉt kꢔ bꢓ ám ꢇnh, thôi thúc bꢟi tham vꢐng quyꢋn
lꢛc mà xa rꢌi nhꢖng căn cꢄt cꢘa Phꢏt ñꢃo hay lòng thiꢁn tâm. Như thꢊ, càng ñi sâu khai
thác các khía cꢃnh tâm tư trong cꢇm giác cô ñơn, trꢄng rꢥng thꢣm sâu cꢘa nhân vꢏt, Hꢙ
Quý Ly cꢘa Nguyꢕn Xuân Khánh càng gꢒn gũi vꢑi mꢉt con ngưꢌi cꢘa ñꢌi thưꢌng.
Có thꢗ nói, các nhân vꢏt lꢓch sꢚ khác trong tác phꢅm như Hꢙ Nguyên Trꢢng, Hꢙ Hán
Thương, Thánh Ngꢞu, công chúa Huy Ninh, Nghꢁ Hoàng, Thuꢏn Tôn, Trꢒn Khát Chân,
Trꢒn Nguyên Hàng, Nguyꢕn Cꢅn, Phꢃm Sư Ôn, Chꢊ Bꢙng Nga... cũng ñưꢆc nhà văn xây
dꢛng theo hưꢑng này. Trong tiꢗu thuyꢊt, duy nhꢈt khung cꢇnh quá khꢎ vꢑi các cuꢉc tranh
giành quyꢋn lꢛc; sꢛ rꢄi ren phꢎc tꢃp cꢘa tình hình chính sꢛ vꢑi các thꢘ ñoꢃn, âm mưu; các
tꢏp tꢡc, lꢕ hꢉi; các ñꢓa ñiꢗm xꢇy ra sꢛ kiꢁn..., nghĩa là các sꢛ kiꢁn, nꢉi dung ñòi hꢠi tính xác
thꢛc, “tuyꢁt ñꢄi trung thành” vꢑi lꢓch sꢚ là ñưꢆc tái hiꢁn, tuân thꢘ nghiêm ngꢀt. Còn lꢃi,
trong mꢥi trưꢌng ñoꢃn hay phân cꢇnh, ñꢀc biꢁt, các tình tiꢊt tâm lí, tâm trꢃng, nhà văn luôn
ñꢗ các nhân vꢏt “tꢛ thꢗ hiꢁn” hoꢀc ñưa ra nhiꢋu ñiꢗm nhìn soi chiꢊu, nhiꢋu quan ñiꢗm, cách
ñánh giá khác nhau, thꢏm chí ñꢄi lꢏp nhau. Nhꢌ ñó, các sꢛ kiꢁn, ꢅn tích lꢓch sꢚ và lꢑp
sương mù quá khꢎ ñưꢆc vén mꢟ; chân dung cꢘa các nhân vꢏt hiꢁn lên rõ nét, chân thꢛc và
sꢄng ñꢉng.
Trong tiꢗu thuyꢊt Hꢊ Quý Ly, nhà văn ñã xây dꢛng tꢑi hơn ba mươi nhân vꢏt hư cꢈu.
Trong ñó, nhꢖng nhân vꢏt ñưꢆc dꢡng công khꢂc hꢐa có cá tính, có ñꢌi sꢄng nꢉi tâm như
Phꢃm Sinh, Sꢚ Văn Hoa, Thanh Mai, cô Sáo; có nhꢖng nhân vꢏt chꢝ xuꢈt hiꢁn trong chꢄc
28
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ Hꢀ NỘI
lát như ông già Lꢀc, cô Hꢃnh con gái Sꢚ Văn Hoa... Đây là nhꢖng nhân vꢏt không hꢋ có
trong lꢓch sꢚ, nhưng lꢃi hoàn toàn ăn nhꢏp vꢑi guꢙng chuyꢗn ñꢉng cꢘa tâm lý và tính cách
các nhân vꢏt chính. Nꢊu không có nhꢖng nhân vꢏt hoàn toàn hư cꢈu như Phꢃm Sinh, Sꢚ
Văn Hoa, sꢛ soi chiꢊu vꢋ nhân vꢏt chính Hꢙ Quý Ly sꢨ trꢟ nên ñơn giꢇn, nghèo nàn ñi rꢈt
nhiꢋu; không có Thanh Mai, ñꢌi sꢄng nꢉi tâm cꢘa Hꢙ Nguyên Trꢢng vꢑi nhꢖng hꢃnh phúc,
ñau khꢍ, dꢤn vꢀt... cũng sꢨ kém phꢒn phong phú, sinh ñꢉng. Nguyꢕn Xuân Khánh ñã tꢃo ra
ñưꢆc mꢄi quan hꢁ chꢀt chꢨ giꢖa các nhân vꢏt hư cꢈu và các nhân vꢏt có thꢏt trong lꢓch sꢚ.
Sꢄ phꢏn, cuꢉc ñꢌi các nhân vꢏt ñꢋu ñưꢆc ñꢀt trong mꢄi quan hꢁ giꢖa cá nhân và lꢓch sꢚ,
ñꢋu chꢎa mꢉt phꢒn lꢓch sꢚ, nên mꢥi nhân vꢏt cꢘa Nguyꢕn Xuân Khánh ñꢋu phꢇn ánh các
dòng chꢇy khác nhau cꢘa lꢓch sꢚ. Nhà văn thông qua các nhân vꢏt ñꢗ dꢛng lꢃi không khí
lꢓch sꢚ mꢉt giai ñoꢃn, mꢉt thꢌi kì lꢓch sꢚ ñꢗ ngưꢌi ñꢐc hiꢗu hơn vꢋ mꢉt thꢌi kì lꢓch sꢚ ñã
qua, ñꢙng thꢌi lý giꢇi lꢓch sꢚ bꢤng con mꢂt hiꢁn tꢃi. Đꢙng thꢌi, “Ngưꢆc lꢃi nꢥi tiꢊc thương
ngưꢌi vꢆ quá cꢄ, quꢏn chúa Quỳnh Hoa cꢘa Hꢙ Nguyên Trꢢng; cuꢉc tình trăng gió cꢘa
Thiên Nhiên tăng vꢑi cô gái quê cꢂt cꢠ trên ñꢙng; tình yêu cꢘa Hꢙ Nguyên Trꢢng vꢑi
Thanh Mai, Phꢃm Sinh vꢑi Thꢓ Hꢃnh... thꢛc sꢛ là nhꢖng trang viꢊt vꢋ nhꢖng mꢄi tình vꢢa
mãnh liꢁt vꢢa lãng mꢃn, ñꢒy chꢈt thơ và cũng không thiꢊu nhꢖng giꢐt nưꢑc mꢂt. ꢩ nhꢖng
trang này dưꢌng như Nguyꢕn Xuân Khánh muꢄn qua ñó ñꢗ bꢃn ñꢐc ñưꢆc sꢄng lꢃi thꢌi trai
trꢔ cꢘa mình mꢉt cách vô thꢎc, tꢃo nên sꢛ ñam mê và ma lꢛc cuꢄn hút lòng ngưꢌi. Điꢋu ñó
chꢎng tꢠ bút pháp nghꢁ thuꢏt tiꢗu thuyꢊt cꢘa nhà văn Nguyꢕn Xuân Khánh ña dꢃng mà cao
kiꢊn, thanh tao mà tꢡc lꢡy biꢊt nhưꢌng nào” [dꢞn bài cꢘa Đꢥ Ngꢐc Yên, 1, tr.294].
Là nhà tiꢗu thuyꢊt hiꢁn ñꢃi, Nguyꢕn Xuân Khánh ñꢙng tình vꢑi quan ñiꢗm cꢘa Millan
Kundera khi cho rꢤng: “tiꢗu thuyꢊt gia không phꢇi là thꢤng hꢒu cꢘa nhꢖng sꢚ gia. Anh
không thꢗ kꢗ hay bàn vꢋ lꢓch sꢚ, nhưng khám phá ra nhꢖng khía cꢃnh chưa biꢊt tꢑi cꢘa
hiꢁn hꢖu con ngưꢌi, nhꢖng biꢊn ñꢉng lꢑn lao cꢘa lꢓch sꢚ ñꢄi vꢑi anh ta giꢄng như cái ñèn
rꢐi bꢈt thình lình làm sáng tꢠ nhꢖng khía cꢃnh ꢅn giꢈu và vꢃch trꢒn chúng ra”. Nguyꢕn
Xuân Khánh chꢐn lꢓch sꢚ làm ñích ñꢊn nên nhà văn không “tái hiꢁn” lꢓch sꢚ mà ông ñã
sáng tꢃo lꢓch sꢚ theo cách riêng, vꢑi ông, tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ là “sꢛ sáng tꢃo thꢎ hai, nó là
tác phꢅm cꢘa con ngưꢌi. Bꢟi vì chꢝ có con ngưꢌi mꢑi có thꢗ còn chơi ñưꢆc vꢑi quá khꢎ,
làm cho nó sꢄng lꢃi trưꢑc mꢂt chúng ta và phꢡc sinh nó bꢤng nghꢁ thuꢏt”. Goncourt cho
rꢤng “lꢓch sꢚ là cuꢄn tiꢗu thuyꢊt ñã viꢊt xong, tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ có thꢗ diꢕn ra như thꢊ.
Thưꢆng ñꢊ chꢣng làm gì ñưꢆc vꢑi lꢓch sꢚ nꢖa nhưng con ngưꢌi thì còn có thꢗ viꢊt lꢓch sꢚ
và làm thay hình, ñꢍi dꢃng nó”.
3. KꢑT LUꢒN
Tꢛu trung, viꢊt tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ, Nguyꢕn Xuân Khánh không nhꢤm tái hiꢁn sꢛ thꢏt
lꢓch sꢚ mà hưꢑng tꢑi viꢁc khꢂc hꢐa, diꢕn giꢇi thân phꢏn con ngưꢌi trưꢑc nhꢖng biꢊn ñꢉng
TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 17/2017
29
lꢑn lao cꢘa lꢓch sꢚ. Sꢛ kꢊt hꢆp giꢖa sꢛ thꢏt lꢓch sꢚ và hư cꢈu nghꢁ thuꢏt ñã mang ñꢊn cho
Hꢊ Quý Ly nói riêng cũng như Mꢋu Thưꢌng ngàn và Đꢍi gꢎo lên chùa nói chung sꢛ rꢉng
mꢟ các chiꢋu kích, khꢇ năng phꢇn ánh cũng như nhꢖng yêu cꢒu mꢑi ñꢄi vꢑi viꢁc thꢗ hiꢁn
các vꢈn ñꢋ phꢎc tꢃp, bí ꢅn cꢘa lꢓch sꢚ. Đꢀc ñiꢗm trên khiꢊn viꢁc ñꢐc và hiꢗu tiꢗu thuyꢊt
lꢓch sꢚ cꢘa Nguyꢕn Xuân Khánh không dꢕ dàng. Song, xin mưꢆn ý kiꢊn cꢘa Giáo sư Trꢒn
Đình Sꢚ sau ñây ñꢗ làm lꢌi kꢊt: “Tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ nào cũng trong mình mang hai lꢒn lꢓch
sꢚ: lꢓch sꢚ thꢌi ñã qua và lꢓch sꢚ thꢌi ngưꢌi viꢊt ñang sꢄng. Chꢝ quan tâm thꢌi ñã qua mà
không nꢊu ñưꢆc vꢈn ñꢋ quan tâm cꢘa ngưꢌi hiꢁn tꢃi thì tiꢗu thuyꢊt cũng khó hꢈp dꢞn. Chꢝ
nêu quan tâm hiꢁn tꢃi mà bꢠ mꢈt lꢓch sꢚ thì không có tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ nꢖa” [1, tr.472].
TÀI LIꢓU THAM KHꢔO
1. Nguyꢕn Đăng Điꢁp (chꢘ biên) (2012), Đoàn Ánh Dương, Đꢥ Hꢇi Ninh, Lꢈch sꢉ và văn hóa –
Cái nhìn nghꢗ thuꢙt Nguyꢁn Xuân Khánh, ꢧ Nxb Phꢡ nꢖ ꢧ Viꢁn Văn hꢐc, Hà Nꢉi.
2. Nguyꢕn Xuân Khánh, “Viꢊt tiꢗu thuyꢊt lꢓch sꢚ cũng cꢒn phꢇi hư cꢈu”, nguꢙn:
3. Nguyꢕn Xuân Khánh (2000), Hꢊ Quý Ly, ꢧ Nxb Phꢡ nꢖ, Hà Nꢉi.
4. Nguyꢕn Xuân Khánh (2006), Mꢋu Thưꢌng ngàn, ꢧ Nxb Phꢡ nꢖ, Hà Nꢉi.
5. Nguyꢕn Xuân Khánh (2011), Đꢍi gꢎo lên chùa, ꢧ Nxb Phꢡ nꢖ, Hà Nꢉi.
THE TRUTH OF HISTORY AND THE FICTITIOUS ART IN THE NOVEL
NAMED “HO QUY LY” BY NGUYEN XUAN KHANH
Abstract: Regarding to the three literary novels “Ho Quy Ly”, “Mau thuong ngan” and
“Doi gao len chua”, in the recent years, the author Nguyen Xuan Khanh was mentioned
in many seminars, studies on the development and renewal of literature and
contemporary Vietnamese historical novels. The article more discusses on the
relationship between the truth of history and the fictitious art to built and create
historical figures in the work named Ho Quy Ly.
Keywords: Nguyen Xuan Khanh, Ho Quy Ly, historical novel, realistic, fictitious art.
8 trang
25160
Free
Bạn đang xem tài liệu "Sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Qúy Ly của Nguyễn Xuân Khánh", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- su_that_lich_su_va_hu_cau_nghe_thuat_trong_tieu_thuyet_ho_qu.pdf
