Thơ Hoàng Cầm nhìn từ lăng kính phê bình cổ mẫu

8

Journal of Science – Phu Yen University, No.28 (2021), 8-17

THƠ HOÀNG CẦM NHÌN TỪ LĂNG KÍNH PHÊ BÌNH CỔ MẪU

Huỳnh Thị Diệu Duyên*

Trường Đại học Phú Yên

Ngày nhận bài: 24/04/2021; Ngày nhận đăng: 24/09/2021

Tóm tắt

Hoàng Cầm là một trong những gương mặt lớn của thi đàn Việt Nam hiện đại. Thơ

Hoàng Cầm ẩn giấu nhiều kí hiệu, biểu tượng, và sâu hơn, là cổ mẫu. Từ lăng kính phê bình cổ

mẫu, bài viết nhận diện và phân tích giá trị biểu đạt, giá trị thẩm mĩ của cổ mẫu trong thế giới

nghệ thuật thơ Hoàng Cầm. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ giới hạn tìm hiểu và trình

bày về cổ mẫu Linh âm và Tự ngã.

Từ khóa: Hoàng Cầm, cổ mẫu, phê bình cổ mẫu, Tự ngã, Linh âm.

đời của thuyết phê bình cổ mẫu đã cung cấp

một cách đọc khác mang tính đa giác: tâm

lí, văn hóa, nhân học. Đặc biệt, đối với các

tác giả mà sáng tác của họ mang nhiều dấu

vết của chất liệu văn hóa dân gian, ẩn tàng

năng lượng tinh thần vô thức cộng đồng…,

phê bình cổ mẫu hứa hẹn những khám phá

bất ngờ ở tầng sâu bút pháp tư duy, thế giới

thẩm mĩ của nhà văn.

1. Đặt vấn đề

Phân tâm học ra đời và phát triển

mạnh mẽ vào đầu thế kỉ XX đã mang đến

sự thay đổi lớn lao trong nhận thức về trung

tâm tâm thức con người. Nó không chỉ cho

thấy khoa học văn học từ cội nguồn sâu xa

luôn gắn liền với tâm lí học mà quan trọng

hơn, còn chứng minh một cách xác đáng

rằng vô thức đóng vai trò như là dự phóng

tạo nên sự thăng hoa trong hoạt động sáng

tạo của người nghệ sĩ.

Thi sĩ Hoàng Cầm (1922 - 2010) -

người được mệnh danh là cây bút “dệt thơ

từ những giấc mơ” - bước vào giữa thi đàn

Việt Nam bằng “nguồn sáng linh diệu phía

sau những ngôn từ” (Erich Fromm, 2002).

Thơ ông chất chứa những khoảng lặng đầy

“mê hương”, “ám ảnh” với những phát tích

từ huyền tưởng, giấc mơ, mộng ảo…

Chúng ẩn giấu vô số kí hiệu, biểu tượng, và

sâu hơn là cổ mẫu - mã nghệ thuật dẫn đưa

vào thế giới thơ thi nhân.

C.G.Jung - cha đẻ của trường phái

Tâm lí học chuyên sâu - khẳng định, vô

thức tập thể, đặc biệt là cổ mẫu, chính là

đầu mối khởi phát cho việc lí giải các động

cơ sáng tạo nghệ thuật đích thực. Nói cách

khác, trong văn chương nghệ thuật, quá

trình sáng tạo của nhà văn luôn chịu sự tác

động vô hình từ vô thức tập thể thông qua

các cổ mẫu. Quan điểm mới mẻ, đầy táo

bạo này đã đặt nền móng cho sự hình thành

thuyết phê bình cổ mẫu (Archetypal

Criticism), đánh dấu sự chuyển dịch khái

niệm cổ mẫu từ một thuật ngữ tâm lí học

vào địa hạt văn chương với tư cách là cội

nguồn sinh thành nên các hệ biểu tượng đầy

sức ám ảnh trong sáng tác văn học. Sự ra

____________________________

Chính bằng “đôi hài cổ mẫu” (chữ

dùng của Trần Nữ Phượng Nhi), chúng tôi

tìm thấy trong thơ Hoàng Cầm âm vọng

Cội nguồn thiết tha với cổ mẫu Đất, khát

vọng kiếm tìm không thỏa linh giới Mẫu

trong cảm quan Mẫu hệ đong đầy qua cổ

mẫu Người đàn bà Mẹ, tình yêu siêu năng

chứa đựng “nguyên vẹn kí ức trùng khơi”

về giấc mơ hạnh phúc với cổ mẫu Linh âm

* Email: [email protected]

Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Số 28 (2021), 8-17

9

và Hành trình tìm về bản thể, về với ta

thông qua cổ mẫu Tự ngã. Trong phạm vi

bài viết này, chúng tôi chỉ giới hạn tìm hiểu

và trình bày về cổ mẫu Linh âm và Tự ngã -

“hạt nhân tâm thức” Hoàng Cầm.

có thể thay đổi tùy theo các thời đại, các tộc

người và các cá nhân (Jean Chevalier -

Alain Gheerbarnt, 2002). Cổ mẫu, vì vậy,

mang trong nó xu hướng được phú bẩm và

trao truyền.

Từ những định nghĩa trên, có thể

2. Cổ mẫu và cổ mẫu trong văn chương

Cổ mẫu (tiếng Anh: archetype,

hiểu một cách sơ giản, cổ mẫu (Archetype)

chính là những “hình tượng có giá trị bền

vững, phổ quát, thoát thai từ vô thức tập

thể” (Nhiều tác giả, 2009). Trong họa đồ

tâm thức của con người, cổ mẫu nằm ở tầng

sâu nhất: Tôi → Ý thức → Vô thức cá nhân

→ Vô thức tập thể → Vô thức tập thể

không bao giờ ý thức được… Nó có từ

nguyên thủy và là một thành phần trong gia

tài tinh thần nhân loại.

tiếng Pháp: archétype) là một thuật ngữ của

ngành Tâm lí học chuyên sâu do C.G.Jung

sáng lập. Về nghĩa từ nguyên, Archetype là

từ ghép có tiếp đầu ngữ arche là cổ, khởi

đầu, cơ sở, nguyên lí và type là mẫu, loại,

dấu ấn, hình ảnh, mô phạm, quy phạm…

Do vậy, khi dịch sang tiếng Việt, Archetype

được định danh theo nhiều cách khác nhau:

sơ nguyên tượng (Kim Định), siêu mẫu (Vũ

Đình Lưu, Đỗ Lai Thúy), nguyên mẫu

(Phan Quang Định), mẫu cổ (Trần Đình Sử,

Đỗ Đức Hiểu), cổ mẫu (Phương Lựu,

Nguyễn Thị Thanh Xuân), mẫu gốc (Hồ

Thế Hà)… Ngay chính C.G.Jung, trong các

công trình của mình, cũng đã dùng nhiều

tên gọi để miêu tả Archetype như: siêu

tượng, hình ảnh nguyên thủy, vết tích bàn

cổ.

Khi bàn về con đường thoát thai

của cổ mẫu từ huyền thoại cổ đến sáng tạo

văn chương, N.Frye cho rằng sự tuần hoàn

sinh mệnh trong thiên nhiên sẽ quyết định

một cách tương ứng những cổ mẫu đi vào

văn học cũng tất yếu sẽ mang những trình

thức diễn biến tuần hoàn. Trên tinh thần đó,

N.Frye đã gợi mở một cái nhìn khoáng đạt

và cởi mở hơn về cổ mẫu trong văn học.

Theo ông, cổ mẫu là những ý tượng điển

hình xuất hiện trở đi trở lại một cách

thường xuyên trong tác phẩm. Chúng mang

tính tự trị, vừa có thể bổ sung trong dạng

thức biểu tượng của riêng nó vừa tham gia

vào tình huống có sẵn với những xung năng

và tư tưởng riêng.

Theo Từ điển văn học (bộ mới), cổ

mẫu là “khái niệm dùng để chỉ những mẫu

của các biểu tượng, các cấu trúc tinh thần

bẩm sinh, trong tưởng tượng của con

người, chứa đựng trong vô thức tập thể của

cộng đồng nhân loại; vô thức tập thể này là

yếu tố đặc trưng của tất cả các vô thức cá

nhân” (Đỗ Đức Hiểu, 2004). Các tác giả Từ

điển biểu tượng văn hóa thế giới xem

Archetype “biểu hiện ra như những cấu trúc

tâm thần gần như phổ biến, bẩm sinh hay

được thừa kế, một thứ ý thức tập thể; chúng

thể hiện qua các biểu tượng đặc biệt chứa

đầy một công suất năng lượng lớn” (Jean

Chevalier - Alain Gheerbarnt, 2002). Và

lưu ý thêm, “nhưng cái chung cho cả nhân

loại là những cấu trúc ấy, vốn hằng định,

chứ không phải những hình ảnh bề ngoài,

Trải nghiệm về cổ mẫu, vì vậy, như

C.G.Jung chia sẻ, “là một trải nghiệm căng

thẳng và xáo trộn. Chúng ta dễ dàng khi nói

một cách điềm tĩnh về cổ mẫu, nhưng đối

diện thực sự với chúng là một việc hoàn

toàn khác hẳn” (Carl Gustav Jung, 2007).

Đọc tác phẩm văn chương dưới lăng kính

phê bình cổ mẫu cũng vậy. Người đọc luôn

đứng trước câu hỏi: Có thể đưa hình tượng

được triển khai trong tác phẩm nghệ thuật

này đến cổ mẫu nào của vô thức tập thể?

10

Journal of Science – Phu Yen University, No.28 (2021), 8-17

Và làm sao để có thể nhận diện chính xác

cổ mẫu giữa mê cung từ ngữ?... Dựa trên lí

thuyết cổ mẫu và phê bình cổ mẫu, có ba

tiêu chí nhận diện quan trọng: trội bật, linh

hoạt và lan tỏa, ảnh hưởng. Tuy vậy, nhận

diện cổ mẫu quả thật là một công việc đòi

hỏi sự tinh tế, nhạy cảm, thêm chút cơ

duyên. Có lẽ chính bởi thế, cổ mẫu và

những trang viết về nó luôn đầy sức ám

gợi, hấp dẫn như chính lời mời gọi ân cần

của C.G.Jung: “… tôi có quyền hi vọng là

các thính giả của tôi đã kịp suy nghĩ, không

phải về những điều tôi nói, mà chính là về

sự vận dụng cụ thể tất cả những điều đó

vào tác phẩm thơ ca – nghệ thuật, như thế

là đắp da đắp thịt cho bộ khung xương tư

tưởng trừu tượng của tôi”.

xa, siêu việt” (Trần Nữ Phượng Nhi, 2011).

Cho nên, có thể thấy hấp lực của Linh âm

(ở nam giới) rất lớn và không đơn thuần chỉ

liên quan đến những yếu tố dục năng mà

còn tiềm ẩn bên trong những đặc tính về

thẩm mĩ, đạo đức, phẩm hạnh, tinh thần.

Ở một cách diễn giải khác, Linh âm

là thành tố nữ tính trong tâm hồn người đàn

ông. Nó đưa lại sự yêu thương, say mê,

nhung nhớ, khát vọng… cũng như đưa lại

sinh lực sống dồi dào, dẫn đến sự “phối kết

hợp nhất” hai yếu tố âm dương trong người

nam góp phần làm nên những đặc tính nhân

cách. Hơn thế nữa, Linh âm có mặt trong

vô thức nam giới còn nhằm điều hòa tâm lí.

Nó thực hiện chức năng “môi giới giữa cái

tôi và cái mình, cái mình ấy là hạt nhân của

psyché (cái tâm)” (Erich Fromm, 2002).

Theo C.G. Jung, cổ mẫu Linh âm

3. Cổ mẫu Linh âm (Anima) trong thơ

Hoàng Cầm

Linh âm (Anima) là một trong năm

phát triển qua bốn chặng đường. Chặng đầu

tiên là giai đoạn mang tính cơ thể và sinh lí,

Linh âm được tượng hình với vóc dáng

Eva. Chặng thứ hai là giai đoạn có tính

hình thức lãng mạn và thẩm mĩ, Linh âm

tồn tại dưới hình dạng Eros hàm chứa nhiều

nét giới tính. Chặng thứ ba, chịu ảnh hưởng

của các yếu tố quy phạm xã hội, Linh âm

mang những nét đức hạnh và đạo đức, được

tinh thần hóa và tâm linh hóa, tồn tại dưới

hình dạng ni, nữ tu hay Đức Trinh nữ

Maria. Và chặng cuối cùng là sự tiến hóa

đỉnh cao, mang tính minh triết, ý nghĩa tinh

thần, Linh âm tồn tại dưới hình dạng hiền

mẫu, đưa lại kinh nghiệm nội tâm đầy sáng

tạo và thấm nhuần tâm linh.

cổ mẫu quan trọng nhất trong đời sống

nhân loại. Cổ mẫu này ám chỉ mặt nội tâm

bị che giấu của nhân cách một người đàn

ông. Cụ thể hơn, Anima là “chỉ số đàn bà

trong vô thức của đàn ông” (Erich Fromm,

2002) (đối lập với Animus là chỉ số đàn ông

trong tâm linh nữ giới). Ý chỉ rằng, “Mọi

người đàn ông đều mang trong mình một

hình ảnh phụ nữ vĩnh cửu; đó không phải là

hình ảnh của một người phụ nữ cụ thể mà

là một hình ảnh nữ tính xác định” (Murray

Stein, 2011). Theo như khám phá của C.G.

Jung, Linh âm mang tính chất tích cực

trong tâm thức nam giới, tác động đến nhân

cách họ theo hai khía cạnh: Ở khía cạnh

cảm hứng sáng tạo, “nhờ linh âm mà linh

dương tiêu cực được chuyển đổi thành tích

cực với nhiều cảm hứng đầy khởi sắc và

sáng tạo” (Trần Nữ Phượng Nhi, 2011);

còn khía cạnh thứ hai là “những nỗi niềm

khắc khoải, nhớ nhung, mong ước tìm về

những bến bờ vượt không gian, vượt thời

gian, những bến bờ vĩnh cửu, xa cách, cao

Tìm hiểu thơ Hoàng Cầm từ góc

nhìn cổ mẫu, chúng tôi nhận thấy Linh âm

chiếm một vị trí quan trọng trong tâm thức

nhà thơ. Lí giải cho điều này, có lẽ xuất

phát từ bối cảnh không gian văn hóa quê

hương, sự nghiệp thi ca và nhất là biến cố

lớn lao trong cuộc đời Hoàng Cầm: vụ án

Nhân văn - Giai phẩm. Thêm nữa, cũng cần

Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Số 28 (2021), 8-17

11

lưu ý đến tính nữ ở những vai nam trong

quan họ hay chèo, một đặc trưng văn hóa

dân gian đồng bằng Bắc Bộ. Tất cả những

tác nhân văn hóa và tâm lí trên đã đẩy nhà

thơ rơi vào trạng thái mất cân bằng, ngày

càng có xu hướng chuồi sâu vào bản thể.

Thực tế đó đòi buộc trong sâu thẳm tâm

thức nhà thơ sự tự hòa giải, bổ cứu, cân

bằng. Và Linh âm - yếu tố nữ tính nằm

trong vô thức tập thể - chịu trách nhiệm

quan trọng đó. Cổ mẫu này bảo toàn nhân

cách nhà thơ, điều khiển và chi phối

khuynh hướng ứng xử văn hóa của nhà thơ

trước cuộc đời và thi ca.

nữ vừa thực vừa mộng ảo ấy, nhà thơ

dường như đã “tựa vào vai người đẹp, vào

nhân cách người xưa qua sự đằm thắm, đa

tình nhằm hướng đến một sắc màu huyền

thoại vĩnh viễn” (Lương Minh Chung, 2012).

Riêng đối với Mẹ và Chị, họ không

chỉ đơn giản là hình ảnh, mà là siêu tượng,

linh ảnh. Nhà thơ nâng Mẹ và Chị từ cái

“ngắn ngủi, tạm thời” cá nhân lên sự vĩnh

cửu, phổ quát của cộng đồng, của nhân loại.

Mẹ - Chị tích hợp quá khứ - hiện tại - tương

lai; Mẹ - Chị vừa bình dị, chân thực vừa

lộng lẫy kiêu sa trong ánh hào quang huyền

thoại. Từ trong sâu thẳm của vô thức nhà

thơ, Mẹ - Chị là bến hóa sinh “đưa Em nhẹ

gót về xanh xưa/ Chỉ tay xuống đất làm

mưa/ Mát chân Em khỏa lững lờ nguồn

xuân” (Xanh xưa).

Trong thơ Hoàng Cầm, chúng tôi

nhận thấy loạt hình ảnh nhân vật nữ có

phong cách rất riêng. Đó là những nhân vật

trong văn chương và huyền thoại lịch sử:

Mị Châu, nàng Tô Thị, Nguyên phi Ỷ Lan,

Thúy Kiều, Hồ Xuân Hương…; là những

người phụ nữ Kinh Bắc xúng xính mớ ba

mớ bảy, đẹp nết đẹp người: Gái Tam Sơn,

gái Cầu Lim Nội Duệ… Đậm nét nhất là

những bà mẹ và người chị Kinh Bắc. Họ

cũng chính là cội nguồn cảm hứng sáng tạo

thơ Hoàng Cầm. Về Kinh Bắc mở đầu bằng

hình ảnh người mẹ mở lối, dẫn đường cho

đứa con xa: Cúi lạy mẹ con trở về Kinh Bắc

(Đêm Thổ). Ở 7 nhịp sau của tập thơ, có 2

nhịp (Rồi tất cả cùng đi và Điểm trang) in

đậm dáng hình người con gái Kinh Bắc và

nhịp 5 (Còn em) thao thức hình bóng Chị.

Sang đến Mưa Thuận Thành, hình ảnh nữ

giới xuất hiện mỗi lúc một đậm nét: Sao tơ

tình em càng óng mịn/ Môi thơm mận tía

vườn quê (Từ nguồn đến biển), Em nói

như gió nghẹn/ Chiều nghiêng mây Thị

Mầu (Anh đứng đây là đâu)… Họ không

chỉ từ huyền sử, từ kí ức trở về trong thơ

Hoàng Cầm như một bảng giá trị của văn

hóa truyền thống mà còn như chứng tích

của tín ngưỡng tôn thờ người Mẫu. Chính

bằng cách đắm chìm trong thế giới người

Có thể khẳng định, hình ảnh người

phụ nữ đóng vai trò là hình tượng trung

tâm, là biểu tượng uyên nguyên giàu chất

văn hóa, đưa đến sự thống ngự của Âm tính

trong thơ thi sĩ Hoàng Cầm.

Phần lớn cổ mẫu Linh âm trong thơ

Hoàng Cầm tượng hình với vóc dáng Eva.

Nhà thơ say mê ngắm nhìn và miêu tả vẻ

đẹp hình thể người phụ nữ: Gái Tam Sơn

đờ đẫn môi trầu/ Ngực áo phập phồng bưởi

ngọt (Hội vật), Tuột hàng khuy lơi yếm tóc

buông mành/ Đùi chảy dài búp thon nhún

vội (Thi đánh đu), Tê tê ngực nở bồi hồi/

Gió thơm tóc cuốn nắng cười Em chi (Gọi

đôi)… Trong cách miêu tả này, người đọc

nhận ra có một mạch nguồn phồn thực đang

chảy lênh láng trên mảnh đất vô thức

Hoàng Cầm. Nhà thơ đã “thừa hưởng cái

bản tính thuần nhiên của cha ông nguyên

thủy và nhân loại sơ khai để nhìn đời bằng

đôi mắt quý trọng bản chất tự nhiên” (Trần

Nữ Phượng Nhi, 2011). Không ngần ngại

hay e dè, Hoàng Cầm ca ngợi vẻ đẹp của

người phụ nữ bằng cảm quan tín ngưỡng

phồn thực, bằng cảm thức cây lá, hoa trái:

12

Journal of Science – Phu Yen University, No.28 (2021), 8-17

môi hoa, bầu vú lửa, miệng hé hạt na, cổ

tay tròn đẫn mía gie, hai gò tịch mịch má

hồng ngâm, vú xuân đường phèn căng bưởi

Nga My… Và chuyện ân ái trong mắt nhà

thơ là cuộc tính giao bất tận của vũ trụ:

Động phòng cưỡng gió ôm hôn, Sao lặng

ngàn xưa gió động phòng… Dường như, vô

thức cá nhân cộng hưởng vô thức nhân loại

nói chung và tín ngưỡng phồn thực nói

riêng đã tạo nên một Hoàng Cầm với sắc

diện hào hoa đa tình. Trong đó, hình ảnh

Chị là hiện thân cụ thể cho vẻ đẹp hình thể

ám ảnh nguồn thơ: mây uốn hàng cau cúi

ngó vành môi (Đèn nhang 2), tua khăn

buông còn buộc búp hoa lan (Cỏ Bồng thi),

tung tóe dội gầu trăng nước giếng/ Mát lùa

kẽ tóc (Tắm đêm), Ngửa mặt hứng mưa đồi

cỏ ngát/ Nguôi dần cơn sốt bỏng môi hoa

(Thi ăn mía thổi cơm), Gầu giai ai vớt Chị

ơi/ lòa lõa thân trăng (Đợi mùa), Đến khi

xé lụa bừng da thịt/ Ngửa mặt phù du khép

gió xanh (Dáng thơ)…

hư, cái hoang đường kì ảo.

Chính trong bầu khí quyển đặc biệt

đó, cặp đôi Chị - Em dễ khiến người đọc

liên tưởng đến đôi nam nữ đầu tiên của

nhân loại: Adam - Eva. Và chiếc lá Diêu

bông, cỏ Bồng thi, quả vườn ổi tựa như trái

cấm vườn Địa đàng năm xưa. Chúng cứ

chập chờn ảo mê, hư thực cuốn Em bước

vào hành trình kiếm tìm vi phạm cấm kị.

Và phải chăng, tục tìm lá quý, lá độc, đố lá

lạ của trai gái yêu nhau vào mùa xuân trong

rừng ngày xưa của nền văn hóa Việt -

Mường vẫn còn dư ảnh trong tiềm thức

Hoàng Cầm? Còn Chị, qua khát vọng chạm

đến cấm vật của Em, phải chăng là hiện

thân của “nguyên vẹn kí ức trùng khơi” về

giấc mơ hạnh phúc (không chỉ là tình yêu

lứa đôi) của nhân loại; là biểu tượng của

“người mẹ vô lượng” phục sinh tâm hồn

nhà thơ?

Mặt khác, trong thơ Hoàng Cầm,

đặc biệt là ở tập thơ Về Kinh Bắc, cái Tôi

trữ tình của nhà thơ luôn có xu hướng tìm

đến với những vẻ đẹp giàu thiên tính nữ,

với thế giới của khăn - yếm - áo - váy cùng

chuỗi hình ảnh biểu trưng cho người nữ,

người mẹ như da trứng bóc, ngón tay

măng, da trinh nữ, búp thanh xuân …

Chính sự hiện diện của cái Tôi trữ tình

khuynh nữ đã gợi ý chúng tôi truy nguyên

về cổ mẫu Linh âm. Bởi lẽ, theo C.G.Jung,

tính nữ tượng trưng cho phương diện

Anima của vô thức cộng đồng.

Trong mối quan hệ sóng đôi với

Em, Chị và Em tạo thành một cặp thành tố

tương hỗ Âm - Dương xoắn bện. Cặp đôi

nhân vật - chủ thể trữ tình này thường xuất

hiện, hoặc trong không gian bảng lảng màn

sương huyền thoại “Em mười hai tuổi tìm

theo chị/ Qua cầu bà Sấm bến cô Mưa”

(Quả vườn ổi), “Chị đưa em đến bến này/

Trước vực sau khe/ Ù ù gió thổi/ (…)/ Ù ù

gió thổi/ Em vọng ai đâu mà hóa đá” (Cỏ

Bồng thi)… hoặc nhòe mờ ranh giới giữa

trò chơi - cuộc đời “Cỗ bài tam cúc mép

cong cong/ Rút trộm rơm nhà đi trải ổ/ Chị

gọi đôi cây!/Trầu cay má đỏ/ Kết xe hồng

đưa Chị đến quê Em” (Cây tam cúc), “Váy

Đình Bảng buông chùng cửa võng/ Chị

thẩn thơ đi tìm/ Đồng chiều/ Cuống rạ/ Chị

bảo/ - Đứa nào tìm được lá Diêu Bông/ Từ

nay ta gọi là chồng” (Lá Diêu bông)… Thế

giới của Chị - Em, do vậy, là thế giới hợp

nguyên của cái thực, cái đời thường và cái

Truy nguyên về cổ mẫu Linh âm,

chúng tôi tìm thấy chìa khóa lí giải năng

lượng sáng tạo và nét đặc trưng trong cảm

xúc và tư duy thơ Hoàng Cầm. Ở đó, tâm

thức Mẫu đóng vai trò hạt nhân. Nó được

thể hiện ở sự gắn bó với mẹ và đặc biệt, là

ảo mộng luyến ái với chị - sự phóng chiếu

tình cảm từ mối quan hệ với mẹ sang một

người phụ nữ khác. Cho nên, Hoàng Cầm

của Về Kinh Bắc là một Hoàng Cầm - cậu

Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Số 28 (2021), 8-17

13

bé con luôn “Nằm mơ ru võng mẹ/ Vòng tay

quê bế bồng (Theo dòng mẫu hệ); cũng

đồng thời là một cậu bé con ôm “khối tình

nghẹn” (chữ dùng của PGS.TS. Chu Văn

Sơn) “Em đứng nhìn theo em gọi đôi” (Cây

tam cúc). Hai mạch cảm xúc này là tiền đề

thôi thúc chuyến hành trình Về Kinh Bắc,

và sau đó, trở thành thi cảm chủ đạo của tập

thơ.

C.G.Jung, là tầng vô thức sâu nhất. Nó

đóng vai trò như “hạt nhân tâm thức” con

người. Đối với nam giới, Tự ngã thường

biểu hiện thông qua hình dạng người như

lão hiền nhân, sư phụ, thần trời, thần đất…

Còn ở nữ giới là hình ảnh người nữ cao

sang, ni cô, tiên nữ, thần nữ tình yêu…

Ngoài ra, những hình ảnh động vật như voi,

ngựa, bò, gấu… hay vật thể như đá quý,

kim cương, saphia cũng là những biểu

tượng của Tự ngã.

Về phương diện tư duy thơ, sự hiện

diện và chi phối của cổ mẫu Linh âm đã

góp phần hình thành lối tư duy duy cảm ở

nhà thơ Hoàng Cầm. Biểu hiện rõ nét nhất

là lối thơ tự động, câu chữ như bật ra từ

tiếng nói vọng về của tâm linh, tiềm thức; ở

những khoảng lặng, khoảng trống; ở sự liên

tưởng, sự chuyển kênh, lối tư duy đứt đoạn

“tiêu diệt mất ý đồ liên kết để thay vào đó

sự bùng nổ của các từ” (Lương Minh

Chung, 2012). Thơ Hoàng Cầm, do vậy,

khó có thể đọc bằng logic lí trí thông

thường: Cúi lạy mẹ con trở về Kinh Bắc/

Chiều xưa giẻ quạt voi lồng/ Thân cây cụt

vẫy đuôi mèo trắng mốc/ Chuồn chuồn

khiêng nắng sang sông (Đêm Thổ), Dòng

dây vục mãi đêm hồ tinh/ Ấp vú mình trần

con dế trũi (Tắm đêm)… Nó hướng người

đọc đến sự cảm hơn là hiểu, như chính nhà

thơ đã tự nhận xét “Cái tứ của thơ phải đọc

được ngoài lời. Có nhiều bài thơ mang một

tứ rất lạ, khó giảng, khó bình, chỉ cảm thấy

được thôi” (Lại Nguyên Ân chủ biên, 2011).

Qua phân tích, có thể thấy, cổ mẫu

C.G.Jung xem Tự ngã như là cổ

mẫu bậc nhất mà từ đó tất cả các cổ mẫu

khác và hình ảnh cổ mẫu phát sinh. Theo

C.G. Jung, Tự ngã bao gồm những mặt đối

lập và “có một đặc điểm nghịch lí, loạn

cương thường (phi đạo đức). Nó vừa là

nam vừa là nữ, ông già và trẻ con, sức

mạnh và bất lực, lớn và nhỏ (Jung cũng có

thể bổ sung thêm tốt và xấu). Hoàn toàn có

thể rằng, điều dường như nghịch lí này lại

chính là phản ánh của những biến đổi hai

mặt đối nghịch (enantiodromia) của thái độ

ý thức mà có thể có một ảnh hưởng có lợi

hay bất lợi trên tổng thể” (Murray Stein,

2011). Một cách chung nhất, Tự ngã là cổ

mẫu “tập trung tất cả những biểu hiện rời

rạc của vô thức tập thể trong tâm thức con

người làm thành hình mẫu bản vị chi phối

đến quá trình hình thành nhân cách thành

toàn của con người, mà Jung gọi là “thành

toàn tự ngã” (individuation)” (Trần Nữ

Phượng Nhi, 2011).

Linh âm thực sự là nguồn năng lượng dạt

dào, là nơi nương dựa sáng tạo cho hồn thơ

Hoàng Cầm. Nhà thơ luôn quay về với

người mẹ, người chị, người tình. Trong cõi

riêng Hoàng Cầm, họ là “vùng đất linh,

cấm địa và bí mật” (Lại Nguyên Ân, 2011)

làm nên một sa mạc Tình Cầm âm thịnh

dương suy.

Theo C.G.Jung, cuộc đời con người

chia làm hai giai đoạn lớn được đánh dấu

bằng sự chuyển đổi khuynh hướng từ ngoại

giới (nửa đầu) sang nội giới (nửa sau).

Khuynh hướng nội giới thúc đẩy con người

nhận thức lại bản thân và thế giới, phục hồi

những hiểu biết, suy nghĩ, kinh nghiệm vì

một lí do nào đó đã bị lãng quên, đồng thời

có cái nhìn sâu hơn, xa hơn về bản chất

thực tại. Khảo thơ Hoàng Cầm, chúng tôi

4. Cổ mẫu Tự ngã trong thơ Hoàng Cầm

Tự ngã, theo lí thuyết của

14

Journal of Science – Phu Yen University, No.28 (2021), 8-17

nhận thấy, càng về cuối đời, nhà thơ càng

có khuynh hướng đào sâu bản thể Về với ta,

về với những kí ức, hoài niệm, với những

giá trị sâu sắc tiềm ẩn trong cuộc sống: Ta

con phù du ao trời chật chội/ Đứng cánh

bèo đo gió lặng tìm sao/ Uống nước mắt

con vành khuyên nhớ tổ/ vừa rụng chiều

nay/ dềnh mặt nước hương sen/ Ta soi/ chỉ

còn ta đạp lùi tinh tú/ Ngủ say rồi/ đôi cá

đòng đong (Về với ta).

và được mô tả như sau:

Người anh hùng như những

người giải nguy, vị cứu tinh thực hiện một

cuộc hành trình dài với những nhiệm vụ bất

khả: chiến đấu với quái vật, trả lời những

câu đố nan giải, vượt qua những chướng

ngại tưởng chừng như không thể… để cứu

vương quốc, triều đại. Trong quá trình đó,

người anh hùng được khai tâm, soi sáng trở

nên chín chắn và trưởng thành. Sự chuyển

đổi đó được nhìn nhận như một biến thể

của cổ mẫu cái chết thành tái sinh (Trần

Nữ Phượng Nhi, 2011).

Tự ngã của Hoàng Cầm là Tự ngã

của một con người mang bản mệnh phù du,

bi phẫn nhưng cao ngạo, thể hiện qua hành

động đo gió, tìm sao, đạp lùi tinh tú giữa

thế giới ao tù chật chội. Chính cái Tự ngã

đó đã xui nhà thơ uống nước mắt con vành

khuyên nhớ Tổ, “biến ao trời thành nẻo

Thiên Thai, biến cầu Lim thành xứ Liêu

Trai để làm một cõi đi về” (Lại Nguyên Ân,

2011), về với bản lai diện mục của chính

mình. Nếu Bùi Giáng rong chơi “từ Quê

nhà xuyên qua Bờ bãi, vượt Suối băng

Rừng, thông lưu Sa mạc, tiến ra Cồn, Đảo,

về phía tuyết băng, lại vút trên ngàn, rồi cất

cánh phiêu bồng” (Trần Nữ Phượng Nhi,

2011) thì Hoàng Cầm lặng lẽ tìm về cây đa,

giếng nước, sân đình, tuần du khắp dặm dài

quá khứ, đi từ nguồn ra đến biển, khắp đủ

nghìn phương. Nhưng cuối cùng, vẫn là Về

với ta, với cậu bé của ngày xưa Là em cưới

Chị xanh thiêm thiếp/ Sinh một đàn con

mây trắng bay (Chị em xanh). Thật vậy,

suốt Về Kinh Bắc và Mưa Thuận Thành,

ta luôn bắt gặp dấu ấn của một cuộc Hành

trình.

Như vậy, Hành trình mang đến cho

con người khả năng lớn lao trong việc giải

thoát tâm linh và dự phần vào giải tỏa, bù

đắp những ức chế, thiếu hụt trong tinh thần

con người. Ta hiểu vì sao từ sau Vụ án

Nhân văn - Giai phẩm, Hoàng Cầm “xê

dịch” nhiều hơn trước. Thơ ông, không chỉ

riêng Về Kinh Bắc hay Mưa Thuận

Thành, được nối dài bởi những chuyến đi:

Em cứ về bên ấy, Ngã ba sông, Tương biệt

hành… Trong đó, Ta con chim cu về gù

rặng tre/ đưa nắng ấu thơ về sân đất trắng/

đưa mây lành những phương trời lạ/ về tụ

nóc cây rơm là chuyến Hành trình lớn nhất

cuộc đời Hoàng Cầm. Cho nên, nhà thơ

nuôi mãi ước vọng: Em đàn anh hát níu

xuân xanh trong mặc cảm cô đơn và nỗi

hoang mang Anh đứng đây là đâu. Hoàng

Cầm và thơ ông cứ đứng ở thế trước vực

sau khe, cheo leo mỏm đá và chỉ cần một

cái chép miệng là vàng son ngút khói tan.

Nhưng trên hết, cốt cách lãng du bàng bạc

chất Liêu Trai lẫn cái lúng liếng đa tình của

người Quan họ và nội tâm sâu thẳm, khát

bừng sức sống vẫn là dòng mạch chủ đạo

làm nên thi lực cho cõi thơ Hoàng Cầm.

Hoàng Cầm hay nhắc nhiều đến về

Ngay từ xa xưa, Hành trình đã xuất

hiện như một môtip quen thuộc trong các

câu chuyện thần thoại, cổ tích. Với tư cách

biểu tượng, Hành trình biểu trưng cho “sự

tìm chân lí, hòa bình, bất tử, là tìm kiếm và

phát hiện một trung tâm tinh thần” (Jean

Chevalier - Alain Gheerbarnt, 2002). Hành

trình còn có một tên gọi khác là sự truy tìm

và đi. Chúng là những động thái, động

hướng bao trùm lên Tự ngã nhà thơ. Trong

đó, Hoàng Cầm lấy về làm khởi bút của đi.

Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Số 28 (2021), 8-17

15

Khác với Bùi Giáng rong chơi phiêu bồng,

thong dong ca giữa Nhiên giới, Hoàng Cầm

đã bước chân đi là “mất hút, là đuổi theo

cái gì vô vọng” (Lại Nguyên Ân, 2011), là

như lạc vào bến mê: bé dại đi rồi, đi (Đèn

nhang 2), Lẽo đẽo em đi vườn mai sau

(Quả vườn ổi), đi đầu non cuối bể (Lá diêu

bông), Em đi chân đất khuất vào cõi anh

(Đi bên em ), đi tìm mây ngũ sắc… Còn về

là về quê, về gù rặng tre, về sân đất trắng,

về tụ nóc cây rơm, về với ta… Nhưng xét

đến cùng, Về Kinh Bắc cũng là đi 8 nhịp

tuần du. Đi cũng có nghĩa về khi nhà thơ

chối từ, trốn tránh hiện tại, tìm lại thời xa,

thời siêu hiện tại: thời Kinh Bắc bát ngát

mùa. Cho nên, cái tôi “về” là về Kinh Bắc,

còn những hình sắc kia “về” là về trong giá

đồng. Cái tôi “đi” là đi tuần du, những hình

sắc kia “đi” là đi vào hư vô sau khi đã

thăng đồng.

giữa cõi dương (thế giới người sống) - cõi

âm (nơi hồn người chết nương mình). Do

vậy, Đêm vừa là chính nó, vừa là lòng đất

mà cũng là cái chết.

Theo các tác giả của Từ điển biểu

tượng văn hóa thế giới, Đêm chính là

“hình ảnh của cái vô thức, trong giấc ngủ

đêm, vô thức được giải phóng” (Jean

Chevalier - Alain Gheerbarnt, 2002). Thú

vị thay, Hoàng Cầm thường tâm sự rằng đa

số những tứ thơ, vần thơ… và thậm chí là

cả bài thơ chợt văng vẳng bên tai thi sĩ vào

giữa đêm. Nhà thơ viết về đêm, viết ban

đêm. Sự cô độc đối diện với bản ngã, đối

thoại với âm bản, làm nên một Tự ngã chân

thật, tự do là mình, dám là mình, phá tung

những cấm kị, rào chắn: Ngửa mặt hứng

mưa đồi cỏ ngát/ Nguôi dần cơn sốt bỏng

môi hoa (Thi ăn mía thổi cơm).

Đêm phủ đầy bóng sáng xuống toàn

Chính Hành trình đào sâu vào bản

bộ thi phẩm Hoàng Cầm. Thử làm phép

đếm đơn giản, ta thấy, Đêm xuất hiện ở

37/84 bài thơ được khảo sát với tổng số 65

lần. Dường như, nhà thơ thao thức, khắc

khoải hướng về Đêm. Tuy nhiên, Đêm

trong thơ ông không yên bình, êm đềm kiểu

như: đêm qua trời sáng trăng rằm hay sáng

trăng trải chiếu hai hàng/ bên chàng đọc

sách, bên nàng quay tơ… mà mang cảm

thức về cái biến động, vô thường, sức ép,

sự uy hiếp. Đêm của sự tàn phá, hủy diệt:

Dù nghẹn ngào thuốc độc tam ban/ đã

ngấm tủy xương từ chén rượu đêm qua

(Đèn nhang 1), Tiếng hí khải hoàn chìm

lịm/ Bình pha lê nghiêng rượu liệm đêm tàn

(Ngựa 1), Ơi đêm Đông Hồ/ nát nhàu thân

tố nữ (Thi sợi bún), Hạt mưa hoa nhài/

Tàn đêm kĩ nữ (Mưa Thuận Thành… Có

thể thấy, vô thức cá nhân nhà thơ đã hòa

vào vô thức cộng đồng trong gương mặt

nguyên thủy của đêm: lòng đất và cái chết.

Như trên đã nói, Đêm bao trùm lên

thể, tìm đến cõi thật người là cốt lõi làm

nên Tự ngã và cấu thành bản vị Hoàng

Cầm: một quá trình giải phóng năng lượng

Tự ngã phong trần lận đận, hào hoa đa tình

và một bản vị u uất, trầm cảm. Nhà thơ

sống với cõi mơ nhiều hơn cõi thực, quá

khứ ảo sinh nhiều hơn thực tại hiện hữu. Kí

ức về giấc mơ thúc đẩy những đi - về trong

thơ ông. Đêm trở thành bầu khí quyển,

thành kẻ đồng lõa giúp Hoàng Cầm thỏa

sức vùng vẫy trong miền kí ức.

Đêm, theo nghĩa thông thường nhất,

chỉ khoảng thời gian từ tối cho đến sáng,

khi một phần trái đất không đón nhận được

ánh mặt trời. Người Hi Lạp xem Đêm là

con gái của Hỗn mang. Đi vào Đêm là một

hành trình dấn thân đầy mạo hiểm. Bởi lẽ,

Đêm chứa đầy tất cả các khả năng tiềm tàng

của cuộc đời, đầy rẫy những ác mộng và

quái vật, ý nghĩ đen tối. Người phương

Đông quan niệm Đêm, cũng như bóng tối,

âm tính và mở ra cánh cửa tương thông

thi giới Hoàng Cầm. Qua đó, hé lộ tâm thế

16

Journal of Science – Phu Yen University, No.28 (2021), 8-17

của nhà thơ: sống trong vô thức thường

trực. Cõi mộng, cõi mê mới chính là cõi

thực: mơ về quá khứ (đêm vàng Kinh Bắc)

và mộng khối tình nghẹn (Lá Diêu Bông,

Cỏ Bồng thi, Chị em xanh…). Nên Đêm,

thông qua mộng - mê - mơ, từ sự trốn chạy

thực tại, từ nỗi sợ hãi, chằng chịt tổn

thương trở thành không – thời gian giải

thoát tâm linh, đưa nhà thơ vào cõi nguyên

sơ tự do, đầy ắp hơi thở phồn thực phồn

sinh: Chạy ra bến sông khỏa ánh trăng mát

rợi/ Tiếng hát cất lên nhuộm mùi hoa bưởi

(Lão làng tiên chỉ), Lung liêng hồn liệng

quỳ khe núi/ Gọi suối trần tâm khép nép về

(Dáng thơ), Thôi Em!Cỏ mịn chân đê/ Anh

đưa Em nhẹ gót về xanh xưa (Xanh xưa)…

Như thế với bước chân vô thức, lãng du

trong hư vô, nhà thơ đã tìm thấy ở Đêm

điểm tựa vô lượng cho cuộc đời bằng sự

siêu thăng trên giá đồng thi ca: “…Cây

Tam cúc, Quả vườn ổi, Cỏ Bồng thi, Bên

kia sông Đuống, Chùa Hương, Về với ta…

(…) bao giờ cũng ra đời trong đêm (…).

Trong đời làm thơ của tôi, hồi còn trai trẻ,

tôi đã “mất” khá nhiều những câu thơ xuất

thần bất chợt trong đêm khuya” (Vĩ thanh).

Là một sản phẩm của vô thức nhân

len chèn nguyệt tận/ Phụt nửa đêm đèn nến

lặn, thậm chí dám ngắm nhìn: Gầu giai ai

vớt Chị ơi/ lòa lõa thân trăng (Tắm đêm).

Nhưng oái oăm thay, chỉ một khoảnh khắc

ngắn ngủi, đầy “mê”, “mộng” ấy không đủ

để giúp Tự ngã nhà thơ thoát khỏi chới với,

chơi vơi, ngẩn ngơ trong vai của kẻ mộng

du không biên giới: Từ buổi ấy em cầm

chiếc lá/ Đi đầu non cuối bể/ Gió quê vi vút

gọi/ Diêu bông hời… ới Diêu bông (Lá

Diêu bông), Lẽo đẽo em đi vườn mai sau

(Quả vườn ổi), Em đi chân đất khuất vào

cõi anh (Đi bên em… Cho nên, rốt cùng,

đối diện với Hoàng Cầm vẫn là “đêm đợi

chờ”, “đêm dài trĩu vai”, “đêm quạnh”.

5. Kết luận

Linh âm và Tự ngã là hai cổ mẫu

lớn trong thơ Hoàng Cầm. Từ góc nhìn phê

bình cổ mẫu, nếu sự thống ngự của Linh âm

là nguyên cớ của phần tính âm nhuộm khắp

thi giới Hoàng Cầm thì cổ mẫu Tự ngã đưa

đến hình dung về một Hoàng Cầm phong

trần lận đận, hào hoa, đa tình và u uất. Từ

đó cho thấy, mỗi cổ mẫu trong thơ Hoàng

Cầm đều chất chứa những giá trị tâm tình

sâu kín và đặc biệt của nhà thơ với cuộc

đời. Đồng thời, kết quả nghiên cứu cũng

xác quyết cho tính đúng đắn của việc đọc

thơ Hoàng Cầm từ lăng kính phê bình cổ

mẫu - một cách đọc hứa hẹn những khám

phá bất ngờ ở tầng sâu tư duy và thế giới

nghệ thuật của nhà thơ

loại “di căn” trong tâm thức thơ ca Hoàng

Cầm, Đêm đã tạo nên một Tự ngã dan díu

với hư vô, buồn rã rượi, sầu lênh láng, nén

nghẹn búp thanh xuân nhưng mặt khác, lại

“cả gan” vi phạm cấm kị: Chen Nga hoàng/

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Lại Nguyên Ân (chủ biên) (2011), Hoàng Cầm hồn thơ độc đáo, NXB Hội Nhà văn, H.

Edward Amstrong Bennet (2002), Jung đã thực sự nói gì? (Bùi Lưu Phi Khanh dịch), Nxb

Văn hóa thông tin, H.

Jean Chevalier - Alain Gheerbarnt (2002), Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới (Phạm Vĩnh

Cư dịch), NXB Đà Nẵng- Trường viết văn Nguyễn Du.

Lương Minh Chung (2012), Thơ Hoàng Cầm từ góc nhìn văn hóa, Luận án Tiến sĩ Ngữ

văn, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, H.

Tạp chí Khoa học – Trường Đại học Phú Yên, Số 28 (2021), 8-17

17

Nhiều tác giả (2009), Nghiên cứu văn học Việt Nam, những khả năng và thách thức (Tuyển

tập chuyên khảo do Viện Harvard – Yenching tài trợ), Thế giới, Hà Nội.

Erich Fromm (2002), Ngôn ngữ bị lãng quên (Lê Tịnh dịch), NXB Văn hóa thông tin, H.Đỗ

Đức Hiểu (chủ biên), (2004), Từ điển Văn học (bộ mới), NXB. Thế giới, H.

Carl Gustav Jung (2007), Thăm dò tiềm thức (Vũ Đình Lưu dịch), NXB Tri thức, H.

Trần Nữ Phượng Nhi (2011), Thơ Bùi Giáng dưới lăng kính phê bình cổ mẫu, Luận văn

Thạc sĩ Ngữ văn, Trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân văn, TP.Hồ Chí Minh.

Murray Stein (2011), Bản đồ tâm hồn con người của Jung (Bùi Lưu Phi Khanh dịch), NXB

Tri thức, H.

HOANG CAM’S POETRY FROM THE PRISM OF ARCHETYPAL CRITICISM

Huynh Thi Dieu Duyen

Phu Yen University

Email: [email protected]m

Received: April 24, 2021; Accepted: September 24, 2021

Abstract

Hoang Cam is one of the typical faces of the modern Vietnamese poetry. Hoang

Cam’s poetry hides a variety of signs, symbols and more deeply, archetypes. From the

prism of archetypal criticism, the article identifies and analyzes the expressive and aesthetic

values of the archetype in Hoang Cam’s art world of poetry. Within the scope of this article,

we limit the study and presentation of the archetypal Anima and Self.

Keywords: Hoang Cam, archetype, archetypal criticism, Anima, Self