Trạng thái đa ngữ xã hội và tình hình sử dụng ngôn ngữ tại địa bàn dân tộc thiểu số tỉnh Tuyên Quang

No.16_June 2020|Số 16 – Tháng 6 năm 2020|p.12-23

TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC TÂN TRÀO

ISSN: 2354 - 1431

http://tckh.daihoctantrao.edu.vn/

TRẠNG THÁI ĐA NGỮ XÃ HỘI VÀ TÌNH HÌNH SỬ DỤNG NGÔN NGỮ

TẠI ĐỊA BÀN DÂN TỘC THIỂU SỐ TỈNH TUYÊN QUANG

*

Nguyễn Văn Khang^a

^aViện Ngôn ngữ học

*

Email: [email protected]

Thông tin bài viết

Tóm tắt

Bài viết này là kết quả điền đã ngôn ngữ xã hội vào tháng 4 năm 2019 tại tỉnh

Tuyên Quang. Tại đây, chúng tôi đã tiến hành trao đổi, tọa đàm, phỏng vấn sâu

với các cơ quan chức năng liên quan đến công tác dân tộc của tỉnh, một số huyện,

xã và thôn bản; quan sát việc sử dụng ngôn ngữ ở các bối cảnh giao tiếp khác

nhau; trao đổi với người có uy tín và người dân tại các thôn bản; đồng thời, khảo

sát bằng phiếu hỏi (anket). Từ thực tế điền dã, bài viết chỉ ra năng lực ngôn ngữ

và tình hình sử dụng ngôn ngữ ở các địa bàn dân tộc thiểu số của tỉnh. Từ thực

trạng cũng như ý kiến đề xuất nguyện vọng của người dân, bài viết muốn nêu ra

một số vấn đề ngôn ngữ nhằm góp phần vào phát triển bền vững của tỉnh nói

chung, tại các địa bàn dân tộc thiểu số nói riêng.

Ngày nhận bài:

20/4/2020

Ngày duyệt đăng:

10/6/2020

Từ khóa:

Đa ngữ xã hội, năng lực

ngôn ngữ, sử dụng ngôn

ngữ, dân tộc thiểu số, tỉnh

Tuyên Quang, phát triển

bền vững.

1. Mở đầu

1.1. Trong xu thế di dân và toàn cầu hóa, đa ngữ viết muốn nêu ra một số vấn đề về ngôn ngữ nhằm góp

phần vào phát triển bền vững của tỉnh cũng như tại các

xã hội đã và đang là hiện tượng phổ biến trên thế giới.

Ở Việt Nam, tại các vùng dân tộc thiểu số (DTTS), đa

ngữ xã hội với việc cộng cư nhiều dân tộc từ lâu vốn đã

đa dạng, nay dưới tác động của hàng loạt các nhân tố

xã hội - ngôn ngữ, lại càng đa dạng hơn. Vì là hiện

tượng phổ biến mang tính xu thế thời đại nên đa ngữ xã

hội trở thành đối tượng quan tâm nghiên cứu không chỉ

của ngôn ngữ học mà của các ngành khoa học liên quan

địa phương DTTS.

Tư liệu bài viết là kết quả điền đã ngôn ngữ học xã

hội vào tháng 4 năm 2019 tại tỉnh Tuyên Quang (thuộc

Đề tài mã số DTDL-XH-06/18). Tại đây, chúng tôi đã

tiến hành trao đổi, tọa đàm, phỏng vấn sâu với các cơ

quan chức năng liên quan đến công tác dân tộc từ tỉnh

đến một số huyện, xã và thôn bản; quan sát việc sử

như xã hội học, dân tộc học, văn hóa học, v.v. Ở góc độ dụng ngôn ngữ của người DTTS; tiếp xúc, trao đổi với

người có uy tín và người dân tại các thôn bản; đồng

thời, khảo sát bằng phiếu hỏi (anket). Để giữ đúng lời

hứa khi phỏng vấn, trao đổi, trong bài viết này chúng

tôi chỉ dẫn ra ý kiến và để trong ngoặc kép mà không

nêu tên cụ thể (chỉ lưu giữ trong tư liệu khảo sát).

ngôn ngữ học, một trong những vấn đề quan tâm nhất

của đa ngữ xã hội là việc sử dụng ngôn ngữ trong cộng

đồng (“cộng đồng” với nghĩa rộng là cả thế giới, khu

vực hay quốc gia, v.v.; “cộng đồng” với nghĩa hẹp là

xã, thôn bản,v.v., thậm chí là nhóm người với các đặc

điểm giai tầng xã hội khác nhau).

2. Trạng thái đa ngữ xã hội ở các địa bàn dân tộc

thiểu số tỉnh Tuyên Quang

1.2. Bài viết này, từ thực tế điền dã, khảo sát đặc

điểm trạng thái đa ngữ xã hội ở các địa bàn dân tộc thiểu

số (DTTS) tỉnh Tuyên Quang, chỉ ra năng lực ngôn ngữ

và tình hình sử dụng ngôn ngữ của người DTTS nói

riêng, của cộng đồng DTTS nói chung. Từ thực trạng

cũng như ý kiến đề xuất mà chúng tôi nhận được, bài

2.1. Đăc điểm dân số, cư trú và chức năng của các

ngôn ngữ

2.1.1. Đặc điểm thái dân số và cư trú

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

Tuyên Quang là tỉnh miền núi của vùng Đông Bắc. Tuyên Quang đã có thay đổi, chẳng hạn, năm 2015 là

Là tỉnh đa dân tộc, Tuyên Quang không chỉ là vùng đất 760.289 người, năm 2016 là 766.900 người, v.v.). Do

cư trú của các dân tộc “bản địa” mà còn là nơi đất lành hiện nay chưa có con số chính thức của thống kê dân số

chim đậu của các cư dân thuộc nhiều thành phần dân năm 2019 nên chúng tôi sử dụng số liệu năm 2009 (vì

tộc trên cả nước. Theo thống kê của Tổng cục Điều tra đây là số liệu chính thức). Có thể thấy, tình hình số dân

dân số và nhà ở 2009, tỉnh Tuyên Quang có 732.515 của các dân tộc ở Tuyên Quang (tính theo năm 2009) là

người. (Theo một số cống bố khác thì hiện nay dân số như sau:

Bảng 1. Dân số của các dân tộc trong tỉnh Tuyên Quang (2009)

STT

Dân số

Dân tộc và số dân

Kinh: 334.993; Tày: 185.464

1

Trên 100 nghìn người

Dao: 90.618; Sán Chay: 61.343; Mông: 16.974

Nùng: 14.214; Sán Dìu: 12.565

Trên 10 nghìn dưới 60 nghìn

người

2

4

Trên 1 nghìn dưới 10 nghìn người Hoa: 5.982

Trên 100 dưới 1.000 người

Mường: 725; Thái: 348; La Chí : 100

Gia Rai (98), Ê Đê (95), Giáy (74), Cơ Lao(69); Pu Péo (48), Ngái

(43), Mnông (35), Khmer (34), Bố Y(18), Cơ Tu (15), Thổ (15),

Ba Na (15), Hrê (12), Lô Lô (11)

5

6

Trên 10 dưới 100 người

Pà Thẻn (8), Xơ Đăng (7), Khơ Mú (5), Tà Ôi (4) , Raglay (4),

Chăm (4), Xinh Mun (3), La Hủ (3), Lào (1), Hà Nhì (1), Xtiêng

(1), Cơ Ho (1)

Từ 1 đến 10 người

Nhận xét:

- Từ góc độ thành phần dân tộc: tính vào thời gian

- Từ góc độ cư trú: cư trú đan xen là đặc điểm phổ

biến ở tỉnh Tuyên Quang từ thành phố, đến huyện, xã

và thôn bản. Tuy nhiên, ở mỗi địa bàn cụ thể, số lượng

dân tộc có khác nhau và có cả một số địa bàn cư trú đơn

dân tộc. Chẳng hạn: Thành phố Tuyên Quang có

khoảng 19 dân tộc cùng sinh sống, trong đó có 3 dân

tộc có số dân đông là dân tộc Kinh, dân tộc Tày và

nhóm Cao Lan thuộc dân tộc Sán Chay. Huyện Hàm

Yên vào thời điểm năm 2010 có 12 dân tộc cư trú,

trong đó gồm: Kinh (45%), Tày (22,56%), Dao

(22,9%), Cao Lan (5,7%), Mông (1,9), Hoa (1,08%),

các DTTS khác (1,08%) [Lịch sử Đảng bộ huyện Hàm

Yên, 210, tr 13]. Trong đó, xã Minh Hương huyện Hàm

Yên vào thời điểm năm 2012 có 8 dân tộc cư trú, trong

đó có các DTTS: Tày (47,8%), Dao (26%), Mông

(12,3%), Nùng (1,1%), Hoa (0,36%), Cao Lan (0,18%).

Huyện Yên Sơn có địa hình bao quanh thành phố Tuyên

Quang có 31 xã, gồm 22 dân tộc sinh sống, trong đó,

người Tày là nhiều nhất. Trong đó, xã Phú Lâm, huyện

Yên Sơn, vào năm 2015 có 6 dân tộc là: Kinh (48,3%),

Cao Lan (44,3%), Tày (4,66%), Dao (0,24%), Mông

(2,04%), Hoa (0,63%), v.v. [Lịch sử đảng bộ xã Phú

năm 2009, Tuyên Quang có 37/54 dân tộc cư trú. Số

liệu này có thể thay đổi chủ yếu ở nhóm (6) và có thể

một ít ở nhóm (5). Chẳng hạn, một số người thuộc các

DTTS miền Trung, miền Nam đến đây vì lí do hôn

nhân hoặc mưu sinh nên rất dễ thay đổi (đến rồi đi và

ngược lại). Xét về số lượng cư dân, nếu lưỡng phân

người dân tộc đa số (người Kinh) với người DTTS thì

người Kinh ở đây có số dân thuộc “thiểu số”. Tuy

nhiên, ở góc độ từng dân tộc, số dân của dân tộc Kinh

là đông nhất, vượt trội so với số dân của các DTTS

khác. Dựa vào số lượng cư dân, có thể xếp các DTTS

từ nhiều đến ít như sau: (1) DTTS có số dân đông

vượt trội là: Tày; (2) Các DTTS có số dân đông: Dao,

Sán Chay, Mông, Nùng, Sán Dìu, Hoa; (3) Các DTTS

có số dân tương đối ít là: Mường, Thái, La Chí; (5)

Các DTTS có số dân ít là: Gia Rai, Ê Đê, Giáy, Cơ

Lao, Pu Péo, Ngái, Mnông, Khmer, Bố Y, Cơ Tu, Thổ,

Ba Na, Hrê, Lô Lô; (6) Các DTTS có số dân rất ít là:

Pà Thẻn, Xơ Đăng, Khơ Mú, Tà Ôi , Raglay, Chăm,

Xinh Mun, La Hủ, Lào , Hà Nhì, Xtiêng, Cơ Ho.

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

Lâm, 2017]. Tuy nhiên, ở địa bàn thôn thì lại có thể là ngữ này phụ thuộc vào tình hình cư trú có tập trung hay

đa dân tộc hoặc đơn dân tộc. Ví dụ, tại xã Minh Hương

huyện Hàm Yên có thôn 9 là thôn “thuần dân tộc

Mông” (vốn là từ Hà Quảng di dân đến đây từ sau năm

1982); trong khi đó, thôn 10 lại có tới 5 dân tộc (Dao,

Mông, Tày, Cao Lan, Kinh).

không. Một số ngôn ngữ DTTS tuy có số dân ít nhưng

do cư dân cư trú tập trung nên bảo tồn và phát huy được

ngôn ngữ của dân tộc mình. Cách cư trú đơn dân tộc

hoặc số đông tại thôn bản cũng là tác nhân mạnh mẽ

cho sự tồn tại và phát huy chức năng giao tiếp của các

ngôn ngữ DTTS. Tuy nhiên, có một vài ngôn ngữ

DTTS ngay cả khi cư trú tập trung thì cũng khó phát

huy được chức năng của mình, theo đó, ngôn ngữ của

họ phụ thuộc vào áp lực ngôn ngữ của cộng đồng.

Từ góc độ kết hôn khác dân tộc: do cộng cư giữa

các dân tộc nên việc kết hôn giữa các dân tộc là xu

hướng và đang trở nên phổ biến. Ví dụ, theo lời của

người uy tín, “trước đây chủ yếu kết hôn cùng dân tộc

nhưng hiện nay kết hôn khác dân tộc nhiều lắm”, ví

dụ: kết hôn giữa người của các dân tộc như Cao Lan

với người Kinh, Tày với Dao, với Kinh, v.v.; riêng kết

hôn khác dân tộc ở người Mông thì ít “thỉnh thoảng có

người kết hôn với người Kinh” [lời của người Mông].

Ví dụ, khảo sát 205 thành phần dân tộc của bố mẹ học

sinh DTTS đã cho kết quả là: 109/205 em có bố mẹ

cùng dân tộc (chiếm 77,6%), 45 em có bố mẹ khác

dân tộc (chiếm 22%), còn 5 em không trả lời.

Đối với những gia đình kết hôn khác dân tộc có các

khả năng xảy ra là: 1/Cả chồng và vợ đều học và biết

ngôn ngữ của nhau và họ là “người tam ngữ trong giao

tiếp nói/ khẩu ngữ” (gồm: tiếng Việt + tiếng đẻ của

mình + tiếng dân tộc của vợ/chồng); 2/ Một trong hai

(vợ hoặc chồng) biết sử dụng tốt ngôn ngữ của chồng

hoặc vợ; 3/ Cả vợ và chồng đều biết ít hoặc không biết

ngôn ngữ của nhau. Khảo sát thực tế cho thấy, đa phần

các gia đình ở trạng thái (3) và tiếp đó là (2), theo đó,

họ hoặc là tìm đến tiếng Việt là ngôn ngữ chung hoặc

vừa tiếng Việt vừa tiếng dân tộc của chồng hay vợ. Việc

chọn tiếng dân tộc của chồng hay vợ phụ thuộc vào nơi

mà họ cư trú.

2.1.2. Chức năng của các ngôn ngữ

Dựa trên đặc điểm về số dân của các dân tộc và cách

cư trú đan xen giữa các dân tộc, có thể đưa ra một đặc

điểm khái quát về chức năng của các ngôn ngữ ở vùng

DTTS Tuyên Quang là như sau:

2.2. Đặc điểm về năng lực ngôn ngữ của người

DTTS

Tiếng Việt vừa với tư cách là ngôn ngữ của dân tộc

Kinh lại là ngôn ngữ quốc gia nên luôn phát huy được

vị thế, chức năng của mình trong giao tiếp trên mọi lĩnh

vực, từ giao tiếp hành chính đến giáo dục trong nhà

trường và trên phương tiện truyền thông; từ giao tiếp

gia đình đến giao tiếp trong đời sống xã hội. Sau tiếng

Việt là tiếng Tày được sử dụng rộng rãi ở Tuyên

Quang. Tiếng Tày không chỉ có số lượng đông là người

Tày sử dụng mà còn nhiều người DTTS khác cũng biết

tiếng Tày và sử dụng trong giao tiếp “tiếng Tày dễ học

nên nhiều người biết lắm” [lời của người dân]. Tiếp đó

là các ngôn ngữ của các DTTS như: Dao, Sán Chay,

Mông, Nùng, Sán Dìu, Hoa cũng phát huy được chức

năng giao tiếp của mình trước hết là trong cộng đồng

dân tộc đó và một phần ở các cộng đồng dân tộc khác.

Cũng cần lưu ý là, đây là cách nhìn từ cộng đồng lớn,

còn xuống từng cộng đồng nhỏ, tình hình lại có thể

khác. Chẳng hạn, thôn Khau Làng, thôn Khau Luông

xã Kiến Thiết huyện Yên Sơn chủ yếu là người Dao

sinh sống, theo đó, tiếng Dao ở đây sẽ đóng vai trò chủ

đạo trong giao tiếp. Đối với các DTTS đang cư trú ở

Tuyên Quang mà có số lượng dân ít (nhóm 5) và rất ít

(nhóm 6) thì chức năng cũng như việc sử dụng các ngôn

2.2.1. Năng lực tiếng mẹ đẻ

- Về năng lực nói tiếng mẹ đẻ: Người DTTS cư trú

tại địa bàn dân tộc, tức là, tại các làng bản thì đều có thể

giao tiếp nói bằng tiếng mẹ đẻ của mình. Cư trú tập

trung trong thôn bản tạo nên tính cộng đồng chặt chẽ,

nhất là ở các cộng đồng nhỏ tập trung chỉ một dân tộc

hay đa phần là một dân tộc thì tiếng mẹ đẻ của dân tộc

có số dân đông sẽ được bảo tồn và phát huy chức năng

giao tiếp. Ví dụ, người Mông ở thôn 9 xã Minh Hương

huyện Hàm Yên, từ trẻ đến già đều biết tiếng Mông.

“Tất cả đều biết tiếng Mông; giao tiếp hầu như bằng

tiếng Mông; trẻ dưới 6 tuổi chưa đi học thì nói hoàn

toàn tiếng Mông” [lời người Mông]. “Hầu hết (hơn

90%) người Cao Lan dưới 18 tuổi có thể nói được tiếng

Cao Lan”; “Người dân tộc Dao ở địa phương nói được

tiếng Dao (khoảng hơn 70%) [lời người dân ở

huyệnYên Sơn].

Đối với những người DTTS cư trú tại thị trấn, thị

tứ của các huyện, tại trung tâm các xã thì khả năng

tiếng mẹ đẻ có giảm so với những người cư trú tại cộng

đồng các thôn bản. Mức độ biết nhiều, biết ít thậm chí

không biết tùy thuộc nơi họ cư trú (các cộng đồng nhỏ)

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

cũng như tùy thuộc vào từng gia đình. Vì thế, có những 9,8% học sinh (lứa tuổi học sinh) không biết nói tiếng

địa bàn “chỉ có 50% người dưới 20 tuổi nói tiếng dân mẹ đẻ. Như vậy, đại đa số người DTTS đều biết tiếng

tộc” [lời người dân]. Một cách khái quát về năng lực mẹ đẻ, trong đó người dân là 79,3%, học sinh là 76,1%

tiếng mẹ đẻ của người dân tộc, như lời của một người có khả năng giao tiếp bình thường; 16,4% người dân và

dân tộc làm công tác dân tộc là “thế hệ trẻ ít nói tiếng 14,1% học sinh ở mức biết nói một ít. Nhìn khái quát

dân tộc, thế hệ bố mẹ nói nhiều hơn”. Kết quả khảo sát thì năng lực tiếng mẹ đẻ của lứa tuổi học sinh thấp hơn

bằng phiếu (anket) cho thấy, chỉ có 4,3% người dân và so với người dân. Có thể hình dung bằng biểu đồ sau:

Năng lực tiếng mẹ đẻ (TMĐ) của người dân (ND) và

của học sinh (HS)Chart Title

76.1

HS giao tiếp bình thường bằng TMĐ

79.3

ND giao tiếp bình thường bằng TMĐ

14.1

HS biết nói một ít TMĐ

16.4

ND biết nói một ít TMĐ

9.8

HS không biết nói TMĐ

4.3

ND không biết nói TMĐ

0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Series4

Series3

Series2

Series1

Biểu đồ 1. Năng lực nói tiếng mẹ đẻ của người DTTS

- Về năng lực viết mẹ đẻ (biết chữ dân tộc): Nếu như Dao, chữ Nôm Cao Lan; việc dùng chữ Quốc ngữ để

đại đa số người DTTS biết nói tiếng dân tộc của mình ghi lại tiếng Dao, tiếng Cao Lan, v.v. (vì thế, một số

thì ngược lại, không nhiều người biết chữ của dân tộc người cho rằng dùng chữ Quốc ngữ để viết lại tiếng dân

mình. “Người dân tộc hầu hết chỉ nói được, còn chữ tộc chính là chữ viết của dân tộc mình).

viết thì đại đa số không biết” [lời cán bộ dân tộc người

2.2.2. Năng lực tiếng Việt

dân tộc]. Việc biết chữ và mức độ biết chữ dân tộc nhiều

- Về năng lực nói tiếng Việt: Đại đa số người

hay ít phụ thuộc vào nhiều yếu tố, chẳng hạn: chữ viết

DTTS ở Tuyên Quang đều biết nói tiếng Việt và sử

DTTS đó có được dạy, phố biến hay không; chữ viết đó

dụng tiếng Việt trong đời sống. Số người không biết

được người dân xem là khó học hay dễ học; mục đích

tiếng tiếng Việt dao động trong khoảng 5% -10%. Có

học để làm gì; tiếng DTTS đó đã có chữ viết chưa; v.v.

hai cách hiểu về khả năng “không biết nói tiếng Việt”

Ví dụ, “chỉ có thầy cúng mới biết chữ Cao Lan. Thôn,

(cũng như không biết nói tiếng dân tộc): không biết

xã cũng tự mở lớp dạy chữ Cao Lan, nhưng đa phần

hoàn toàn và có khả năng nghe được nhưng không nói

người đến lớp học để rồi làm thầy cúng” [lời người

ra được hoặc chỉ nói được một vài câu đơn giản. Với

dân]. Đối với người Dao thì số người biết chữ Nôm Dao

cách hiểu như vậy, có thể thấy đa phần người DTTS có

rất ít “vì chữ chữ viết của Dao sử dụng chữ Hán” [lời

thể nghe được về đại thể nhưng không nói ra được, nhất

người dân]. Đối với chữ Mông thì ở tỉnh có mở lớp nên

là những người già. Ví dụ, khi gặp những người này có

có một số người biết chữ Mông, nhưng “học xong

thể hỏi họ bằng tiếng Việt nhưng lại nhận được câu trả

không dùng nên nhanh quên” [lời người dân]. Đáng lưu

lời của họ bằng tiếng dân tộc. Khả năng nói tiếng Việt

ý là, ở một vài địa bàn, người dân học chữ và biết “chữ

của người DTTS có thể khác nhau giữa các dân tộc,

Mông Latinh do cha theo đạo Tin Lành dạy”. Do cách

giữa các địa bàn cư trú cũng như trong cuộc sống trong

“hiểu” về chữ dân tộc còn có chỗ khác nhau nên việc

mỗi gia đình. “Chỉ có khoảng vài phần trăm người dân

nhận định khả năng biết chữ dân tộc cũng khác nhau.

tộc không biết tiếng Việt, tập trung ở người Mông. Số

Chẳng hạn, việc cùng tồn tại các loại chữ khác nhau cho

người không biết này chủ yếu là người cao tuổi, và

cùng một ngôn ngữ, ví dụ: chữ Tày Latinh với chữ Nôm

thường là phụ nữ vì họ ít giao lưu với mọi người bên

Tày, chữ Mông hiện hành và chữ Mông từ bên ngoài

ngoài [lời người dân tộc, đang làm công tác dân tộc của

vào (cách gọi khác “chữ Mông quốc tế”), chữ Nôm

huyện]. Kết quả khảo sát năng lực tiếng Việt của người

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

dân (không khảo sát học sinh vì học sinh đương nhiên đa số người dân đều biết tiếng Việt ở mức độ “giao tiếp

phải biết tiếng Việt) cho thấy, trừ 15,4% không trả lời, bình thường” (chiếm 77,9%). Có thể hình dung bằng

chỉ có 3,2% người DTTS không biết nói tiếng Việt, còn biểu đồ sau:

Năng lực tiếng Việt (TV) của người DTTS

90

80

77.6

70

60

50

40

30

20

10

0

15.4

3.6

3.2

Không biết nói TV

Biết nói một ít TV

Giao tiếp bình

thường bằng TV

Từ chối trả lời

Series1

Series2

Series3

Biểu đồ 2. Năng lực nói tiếng Việt của người DTTS

- Năng lực viết tiếng Việt (biết chữ Quốc ngữ)

nghĩa của từ này và chúng tôi tôn trọng, không gặng

hỏi).

Số người DTTS biết chữ Quốc ngữ là đa số, vì,

ngay từ sau 1945 nhất là từ sau 1954, việc học chữ Quốc

ngữ được đẩy mạnh ở cả nước nói chung và ở vùng

DTTS nói riêng. Tuy nhiên, vì nhiều lí do mà ở vùng

DTTS Tuyên Quang cũng như các vùng DTTS khác,

hiện tượng mù chữ và tái mù vẫn diễn ra, theo đó, công

việc xóa mù, xóa tái mù vẫn tiếp tục đẩy mạnh. Theo

tác giả Hải Bình “Tính đến năm 2018, tỷ lệ biết chữ độ

tuổi 15 - 60 là 97,57%, trong đó, tỷ lệ biết chữ của nữ

giới là 97,32%, của người dân tộc thiểu số là 92,55%.

Tỷ lệ biết chữ độ tuổi 15 - 35 là 98,87%, trong đó, tỷ lệ

biết chữ của nữ giới là 98,7%, của người dân tộc thiểu

số là 96,38” [Giáo dục và Thời Đại, 28/10/2019]. Thực

tế khảo sát cũng cho thấy, vẫn gặp những người không

biết chữ. Ví dụ, trên đường đi khảo sát, do đường quá

lầy lội, chúng tôi phải xuống đi bộ và có vào một nhà

dân người Mông để nhờ sự giúp đỡ. Chúng tôi có đưa

2.2.3. Năng lực tiếng dân tộc khác

Do cộng cư nên một số người DTTS có thể biết tiếng

của các DTTS khác, trong đó có cả người Kinh. “Có

không ít người ngoài tiếng mẹ đẻ, tiếng của dân tộc

mình, còn biết tiếng của một số dân tộc khác cùng

chung sống” [lời người Tày làm công tác dân tộc].

Đáng chú ý là, Chỉ thị số 38/2004/CT-TTg của Thủ

tướng Chính phủ “Về việc đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng

tiếng dân tộc thiểu số đối với cán bộ, công chức công

tác ở vùng dân tộc, miền núi” đã thúc đẩy việc dạy -

học tiếng nói chữ viết dân tộc ở các tỉnh đa dân tộc nói

chung và Tuyên Quang nói riêng. “ Cán bộ được học

tiếng dân tộc Mông khi có nhu cầu” [lời của một cán

bộ tại huyện Yên Sơn]. Đối với học sinh, nhất là học

sinh ở các trường dân tộc nội trú thì cơ hội biết tiếng

DTTS khác nhiều hơn, vì các em được học tập, sinh

giấy giới thiệu, chứng minh nhân dân, thẻ nhà báo và hoạt cùng nhau một cách thường xuyên, theo đó, số em

các giấy tờ khác để “làm chứng”, nhưng cả ba phụ nữ biết tiếng DTTS khác cũng khá nhiều. Kết quả khảo sát

cụ thể bằng phiếu (anket) cho thấy, tỉ lệ biết nói tiếng

DTTS khác khá thấp, trong đó, lứa tuổi học sinh biết

nói tiếng DTTS khác cao hơn so với người dân (14,1%

ở học sinh so với 5,3%), trong đó, số người có khả năng

giao tiếp bình thường ở người dân là 3,9% cao hơn học

sinh là 2,4%.

người Mông (khoảng 30 tuổi) đều lắc đầu trả lời là “

không biết vì không biết chữ” (nhưng họ tin chúng tôi

và giúp đỡ chúng tôi rất nhiệt tình). Kết quả khảo sát

trực tiếp bằng phiếu về năng lực viết tiếng Việt cho

thấy, tỉ lệ không biết chữ chỉ chiếm 1,8%, biết một ít là

3,9%, còn biết nhiều là 79,3%. Trong số này có 15%

không trả lời, tức là khi hỏi “có biết chữ hay không” họ

“không nói”; khi đưa một trang viết ra để họ đọc thì họ

chỉ “cười (chúng tôi hiểu đây là “cười trừ” với đúng

2.3. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

Vì tuyệt đại đa số là người song ngữ (tiếng mẹ Việt là chủ yếu đã tác động đến việc sử dụng ngôn ngữ

đẻ/tiếng dân tộc - tiếng Việt) và một số ít là người tam trong gia đình; “khi giao tiếp trong các gia đình hiện

ngữ (tiếng Việt - tiếng mẹ đẻ - tiếng DTTS khác) nên nay, không ít gia đình thường sử dụng tiếng Kinh bởi

người DTTS có thể linh hoạt sử dụng ngôn ngữ trong đa số người dân tộc trong xã đều có thể nói tiếng Kinh

giao tiếp nói.

2.3.1. Sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp gia đình

thành thạo” [lời người dân]; 3/Do có sự kết hôn khác

dân tộc của thành viên trong gia đình nên sử dụng ngôn

ngữ cũng khá đa dạng; “trong gia đình tôi có 4 anh em,

trong có có 3 người lấy vợ người Kinh, một người lấy

vợ Cao Lan; trong gia đình, các anh em giao tiếp với vợ

bằng tiếng phổ thông, riêng cặp cả hai vợ chồng là

người Cao Lan thì tùy lúc, lúc nói tiếng Kinh, lúc nói

tiếng Cao Lan [lời người dân]; “vợ chồng tôi là người

Cao Lan nên khi nói chuyện đều dùng tiếng Cao Lan;

còn dâu, rể là người Kinh nên khi nói với các cháu thì

dùng tiếng Việt” [lời người dân]; “tôi là người Tày lấy

vợ Kinh, cả nhà tôi đang ở đây (TP. Tuyên Quang) nên

giao tiếp với nhau chủ yếu bằng tiếng phổ thông” [lời

người dân]. Nhiều khi, không chỉ là việc lựa chọn giữa

tiếng dân tộc với tiếng Việt mà còn là lựa chọn giữa

hai tiếng dân tộc (của chồng hay của vợ). Việc lựa chọn

này phụ thuộc vào điều kiện cư trú, tức là cộng đồng

của nơi gia đình đó đang cư trú sử dụng ngôn ngữ nào;

“trong gia đình chủ yếu giao tiếp bằng tiếng Tày, có lúc

nói tiếng Dao mặc dù tôi người Dao; nói tiếng Tày vì

tiếng Tày ở vùng này phổ biến hơn, là tiếng của chồng

tôi” [lời của người dân]. Khảo sát bằng bảng hỏi cho

kết quả như sau:

Khi giao tiếp với các thành viên trong gia đình,

người DTTS chủ yếu dùng tiếng mẹ đẻ. Nói là “chủ

yếu” vì việc dùng hoàn toàn tiếng mẹ đẻ hay đa phần

dùng tiếng mẹ đẻ, thậm chí ít dùng tiếng mẹ đẻ phụ

thuộc vào nhiều yếu tố. Ví dụ, ở các gia đình “thuần”

một dân tộc lại cư trú tại các thôn bản với hầu hết là

người cùng dân tộc thì việc dùng tiếng mẹ đẻ có thể coi

là tuyệt đối, nhất là các thôn bản người Mông. Tuy

nhiên, ở các gia đình khác do cư trú đan xen hoặc do cư

trú ở trung tâm, thị trấn, thị tứ thì lại khác, như: “chủ

yếu dùng tiếng mẹ đẻ”, “vừa tiếng mẹ đẻ vừa tiếng

Kinh”, thậm chí, “nhiều gia đình 100% là người dân

tộc, như gia đình tôi, thì vẫn giao tiếp bằng tiếng Việt”

[lời người dân]. Thường thấy, có các trường hợp như:

1/ Giao tiếp với người lớn tuổi (ông bà) thì dùng tiếng

dân tộc còn giao tiếp với người trẻ (con cái) “thì dùng

tiếng Kinh”; “trong gia đình, khi nói chuyện với bố mẹ

thì nói tiếng Cao Lan, nhưng khi nói chuyện với vợ con

thì dùng tiếng Kinh, có pha trộn một chút tiếng Cao

Lan” [lời người dân]; 2/ Do ngoài xã hội sử dụng tiếng

Bảng 2. Ngôn ngữ sử dụng trong giao tiếp gia đình, xét theo lứa tuổi

Ngôn ngữ sử dụng

18 tuổi

trở xuống

19-30 tuổi

31-50 tuổi

51 tuổi trở lên

Tiếng mẹ đẻ /dân tộc

Tiếng Việt

45

16,1%

51,4%

58

20,7%

38,6%

92

74

32,9%

26,4%

110

68

39,3%

24,3%

144

16

108

Tiếng mẹ đẻ có xen

tiếng Việt

5,7%

5,4%

37

21

13,2%

7,5%

38

22

13,6%

7,9%

24

14

8,6%

5%

Tiếng Việt có xen tiếng

mẹ đẻ

15

Chọn nhiều

22

38

7,9%

24

32

8,6%

2

0.7%

7,9%

19

45

6,8%

phương án

Không trả lời

Tổng

13,6%

11,4%

22

16,1%

280 (100%)

Nhận xét: Kết quả trên phản ánh việc sử dụng ngôn dụng tiếng dân tộc tăng dần theo lứa tuổi, chẳng hạn, ở

ngữ trong gia đình dưới tác động của nhân tố tuổi: sử lứa tuổi dưới 18 là 16,1%; ở lứa tuổi 19 -30 là 20,7%;

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

ở lứa tuổi 31-50 là 32, 9%; ở lứa tuổi 51 trở lên là ở các địa bàn xã đa dân tộc, phương tiện ngôn ngữ phổ

39,3%. Ngược lại, việc sử dụng tiếng Việt giảm dần biến nhất dùng để làm việc là tiếng Việt. Kết quả khảo

theo lứa tuổi: ở lứa tuổi dưới 18 là 51,4%; ở lứa tuổi sát bằng phiếu hỏi cho thấy, trong các cuộc họp ở thôn,

19-30 là 38,6%; ở lứa tuổi 31-50 là 26,4%; ở lứa tuổi xã, tiếng Việt luôn là ngôn ngữ chính và tăng dần từ

51 trở lên là 24,3%. Như đã nêu, vì đại đa số các thành họp thôn lên họp xã (66,8% khi họp thôn và 82,5% khi

viên trong gia dình là người song ngữ nên họ có thể họp xã). Ngôn ngữ dân tộc vẫn được sử dụng với số

chọn nhiều phương án khi giao tiếp như: chỉ sử dụng lượng ít và giảm dần từ thôn lên xã (8,9% ở thôn và

tiếng mẹ đẻ, chỉ sử dụng tiếng Việt, sử dụng tiếng mẹ 2,1% ở xã). Có khoảng 20% sử dụng đan xen giữa hai

đẻ có xen tiếng Việt, sử dụng tiếng Việt có xen tiếng ngôn ngữ, trong đó, tỉ lệ sử dụng tiếng dân tộc có xen

mẹ đẻ; tuy nhiên, mức độ sử dụng tiếng dân tộc xen thêm tiếng Việt cao hơn nhiều so với sử dụng tiếng dân

thêm tiếng Việt cao hơn ít nhiều so với sử dụng tiếng tộc có xen thêm tiếng Việt. Đặc điểm này ngược lại với

Việt có xen tiếng dân tộc.

giao tiếp trong gia đình (sử dụng tiếng dân tộc có xen

thêm tiếng tiếng Việt cao hơn so với sử dụng tiếng Việt

có xen thêm tiếng dân tộc).

2.3.2. Sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp hành chính

Ngôn ngữ hành chính là tiếng Việt nên từ công văn

giấy tờ, đến các cuộc họp, trao đổi công việc đến tiếp

dân, ngôn ngữ chủ đạo là tiếng Việt. Nhưng, trên thực

tế, khi làm việc trong phạm vi chỉ có một hoặc một vài

người cùng dân tộc thì tiếng dân tộc vẫn được phát huy.

Ở địa bàn cấp xã và thôn bản, cán bộ xã thôn luôn kết

hợp tiếng Việt, tiếng dân tộc khi làm việc với dân. Lí

do là vì, để giúp cho người dân dễ hiểu các nội dung

cần nói, mặt khác cũng là để “cận dân” hơn. Khảo sát

cho thấy, không ít cuộc họp thôn, khi đọc xong văn bản

tiếng Việt, cán bộ xã, thôn phải dùng tiếng dân tộc tóm

tắt, diễn giải lại để bà con trong thôn bản nắm được;

hoặc “cán bộ phải đọc trước ở nhà , đến cuộc họp phổ

biến trực tiếp bằng tiếng dân tộc” [lời trưởng thôn]. Còn

Xét theo lứa tuổi, chúng tôi tiến hành khảo sát việc

sử dụng ngôn ngữ tại ba cuộc họp thuộc ba lứa tuổi khác

nhau là các cuộc họp của người cao tuổi, của thanh niên,

của thiếu niên. Kết quả cho thấy: tỉ lệ dùng tiếng Việt

trong các cuộc họp vẫn là chủ đạo (từ khoảng 60 % -

80%); trong đó, các cuộc họp của thanh niên chiếm tỉ

lệ cao nhất (73,9%), tiếp đến là các cuộc họp thiếu niên

(68,2%), thấp nhất là các cuộc họp của người cao tuổi

(57,9%). Tỉ lệ dùng thuần tiếng dân tộc rất ít (5,4% ở

các cuộc họp người cao tuổi, 1% ở các cuộc họp của

thanh niên và thiếu niên). Việc dùng đan xen giữa các

ngôn ngữ trong các cuộc cũng chiếm một tỉ lệ thấp (5%

trở xuống).

Bảng 3. Ngôn ngữ sử dụng trong các cuộc họp của người cao tuổi, thanh niên và thiếu niên

Ngôn ngữ sử dụng Người cao tuổi Thanh niên Thiếu niên

Tiếng Việt 162 57,9%

207

3

73,9%

191

3

68,2%

Tiếng dân tộc

15

10

5,4%

3,6%

1,1%

0,4%

1,1%

0,7%

Tiếng dân tộc chính, xen tiếng

Việt

1

5

2

1

Tiếng Việt chính, xen tiếng dân

tộc

15

5,4%

1,8%

0,4%

Chọn nhiều phương án

Không trả lời

4

1,4%

4

1,4%

3

1,1%

74

26,4%

60

21,4%

80

28,6%

Tổng số

280

( 100%)

2.3.2. Sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp đời sống

xã hội

Nếu so với việc sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp

hành chính thì trong giao tiếp đời thường, người dân sử

dụng ngôn ngữ “thoải mái” hơn nhiều, tức là họ có thể

rất linh hoạt trong sử dụng ngôn ngữ “tiện tiếng nào thì

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

nói tiếng ấy” [lời người dân]. Gặp người cùng dân tộc tiếng Việt?”, chúng tôi đã nhận được câu trả lời như:

thì nói tiếng dân tộc, gặp người Kinh, người dân tộc “bây giờ ít ru con lắm”, “vỗ vỗ một lúc là nó ngủ thôi”,

khác thì nói tiếng Việt; hoặc nếu người Kinh biết nói “ru bằng tiếng Việt”, “cũng có lúc ru bằng tiếng dân

tiếng dân tộc thì nói tiếng dân tộc; v.v.. Dưới đây là một tộc”, v.v.. Khảo sát bằng phiếu hỏi, kết quả thu được

số bối cảnh giao tiếp cụ thể:

là: ru con bằng tiếng Việt chiếm 37,9%, ru con bằng

tiếng dân tộc chiếm 27,9%, trong đó có tới gần 30 %

từ chối trả lời.

(i) Giao tiếp ở chợ: Quan sát trong giao tiếp ở chợ

cho thấy, người đi chợ đang nói tiếng dân tộc với người

cùng dân tộc, nhưng có người Kinh đến mua hàng thì

họ lập tức chuyển sang nói tiếng Việt. Việc dùng ngôn

ngữ nào, dùng nhiều hay ít còn phụ vào từng địa bàn

cụ thể. Chẳng hạn, “khi ra chợ, chủ yếu dùng tiếng Tày

vì đa số người dân tộc khác và người Kinh cũng có thể

nói tiếng Tày” [lời một người dân ở huyện Hàm Yên].

Khảo sát bằng phiếu hỏi cho kết quả là: khi giao tiếp ở

chợ với người cùng dân tộc, tỉ lệ dùng tiếng mẹ đẻ và

tiếng Việt tương đương nhau và tỉ lệ dùng tiếng dân tộc

xen tiếng Việt tương đối cao (19, 3%) và cao hơn hẳn so

với tỉ lệ dùng tiếng Việt xen tiếng dân tộc (chỉ là 4,3%).

Lí giải về điều này, người dân cho biết, có nhiều mặt

hàng phải dùng đến tiếng Việt cũng như “khi trả tiền

nói tiếng Việt tiện hơn”. Khi giao tiếp với người Kinh

và những người DTTS khác thì hầu như dùng tiếng Việt

(78,9% với người DTTS khác và 88% với người Kinh);

còn việc dùng tiếng dân tộc để giao tiếp chiếm tỉ lệ cực

thấp (trung bình là khoảng 1,5%). Đáng chú ý là, khi

nói tiếng Việt có xen tiếng dân tộc chiếm tỉ lệ cao

3. Thái độ ngôn ngữ của người DTTS đối với việc

sử dụng ngôn ngữ

Thái độ ngôn ngữ (languae attitude) có thể được

hiểu là sự đánh giá về giá trị và khuynh hướng hành vi

của một cộng đồng hay cá nhân đối với một ngôn ngữ

hoặc một hiện tượng ngôn ngữ nào đó, theo đó, biết

được thái độ ngôn ngữ từ đó có thể biết được cũng như

có thể dự đoán về hành vi ngôn ngữ của cá nhân hay

cộng đồng. Như vậy, việc cần tìm hiểu ở đây là thái độ

ngôn ngữ của người DTTS đối với các ngôn ngữ như

tiếng Việt, tiếng mẹ đẻ, tiếng DTTS khác và ngoại ngữ.

Riêng với tiếng Việt, qua tìm hiểu chúng tôi được biết

100% người DTTS đều cho rằng cần phải biết tiếng

Việt vì đó là ngôn ngữ quốc gia, là ngôn ngữ chung của

toàn quốc, vì thế, dưới đây chỉ tập trung vào các ngôn

ngữ còn lại.

3.1. Thái độ ngôn ngữ đối với tiếng mẹ đẻ

Đại đa số người DTTS cho rằng cần phải biết tiếng

hơn( 6,8%) so với việc dùng tiếng dân tộc xen tiếng của dân tộc mình (90% người dân và 95,6% học sinh).

Khi được hỏi “vì sao lại cần biết tiếng dân tộc mình”,

các ý kiến nêu ra nhiều lí do, trong đó lí do hàng đầu là

“để hiểu và giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc”, “để

truyền lại cho đời sau”, tiếp đó là “để giao tiếp với

người cùng dân tộc, trước hết là ông bà, cha mẹ của

mình”. Có những ý kiến khẳng định rằng, việc biết tiếng

dân tộc mình là đương nhiên, không cần phải bàn. Tổng

hợp qua phiếu khảo sát cho kết quả là: 91,8% người

dân và 86,3% học sinh cho rằng cần biết tiếng dân tộc

mình để “giữ gìn, thêm yêu dân tộc mình”; 99,6%

người dân và 91,2% học sinh cho biết cần biết tiếng

dân tộc mình để “giữ gìn, bảo tồn được tiếng nói phong

tục của dân tộc mình”; 90,4% người dân và 50,7% học

sinh coi biết tiếng dân tộc mình là “biết thêm văn hóa -

văn nghệ dân tộc”; 80,4% người dân và 72,2% học sinh

cho rằng, việc biết tiếng dân tộc sẽ “dễ dàng nói

chuyện” với người cùng dân tộc; người dân cho rằng,

cần biết tiếng dân tộc để “thuận lợi trong việc cúng bái,

trong các nghi lễ ” (66,8 %) và “dễ dàng trong việc lấy

vợ, lấy chồng” (47,1%).

Việt (0,4%). Tìm hiểu lí do, chúng tôi được biết, việc

dùng xen tiếng dân tộc khi nói tiếng Viêt chủ yếu là

tên gọi của sản phẩm hoặc tên gọi địa phương.

(ii) Trong các lễ nghi truyền thống: đối với các nghi

lễ truyền thống như cúng bái ở các đám hiếu, đám hỉ,

tết nhất, lễ hội, v.v. ngôn ngữ là tiếng dân tộc; còn khi

trao đổi, trò chuyện trong các đám xứ thì có thể vừa

tiếng dân tộc vừa tiếng Việt: “Trong các bài cúng thì

sử dụng ngôn ngữ của các thầy cúng”; “Trong thực hiện

nghi lễ thì dùng tiếng Cao Lan, tiếng riêng của dân tộc

mình”; “Các đám ma, lễ ăn hỏi, lúc chúc rượu,v.v.

dùng tiếng dân tộc” [ lời của một số người dân].

(iii) Khi giao tiếp nói trên điện thoại (gọi theo ngôn

ngữ đời thường “nói chuyện điện thoại”): nếu là cùng

dân tộc thì tiếng Việt và tiếng mẹ đẻ được dùng tỉ lệ gần

như ngang nhau (tiếng Việt là 39,6%, tiếng mẹ đẻ là

34,6%); còn với người Kinh và người DTTS khác thì

hầu như là tiếng Việt (91,8 với người Kinh và 85% với

người DTTS khác).

(iv) Khi ru con: Các bà mẹ trẻ (có cả các ông bố

trẻ) khi được hỏi “lúc ru con thì dùng tiếng dân tộc hay

Tuy nhiên, ngược với ý kiến trên về “cần biết tiếng

dân tộc mình” là ý kiến “không cần biết tiếng dân tộc

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

mình”. Tuy số lượng thấp, nhưng “thể hiện băn khoăn” người dân và 11,2 % học sinh “không có ý kiến gì” hoặc

thì nhiều. Đây chính là “tâm tư” của người DTTS, nhất “ bỏ trống “ không trả lời” (3,9% người dân và 20,5%

là thế hệ trẻ, làm thế nào để có thể biết được, giữ gìn

được tiếng dân tộc mình, trong khi cần phải biết tốt

tiếng Việt để mưu sinh, phát triển cuộc sống (đấy là

chưa kể cần phải biết tiếng nước ngoài/ngoại ngữ nữa).

Chẳng hạn, lí do không cần biết tiếng mẹ đẻ vì: “tiếng

dân tộc ít sử dụng” (29,6%); “số người dùng tiếng mẹ

đẻ ngày một ít” (19,6%); “đã có tiếng Việt rồi”

(16,1%); biết tiếng mẹ đẻ “ảnh hưởng đến việc học, sử

dụng tiếng Việt” (5,7%); “không mang lại lợi ích về

kinh tế, việc làm” (11,8%).

học sinh).

Lí do về việc người Kinh cần biết tiếng DTTS là vì:

để thuận lợi trong giao tiếp, tạo sự gần gũi, thuận lợi

trong công việc, hiểu thêm được cuộc sống, nhất là đời

sống văn hóa, phong tục tập quán của dân tộc anh em ở

nơi mình đang sống và làm việc, v.v.. Lí do về việc

người Kinh không cần biết tiếng dân tộc là vì, như lời

của một số người dân: “đã có tiếng Việt rồi”; “người

dân tộc đã biết tiếng Việt rồi” ;“cán bộ là người Kinh

không cần biết tiếng dân tộc khi đi làm việc bởi lẽ người

dân tộc hiện nay đa số đều thông thạo tiếng Kinh”; biết

thêm tiếng dân tộc cũng “không giúp được gì nhiều cho

đời sống và công việc”, tiếng dân tộc “khó học”, “chưa

có chính sách phù hợp” cho những người Kinh biết

tiếng dân tộc, v.v..

3.2. Thái độ ngôn ngữ đối với tiếng DTTS khác

Cộng cư giữa các dân tộc là điều kiện tốt để người

các DTTS có thể biết tiếng của nhau. 77% ý kiến cho

rằng, biết thêm được tiếng dân tộc khác thì tốt, chủ yếu

là để hiểu nhau hơn. Tuy nhiên, họ đều có chung một

chia sẻ là, việc biết tiếng DTTS khác còn tùy theo hoàn

cảnh, khả năng của mỗi người. Ví dụ, khi lấy chồng hay

lấy vợ về một dân tộc khác mà ở đó “chủ yếu nói tiếng

dân tộc của họ (không phải tiếng của dân tộc mình) thì

phải nhất định phải biết”, hoặc do yêu cầu của công

việc, v.v. Có những người không có nhu cầu nhưng họ

lại biết vì khả năng ngôn ngữ của họ, v.v.. Nói chung,

các ý kiến cho rằng “biết thêm được thì càng tốt,

nhưng không dễ chút nào” [lời của người dân].

3.4. Thái độ ngôn ngữ của người DTTS đối với

ngoại ngữ

Khi được hỏi người DTTS có cần biết ngoại ngữ

không thì đại đa số các ý kiến (86,1% ở người dân và

93,7% ở học sinh) cho rằng, trong thời đại hiện nay, dù

là ai ở đâu cũng cần biết ngoại ngữ. Dù có thể chỉ dừng

lại ở mong muốn nhưng có thể coi đây là một cách nhìn

hiện đại, cởi mở của người DTTS ở Tuyên Quang. Trao

đổi lí do cần biết ngoại ngữ, chúng tôi đã nhận được

những cách chia sẻ khác nhau nhưng tập trung là biết

ngoại ngữ để mở rộng tầm nhìn, giao lưu với thế giới,

tiếp nhận những cái hay cái đẹp của thế giới và quan

trọng là hướng đến tương lại. Dưới đây là tổng hợp một

số lí do được đa số người hỏi ý kiến thống nhất, gồm:

“Thuận lợi trong công việc”; “Làm việc với người nước

ngoài”; “Giao lưu với người nước ngoài”; “Để xem,

nghe ca nhạc nước ngoài trên TV, đài phát thanh”; “Để

3.3. Thái độ ngôn ngữ của người Kinh đối với

tiếng DTTS

Câu hỏi đặt ra là, người Kinh ở các địa bàn DTTS

có cần biết tiếng DTTS không? Để có một cái nhìn

khách quan về vấn đề này, chúng tôi đã khảo sát trực

tiếp và nhận được các ý kiến phản hồi cả “thuận chiều”

“và cả “trái chiều”, cụ thể: 81,7% ý kiến người dân và

66,3% học sinh cho rằng, người Kinh cần biết tiếng dân

tộc; 5,7% ý kiến người dân và 2% học sinh cho rằng

người Kinh không cần biết tiếng dân tộc, còn lại 9,3% hi vọng ra nước ngoài”.

Bảng 4. Lí do, mục đích của việc biết ngoại ngữ

(*Ghi chú: một người có thể nêu vài lí do)

Lí do

Ý kiến của người dân

218/280

Ý kiến của học sinh

Thuận lợi trong công việc

Làm việc với người nước ngoài

Giao lưu với người nước ngoài

77,9%

63,9%

71,4%

169/205

82,4%

179/280

=====

======

75,1%

200/280

154/205

Để xem, nghe ca nhạc nước ngoài trên

178/280

137/208

63,6%

48,9%

120/205

104/205

58,5%

50,7%

TV, đài phát thanh

Để hi vọng ra nước ngoài

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

Tiếp theo, khi tìm hiểu “nên cần biết ngoại ngữ nhiều lĩnh vực khác”; “nên học tiếng Anh, vì tiếng Anh

nào” thì đa số các ý kiến cho rằng, cần biết tiếng Anh là ngôn ngữ quốc tế” [lời của một số người]. Đối với

(87,9% ý kiến của người dân và 93,2% của học sinh): các ngoại ngữ khác thì ý kiến của cả người dân và học

“Nên ưu tiên tiếng Anh vì tiếng Anh có ảnh hưởng đến sinh đều ở tỉ lệ thấp.

Bảng 5. Những ngoại ngữ cần biết

(*Ghi chú: một người có thể nêu vài lí do )

Ngoại ngữ cần biết

Tiếng Anh

Người dân

246/280

66/280

Học sinh

87,9%

23,6%

10,7%

10,4%

191/205

65/205

23/205

30/205

93,2%

31,7%

11,2%

14,6%

Tiếng Trung Quốc phổ thông

Tiếng Trung Quốc địa phương

Tiếng Pháp

30/280

19/280

Tiếng Hàn

73/280

26,1% 77/205

22,5% 69/205

37,6%

33,6%

Tiếng Nhật

23/280

- Đối với chữ Tày, chữ Dao: “Mong muốn có chữ

viết Tày Latinh để dễ dàng thuận lợi trong việc học

chữ”; “cần có chữ Dao Latinh thì mới học được”.

4. Thay cho kết luận: những kiến nghị đề xuất

1. Một số ý kiến đề xuất của người dân tộc thiểu

số ở Tuyên Quang

- Đối với chữ Mông: Hiện ở Tuyên Quang đang tồn

tại hai loại chữ viết Mông là chữ Mông của Việt Nam

và chữ Mông quốc tế (còn goi là Mông Latinh). “Người

dân thích học chữ Mông Latinh và thường dùng trong

đời sống người Mông hàng ngày; chữ Mông này giúp

cho người Mông đọc, học Kinh thánh (đạo Tin Lành)”.

Vì thế, cần cân nhắc “thống nhất chữ Mông để dễ phổ

biến đến bà con hơn”.

Trong quá trình khảo sát điền dã, tiếp xúc với các

cấp chính quyền cũng như bà con ở vùng DTTS tại tỉnh

Tuyên Quang, chúng tôi đã thu nhận được các ý kiến

xung quanh vấn đề ngôn ngữ. Chúng tôi tổng hợp lại

thành một số nội dung như sau:

Thứ nhất, về tình hình sử dụng ngôn ngữ nói chung:

Ở vùng DTTS có nhiều ngôn ngữ, nhưng cần ưu tiên

hai ngôn ngữ là tiếng Việt và tiếng mẹ đẻ của mỗi dân

tộc. Theo đó, cần có biện pháp để nâng cao khả năng sử

dụng hai ngôn ngữ này của mọi người DTTS. Nếu cần

biết thêm một ngoại ngữ thì nên là tiếng Anh để giao

lưu hội nhập.

Thứ tư, về sử dụng ngôn ngữ của người công tác

tại vùng DTTS

- Đối với cán bộ người Kinh: “Cán bộ người Kinh

phải học tiếng dân tộc để thuận lợi trong công việc ở

vùng dân tộc, để dễ tiếp cận dân”.

Thứ hai, về tiếng dân tộc: Nhiều ý kiến cho rằng

“ cứ theo đà này, 30-40 năm nữa tiếng dân tộc sẽ nguy

cơ mai một”; “hiện nay lứa tuổi từ 50 trở xuống biết ngôn

ngữ dân tộc ngày càng ít”, vì thế, cần có chính sách và

biện pháp bảo tồn và phát huy tiếng dân tộc, trước hết là

“nên có sự ưu ái đào tạo con em dân tộc để con em vùng

dân tộc trở về phục vụ đồng bào mình”.

- Đối với các địa bàn có dân tộc Mông: “Cán bộ cần

biết tiếng Mông để dễ dàng hơn trong công việc, nhất

là trong tuyên truyền đường lối”, giúp người Mông dần

tránh được những tin đồn xấu, tránh tà đạo (đạo bất hợp

pháp).

Thứ năm, về dịch một số văn bản sang tiếng DTTS:

Một số văn bản tuyên truyền, hướng dẫn nên dịch ra

tiếng dân tộc (chủ yếu là tiếng Mông).

Thứ ba, về chữ viết dân tộc

Thứ sáu, về vấn đề dân tộc

- Đối với chữ Cao Lan: “mong muốn có chữ Cao

Lan Latinh để thuận lợi trong việc học tiếng, giữ gìn

bản sắc văn hóa dân tộc”, tức là “muốn học chữ Cao

Lan bằng chữ Latinh, vì học theo chữ Nho rất khó

học”.

- Nên có chính sách cho các dân tộc sống xen kẽ, để

các dân tộc có cơ hội giao lưu trao đổi với nhau, tránh

sống biệt lập, dễ bị kẻ xấu lợi dụng, cán bộ tiếp cận dân

cũng gặp nhiều khó khăn.

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

- Mong muốn được tách Cao Lan thành dân tộc khăn, nên tiếng DTTS “pha” với nhiều biến thể tiếng

riêng, vì “tiếng nói giữa Cao Lan và Sán Chí không Việt phương ngữ đang xuất hiện ở các địa bàn khác

giống nhau”. “Đây là hai dân tộc có tiếng nói khác nhau.

nhau, phong tục tập quan khác nhau. Trước đây, Cao

Từ những đặc điểm trên, câu hỏi đặt ra là, làm sao

Lan, Sán Chí cũng là 2 dân tộc”.

người DTTS một mặt vẫn “bảo tồn và phát huy” tiếng

Thứ bảy, về vấn đề dạy tiếng dân tộc

nói chữ viết của mình lại sử dụng tốt tiếng Việt để phục

vụ cho cuộc sống của họ là cả một vấn đề. Thiết nghĩ,

trên cơ sở của chính sách chung, cần có những giải pháp

cụ thể cho từng địa bàn cụ thể, cho ngôn ngữ DTTS

cụ thể. Chẳng hạn, việc xây dựng chữ viết dân tộc nên

căn cứ vào nguyện vọng của người dân, muốn vậy cần

có những khảo sát vừa tổng thể vừa cụ thể; việc dạy -

học tiếng DTTS cần thiết thực hơn, làm sao có hiệu

quả sử dụng; phát huy nhiều hơn vai trò của truyền

thông (phát thanh truyền hình) bằng tiếng dân tộc tại

các địa bàn, v.v..

Dạy tiếng Mông là cần thiết, nhưng không nên chỉ

dạy và cấp chứng chỉ tiếng Mông mà cần dạy và cấp

chứng chỉ cho một số tiếng DTTS khác; Cần chú trọng

tới giáo viên dạy tiếng DTTS (cấp chứng chỉ “hành

nghề” và chú ý chế độ đãi ngộ cho họ, v.v..).

2 Một số nhận xét rút ra

Qua một số điểm khảo sát tại các địa bàn DTTS ở

tỉnh Tuyên Quang cho thấy một thực tế là, tiếng mẹ đẻ

của người DTTS và tiếng Việt là hai ngôn ngữ được

cùng linh hoạt sử dụng trong giao tiếp ở các lĩnh vực,

bối cảnh giao tiếp cụ thể. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện

nay, có thể thấy một số vấn đề về ngôn ngữ tại các địa

bàn DTTS đang nổi lên là:

_________________

*Bài viết thuộc sản phẩm của Đề tài mã số ĐTĐL-

XH-06/18

- Số người biết ít hoặc không biết tiếng Việt đang

lùi dần theo lứa tuổi (tập trung ở người cao tuổi), trong

khi đó, ngược lại, số người biết ít hoặc không biết tiếng

mẹ đẻ lại tăng lên ở lứa tuổi trẻ. Đô thị hóa và toàn cầu

hóa gắn với mưu sinh đang làm cho giới trẻ thích nghi

với cuộc sống hiện đại, và đây là lí do chủ yếu đang làm

cho họ xa dần tiếng mẹ đẻ, nhất là giới trẻ DTTS ở tỉnh

thành, thị trấn, thị tứ, trung tâm của xã, ở những khu

công nhiệp, nơi giao thương, v.v..

TÀI LỆU THAM KHẢO

1.Wolff, Ekkehard (2000), Language and Society;

In: Bernd Heine and Derek Nurse (Eds.) African

Languages

- An Introduction, 317. Cambridge

University Press .

2. Nguyễn Văn Khang (2015), Chính sách ngôn ngữ

và lập pháp ngôn ngữ ở Việt Nam. NXB Khoa học xã

hội.

- Với tư cách pháp lí và thực tế là “ngôn ngữ quốc

gia”, chức năng của tiếng Việt đang ngày một được mở

rộng, theo đó, làm thu hẹp bớt chức năng giao tiếp của

các ngôn ngữ DTTS. Nếu như trước đây, ngôn ngữ

trong giao tiếp gia đình phải là tiếng mẹ đẻ (ngôn ngữ

DTTS) thì giờ đây đã thay đổi. Cũng vì biến động về

chức năng mà vốn từ, cách nói của các ngôn ngữ

DTTS dường như “chững lại”, trong đó, có không ít từ

ngữ, cách nói của tiếng DTTS đang dần được thay thế

bởi các từ ngữ, cách nói của tiếng Việt (từ “song

dụng” đến “thay thế”). Cũng vì không có chữ viết

hoặc chữ viết ít được sử dụng nên việc ghi lại “cho

3. Nguyễn Văn Khang (2019), Ngày quốc tế Tiếng

mẹ đẻ và một số vấn đề về tiếng mẹ đẻ từ thực tế ở vùng

dân tộc thiếu số hiện nay”. Tạp chí Ngôn ngữ & Đời

sống, số 2/2019.

4. Nguyễn Văn Khang (2019), Cơ sở lý thuyết và

thực tiễn liên quan đến nghiên cứu tình hình sử dụng

ngôn ngữ vùng dân tộc thiểu số: Một số vấn đề về đa

ngữ xã hội. Tạp chí Dân tộc, số 3.2019

5. Trần Trí Dõi (2015), Ngôn ngữ các dân tộc thiểu

số ở Việt Nam. Nxb Đại học quốc gia Hà Nội.

6. Các tư liệu thu thập được trong đợt điền dã tại

chính xác” ngôn ngữ của các DTTS đang gặp khó Tuyên Quang tháng 4/2019.

N.V.Khang/ No.16_June 2020|p.12-23

The situation of societal multilingualism

and using language in area of ethnic minorities in Tuyen Quang province

Nguyen Van Khang

Article info

Abstract

Recieved:

20/4/2020

Accepted:

10/6/2020

This article reveals the findings from a study on sociolinguistics in April 2019 in

Tuyen Quang province where conversations and in-depth interviews with

responsible agencies related to the ethnic affairs of the province, some districts,

communes and villages were conducted. Moreover, the situation of language use in

different contexts of communication were observed. In addition, conversations and

interviews with prestigious people and the locals in the localities were implemented;

besides, a survey questionnaire (anket) was employed as another instrument for the

study. From the ethnography, the article uncaps linguistic competence and language

use in ethnic minority areas in the province. The situation of the people’s language

use and wishes found from the study poses some linguistic issues, thereby,

suggesting some solutions to the sustainable development of the province in general,

and ethnic minority localities in particular.

Keywords:

Societal multilingualism,

language competence,

language use, ethnic

minorities, Tuyen Quang

province,

development

sustainable