Xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm nâng cao hiệu quả đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông môn Ngữ văn
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
Xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm nâng cao
hiệu quả đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình
ở trường trung học phổ thông môn Ngữ văn
Nguyễn Phương Mai
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
TÓM TẮT: Đáp ứng yêu cầu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, Chương
101 Trần Hưng Đạo, Hoàn Kiếm, Hà Nội, Việt Nam
trình môn Ngữ văn hướng tới phát triển phẩm chất và năng lực người học. Theo
Email: mainp@vnies.edu.vn
đó, trong dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông, đọc hiểu giữ vai
trò quan trọng không thể thiếu, trong đó có đọc thẩm mĩ. Đọc thẩm mĩ trong
dạy học tác phẩm văn chương nói chung, dạy học thơ trữ tình nói riêng được
xem là cách dạy học hiệu quả, đáp ứng được một phần yêu cầu của dạy học
theo Chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn mới. Một trong những
biện pháp tích cực nhằm nâng cao hiệu quả đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ
tình hướng tới phát triển phẩm chất và năng lực người học là việc sử dụng hệ
thống câu hỏi đọc hiểu phù hợp, đặc biệt là phụ thuộc vào khả năng và nghệ
thuật đặt câu hỏi của giáo viên. Dựa trên sở phân tích một số vấn đề lí luận,
bài báo đề xuất hệ thống câu hỏi đọc hiểu nhằm hướng tới đọc thẩm mĩ trong
dạy học thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông. Đây là một trong những biện
pháp quan trọng góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Ngữ văn ở trường
trung học phổ thông hiện nay.
TỪ KHÓA: Câu hỏi; đọc thẩm mĩ; dạy học; thơ trữ tình; trung học phổ thông; môn Ngữ văn.
Nhận bài 15/11/2020 Nhận bài đã chỉnh sửa 05/12/2020 Duyệt đăng 25/01/2021.
1. Đặt vấn đề
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Khái quát một số vấn đề lí luận cơ bản
Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) môn Ngữ
văn (2018) hướng tới phát triển phẩm chất và năng lực
(NL) người học. Điều này được xem như một bước tiến
quan trọng nhằm đổi mới dạy học và đáp ứng yêu cầu
hội nhập quốc tế trong bối cảnh hiện nay. Để đáp ứng
yêu cầu của Chương trình GDPT 2018, đòi hỏi giáo viên
(GV) và học sinh (HS) cần có sự thay đổi toàn bộ cách
dạy và cách học phù hợp. Trong dạy học môn Ngữ văn ở
trường trung học phổ thông (THPT), đọc hiểu giữ vai trò
quan trọng không thể thiếu, trong đó có đọc thẩm mĩ. Đọc
thẩm mĩ trong dạy học tác phẩm văn chương nói chung,
dạy học thơ trữ tình nói riêng ở trường THPT được xem
là cách dạy học hiệu quả và phù hợp, đáp ứng được một
phần yêu cầu của dạy học theo Chương trình PGPT môn
Ngữ văn mới. Một trong những biện pháp tích cực nhằm
nâng cao hiệu quả đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ
tình hướng tới phát triển phẩm chất và NL người học là
việc sử dụng hệ thống câu hỏi đọc hiểu phù hợp. Câu hỏi
vừa là phương tiện, vừa là phương pháp và biện pháp tổ
chức dạy học. Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi
xây dựng hệ thống câu hỏi đọc hiểu nhằm hướng tới đọc
thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường THPT. Đây
là một trong những biện pháp quan trọng góp phần nâng
cao hiệu quả dạy học đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình ở
trường THPT hiện nay.
2.1.1. Câu hỏi và câu hỏi đọc hiểu trong môn Ngữ văn
a. Khái niệm câu hỏi
Theo Từ điển tiếng Việt, “Hỏi” có nghĩa là nói ra điều
cần được chỉ dẫn hoặc cần được làm sáng tỏ [1; tr.830].
“Câu hỏi” là câu biểu thị sự cần biết hoặc không rõ với
những đặc trưng của ngữ điệu và từ hỏi, còn gọi là câu
nghi vấn [1; tr.285].
Về mặt nội dung, câu hỏi trong dạy học là những yêu
cầu, những vấn đề đưa ra cần được giải quyết trong quá
trình tương tác giữa GV và HS. Câu hỏi được GV giao
cho HS về nhà giải quyết thường được gọi là bài tập.
Theo đó, một bài tập có thể gồm nhiều câu hỏi khác nhau.
Về mặt hình thức, câu hỏi là câu nghi vấn, có dấu hỏi ở
cuối câu và các từ/cụm từ để hỏi (Tại sao? Vì sao? Như
thế nào? Ai? Cái gì? ...).
b. Các dạng câu hỏi
Có nhiều dạng câu hỏi khác nhau, gồm: câu hỏi dạng
đóng, câu hỏi dạng mở. Các dạng câu hỏi này được thể
hiện ở các mức độ: biết, hiểu, vận dụng, phân tích, đánh
giá và sáng tạo… Bên cạnh đó, cũng có nhiều cách phân
loại câu hỏi, dựa vào mục đích sử dụng: Loại câu hỏi và
bài tập được xây dựng với mục đích hình thành và phát
triển NL người học; Loại câu hỏi được sử dụng trong quá
trình dạy học như hình thành kiến thức, củng cố, hoàn
thiện kiến thức…; Loại câu hỏi được xây dựng theo nội
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
36
Nguyễn Phương Mai
dung phản ánh từ HS; Loại câu hỏi được hình thành theo báo, chúng tôi đồng tình với quan điểm nêu trên của nhà
câu trả lời của HS….
nghiên cứu Ngữ văn Hoa Kì - L. Rosenblatt và thống
c. Câu hỏi đọc hiểu trong môn Ngữ văn
nhất rằng, đọc thẩm mĩ là cách đọc quan tâm đến cảm
Trong dạy học nói chung, dạy học môn Ngữ văn ở xúc, thái độ và các ý tưởng xuất hiện ở người đọc trong
trường THPT nói riêng, hệ thống câu hỏi của GV có vai suốt quá trình đọc.
trò đặc biệt quan trọng, bởi vì đây là một trong những
Thực tế cho thấy, đọc thẩm mĩ luôn gắn với TPVH. Vì
yếu tố quyết định chất lượng và đánh giá khả năng lĩnh thế, từ việc tiếp xúc với các TPVH, HS sẽ biết rung động
hội kiến thức của HS. Câu hỏi góp phần kích thích hoạt trước cái đẹp; Biết suy nghĩ, hành động vì cái đẹp; Biết
động của não bộ HS trong giờ học. Vì vậy, HS phải suy nhận ra cái xấu; Biết tỏ thái độ phê phán trước những sự
nghĩ, tái hiện kiến thức cũ, đồng thời thu nạp kiến thức việc hiện tượng và những biểu hiện không tốt trong cuộc
mới, từ đó có sự liên hệ, áp dụng kiến thức đã học vào sống; Biết đam mê; Biết mơ ước, khát khao tạo ra cái đẹp
thực tiễn cuộc sống, để rồi đưa ra cách giải quyết vấn đề trong cuộc sống của chính bản thân mình.
theo lí lẽ riêng mang tính sáng tạo cá nhân của mỗi HS.
Câu hỏi đọc hiểu trong môn Ngữ văn được sử dụng
nhằm mục đích hướng dẫn, tổ chức hoạt động đọc hiểu
cho HS, giúp HS biết cách đọc và tự mình đọc hiểu tác
phẩm văn học (TPVH). Chủ thể của câu hỏi đọc hiểu
là GV và cũng có thể là HS. Trong dạy học Ngữ văn ở
THPT, hệ thống câu hỏi được xem như một điểm tựa
vững chắc giúp GV thực hiện các bước của tiến trình dạy
học. Đặt câu hỏi là một kĩ thuật dạy học tích cực. Vì vậy,
GV cần xác định rõ mục đích hỏi và biết cách đặt câu
hỏi tùy thuộc vào từng cấp độ nhận thức của HS để giúp
các em suy nghĩ, phát triển và khám phá kiến thức từ nội
dung bài học.
Bản chất của đọc thẩm mĩ
L. Rosenblatt cho rằng: “Bản chất của cách đọc thẩm
mĩ là sự “giao thoa” (Transaction) giữa người đọc và
tác phẩm” [3; tr.3]. Với quan điểm này, L. Rosenblatt
khẳng định rõ: “Đọc như sự giao thoa giữa tác phẩm và
người đọc không phải là “tương tác” (Interaction) của
hai thực thể đã hoàn chỉnh, tồn tại độc lập và tách rời
nhau, mà là mối quan hệ tương hỗ, cùng quy định lẫn
nhau, bổ sung cho nhau, cùng được hình thành, thay đổi
và phát triển trong quá trình đọc, quá trình giao thoa với
nhau. Nhờ đọc, tác phẩm từ cuốn sách sẽ trở thành văn
bản văn học và nhờ đọc, người đọc cũng sẽ phong phú
hơn không chỉ về kiến thức mà còn về đời sống tinh thần,
về những phẩm chất giá trị” [3; tr.4].
Theo tác giả Lê Ngọc Trà, “Bồi dưỡng cho HS NL
thẩm mĩ cũng chính là bồi dưỡng con người, một nhiệm
vụ của giáo dục, của dạy và học Văn, nhất là dạy và
học theo hướng tập trung phát triển NL và phẩm chất”
[3; tr.81]. Dựa trên quan điểm này, tác giả phân tích rõ:
“Phát triển NL văn chương cũng là phát triển NL người,
bởi vì xét đến cùng, đời sống tinh thần chính là nơi chứa
đựng nhiều nhất tính người và tâm hồn, tình cảm hay
tưởng tượng là những thứ lung linh nằm trong đáy sâu
của thế giới tinh thần ấy. Văn chương là nhân văn, là
con người” [3; tr.81] và “Văn chương là nghệ thuật. Vì
vậy, dạy văn không dễ, dạy theo hướng phát triển NL và
phẩm chất lại càng khó” [3; tr.81].
2.1.2. Đọc thẩm mĩ và câu hỏi nhằm nâng cao hiệu quả đọc thẩm
mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông
a. Đọc thẩm mĩ
Khái niệm đọc thẩm mĩ
Dựa trên quan điểm của nhà nghiên cứu Ngữ văn Hoa
Kì - L. Rosenblatt, đọc thẩm mĩ bao gồm quan hệ giữa
con người với thế giới tự nhiên và xã hội. Theo đó, ý
nghĩa của tác phẩm không chỉ mang tính khách quan và
hiển thị trên trang văn bản. Nó được hiển thị thông qua
cảm xúc, sự kết nối và trải nghiệm của con người. Theo
ngôn từ của L. Rosenblatt [2]: “Đọc thẩm mĩ là một quá
trình chủ động, người đọc tập trung suy nghĩ và chia sẻ
cảm nhận của cá nhân với từng TPVH. Để tạo ra trải
nghiệm sống, người đọc phải chú ý đến các phần trong
tác phẩm, thể hiện cảm xúc, thái độ, ý tưởng, tình huống,
Vai trò và ý nghĩa của đọc thẩm mĩ
Theo Kim. L. Lium, đọc thẩm mĩ bao gồm mối quan hệ
tính cách và tình cảm. Sự kết nối và trải nghiệm này là giữa con người với thế giới tự nhiên và xã hội. Vì vậy, ý
bản chất của đọc thẩm mĩ. Với đọc thẩm mĩ, đọc trở nghĩa của tác phẩm không mang tính khách quan và hiển
thành thứ mà ngôn từ văn bản “khuấy trộn” người đọc”. thị trên trang văn bản mà nó được hiển thị thông qua cảm
Trên quan điểm này, L. Rosenblatt đã chỉ ra rằng: “Sự xúc, sự kết nối và trải nghiệm của con người. Theo đó,
khu biệt giữa cách đọc thẩm mĩ và phi thẩm mĩ bắt nguồn đọc thẩm mĩ là một quá trình chủ động. Ở đó, người đọc
từ những gì người đọc làm, lựa chọn lập trường và thực tập trung suy nghĩ và chia sẻ cảm nhận cá nhân với từng
hiện các hoạt động liên quan đến văn bản. Việc xây dựng TPVH. Để tạo ra trải nghiệm sống, người đọc phải chú ý
môi trường lớp học tạo điều kiện để đọc thẩm mĩ cần đến các phần trong tác phẩm, thể hiện cảm xúc, thái độ,
xem xét đối tượng độc giả khi họ đem cuộc sống thực ý tưởng, tình huống, tính cách và tình cảm.
vào lớp học và họ cần được tôn trọng khi chọn lựa những
b. Đọc thẩm mĩ với yêu cầu dạy đọc hiểu thơ trữ tình
TPVH đầy tham vọng - thử thách - văn học khích lệ con ở trường THPT
người và lựa chọn hình thức tò mò, hứng thú và thậm
Từ xưa đến nay, trong Chương trình môn Ngữ văn ở
chí cả sự bận tâm dữ dội…” [2]. Trong khuôn khổ bài trường THPT, thơ trữ tình luôn chiếm một vị trí quan
Số 37 tháng 01/2021
37
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
trọng, góp phần làm nên diện mạo của nền văn học dân yếu chọn cách giảng giải, phân tích, bình chú cho HS
tộc. Thơ trữ tình là mảng thơ phong phú về thể loại, đa nghe về cái hay, cái đẹp của tác phẩm. Theo đó, HS chỉ
dạng về đề tài và luôn mới mẻ về nội dung. Tuy nhiên, lắng nghe, ghi chép một cách thụ động những lời GV
thực tế việc giảng dạy tác phẩm thơ trữ tình trong nhà giảng. Cách dạy này tuy có mang lại nhiều tác dụng nhất
trường THPT hiện nay còn khá đơn điệu, tẻ nhạt, chưa định song vô tình đã đẩy HS vào thế bị động do GV đã
tạo được sự hứng thú cho người học. Vì vậy, các tác đọc hộ, hiểu thay và thậm chí là cảm nhận hộ HS. Vì
phẩm thơ thực sự có giá trị vẫn chưa chiếm lĩnh được vị thế, những kiến thức và sự cảm nhận mà HS có được từ
trí xứng đáng trong lòng người học, đặc biệt là đối với tác phẩm chủ yếu là do GV cung cấp. HS ít được tương
những người yêu thích văn chương.
tác trực tiếp với tác phẩm và hệ quả là các em rất nhanh
Dạy đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình ở trường THPT có quên, không có được những cảm xúc, rung động thực sự
tác dụng rất lớn đối với việc phát triển phẩm chất, nhân xuất hiện trong quá trình tiếp nhận tác phẩm. Vì vậy, HS
cách, bồi đắp tâm hồn cho HS. Bởi vì, điểm nổi bật nhất học văn bản nào sẽ chỉ biết về nội dung của văn bản ấy.
của thơ trữ tình là chất trữ tình. Chất trữ tình là yếu tố Khi đón nhận văn bản khác, các em sẽ rất lúng túng, bế
then chốt, góp phần tạo nên chất thơ trong thơ trữ tình. tắc và không tự hiểu được về tác phẩm. Vì thế, các em
Do đặc trưng về loại thể, thơ trữ tình thiên về diễn tả không thể cảm nhận hết được cái hay, cái đẹp của tác
cảm xúc, diễn tả những rung động, suy tư của nhà thơ về phẩm. Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân
cảnh vật, con người, về cuộc đời… Những cảm xúc, rung khiến phần nhiều HS THPT hiện nay không thích học
động ấy xét cho cùng chính là tiếng nói của hiện thực đời môn Ngữ văn và không cảm thấy yêu văn học.
sống tác động vào tâm hồn nhà thơ, có tác dụng đánh
thức, lay động, rung cảm tâm hồn người đọc.
Chương trình GDPT môn Ngữ văn mới (2018) yêu cầu
dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất và NL
Nói đến thơ trữ tình là nói đến nhân vật trữ tình - chủ người học đòi hỏi GV cần phải thay đổi, từ bỏ thói quen
thể bộc lộ tình cảm (chủ thể trữ tình). Nhân vật trữ tình là bấy lâu nay vẫn dạy học theo cách cũ, chuyển từ cách
người trực tiếp thổ lộ những suy nghĩ, cảm xúc trong thơ. giảng văn sang dạy đọc hiểu văn bản, chuyển từ cách
Nhân vật trữ tình thường là hiện thân của tác giả, đại diện GV nói cho HS nghe những gì mình thích, truyền cho HS
cho một lớp người, một giai cấp, một dân tộc... Chủ thể trữ hiểu những gì mình biết sang hướng dẫn để HS tự tìm ra
tình là người trực tiếp cảm nhận, bày tỏ niềm rung động cái hay, cái đẹp của tác phẩm theo cách nhìn, cách suy
trong thơ, gắn bó máu thịt với tư tưởng, tình cảm của nhà nghĩ, cách cảm nhận riêng của từng HS.
thơ. Theo đó, thơ luôn là tiếng nói của tình cảm con người,
Với dạy đọc thẩm mĩ, HS được tương tác trực tiếp với
có sức lôi cuốn, lay động lòng người. Vì thế, thơ trữ tình tác phẩm, được cảm nhận, được chiêm nghiệm, suy nghĩ và
mang ý nghĩa giáo dục rất lớn, góp phần bồi dưỡng tâm liên hệ với chính bản thân mình từ việc đọc tác phẩm. Vì
hồn, phẩm chất, nhân cách người đọc, đặc biệt là đối với thế, các em sẽ được: “Bồi đắp thêm về tâm hồn, tình cảm,
HS THPT - lứa tuổi đang trong giai đoạn hình thành, phát biết xúc động trước những con người và việc làm tốt khi các
triển mạnh mẽ về phẩm chất và nhân cách.
em trực tiếp đọc, suy nghĩ và nếm trải các tình huống tương
Theo quan điểm này, tác giả Nguyễn Thị Thu Hằng tự trong tác phẩm. Từ đó, các em biết trân trọng những tình
trong Luận án Tiến sĩ với đề tài Phát triển cảm xúc thẩm cảm, những việc làm tốt và biết ứng xử bằng các hành vi,
mĩ và tư duy khái quát cho HS trong giờ học thơ trữ tình hành động nhân văn trong cuộc sống” [5; tr.20].
ở THPT, khẳng định: “Thơ trữ tình có rất nhiều khả năng
c. Câu hỏi nhằm nâng cao hiệu quả đọc thẩm mĩ trong
trong việc phát triển cảm xúc cho HS, là mảnh đất màu dạy học thơ trữ tình ở trường THPT
mỡ để người đọc - HS tắm mình, trải nghiệm trong một
Trong dạy học đọc hiểu TPVH nói chung, dạy đọc
thế giới cảm xúc đa dạng và mãnh liệt. Đến với thơ trữ hiểu theo hướng đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình ở trường
tình, HS có cơ hội được hòa vào những rung động hồn THPT nói riêng, việc sử dụng hệ thống câu hỏi và bài tập
nhiên của con người trước vẻ đẹp của cuộc sống, nơi mà phù hợp là một trong những cách thức dạy học hiệu quả
con người ít nhiều không bị ràng buộc, dày vò bởi nhu để tích cực hóa vai trò của người học. Hệ thống câu hỏi
cầu vật chất tối thiểu. Khả năng rung động trước cái đẹp hướng dẫn HS đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình là công cụ
của con người là dấu hiệu của một con người phát triển. quan trọng, định hướng cho người học từng bước khám
Nó mang lại tình yêu cuộc sống, cảm hứng sáng tạo, niềm phá, giải mã văn bản thơ trữ tình, giúp HS hình thành
khát khao vươn tới cái toàn diện, toàn mĩ…Tình cảm NL tự đọc, tự tiếp nhận văn bản thơ, từ đó giúp phát
trong thơ trữ tình góp phần hun đúc nên ở người đọc một triển cảm xúc, tình cảm của người đọc. Vì vậy, việc thiết
tâm hồn phong phú, đẹp đẽ, giúp HS biết nhạy cảm, biết kế hệ thống câu hỏi và bài tập hướng dẫn HS đọc thẩm
vui, biết buồn, biết yêu, biết ghét, biết hi vọng, biết ước mĩ trong thơ trữ tình được xem là một trong những biện
mơ, biết vượt qua những khó khăn trở ngại trong cuộc pháp quan trọng hữu hiệu để hỗ trợ người học hình thành
sống và cả những khó khăn của chính bản thân mình để và phát triển NL đọc hiểu, từ đó phát triển cảm xúc thẩm
đi đến cái đích cao đẹp của con người…” [4; tr.46].
Lâu nay, khi dạy thơ trữ tình ở trường THPT, GV chủ
mĩ cho HS.
Câu hỏi hướng dẫn HS đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
38
Nguyễn Phương Mai
là loại công cụ hướng dẫn, tổ chức các hoạt động đọc hiểu song song, tương ứng với tiến trình giờ dạy đọc hiểu thơ
cho HS, giúp các em tiếp cận, giải mã và kiến tạo nghĩa trữ tình ở trường THPT. Câu hỏi đọc hiểu theo hướng đọc
cho tác phẩm thơ, đồng thời là hệ thống thao tác giúp HS thẩm mĩ được GV sử dụng rất đa dạng, trong đó thường
hình thành NL đọc hiểu. Những câu hỏi và bài tập này là các câu hỏi: Tái hiện kiến thức (right there); Suy nghĩ
thường được thể hiện dưới dạng câu nghi vấn hoặc dưới và tìm kiếm (think and search); Sáng tạo (author); Tự
hình thức các nhiệm vụ/mệnh lệnh/yêu cầu… mà GV đưa
ra để HS thực hiện. Câu hỏi hướng tới dạy học đọc thẩm
mĩ trong thơ trữ tình có thể là các câu hỏi của SGK, có thể
là câu hỏi của GV đặt ra cho HS suy nghĩ, trả lời và nhiều
khi cũng có thể là câu hỏi do chính HS tự đặt ra trong quá
trình tiếp xúc với tác phẩm thơ trữ tình.
bộc lộ (on my own) … Dưới đây, chúng tôi đi sâu phân
tích từng nhóm câu hỏi ứng với các giai đoạn cụ thể của
quá trình dạy học nhằm nâng cao hiệu quả đọc thẩm mĩ
trong thơ trữ tình ở trường THPT:
a. Nhóm câu hỏi hướng tới đọc thẩm mĩ trong thơ trữ
tình được thực hiện ở giai đoạn “Trước khi đọc”
Có thể nói, các nhiệm vụ chính của hoạt động trước
khi đọc thơ trữ tình nhằm mục đích “tạo đà” cho hoạt
động đọc hiểu thơ trữ tình, bao gồm: 1/ Xác định mục
2.2. Xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm nâng cao hiệu quả đọc
thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông
2.2.1. Nguyên tắc xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm nâng cao tiêu cho việc đọc thơ trữ tình; 2/ Huy động tri thức và
hiệu quả đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường trung trải nghiệm nền liên quan đến nội dung thơ trữ tình; 3/
học phổ thông
Bổ sung tri thức cần thiết để bạn đọc thực hiện hoạt động
đọc hiểu thơ trữ tình; 4/ Tạo ra dự đoán ban đầu để kích
thích bạn đọc sẵn sàng tham gia vào hoạt động đọc hiểu
thơ trữ tình.
Khi xây dựng hệ thống câu hỏi đọc hiểu nhằm nâng
cao hiệu quả đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình ở trường
THPT, GV cần chú ý một số nguyên tắc sau:
- Câu hỏi phải bám sát mục tiêu dạy học và phải đảm
bảo tính chính xác, khoa học về nội dung;
Ở giai đoạn này, GV cần xác định được HS đã có những
tri thức nền nào liên quan đến tâm thế tiếp nhận tác phẩm
thơ trữ tình? Vì vậy, nhóm câu hỏi hướng tới đọc thẩm
mĩ trong thơ trữ tình ở giai đoạn này có nhiệm vụ giúp
tạo tâm thế cho HS trước khi thâm nhập tác phẩm thơ trữ
tình, khơi gợi kiến thức nền và tạo đà cho các em tâm thế
sẵn sàng tiếp cận tác phẩm thơ trữ tình. GV nên sử dụng
các câu hỏi khơi gợi kết hợp với hình ảnh minh họa…
để vừa đánh thức kí ức vừa tạo hứng thú học tập cho HS,
giúp các em có cơ hội bộc lộ cảm xúc, tình cảm, chia sẻ
suy nghĩ và những cảm nhận của mình trước khi thâm
nhập, khám phá tác phẩm thơ trữ tình.
Ví dụ: Trước khi hướng dẫn HS đọc hiểu bài thơ Tây
Tiến - Quang Dũng (SGK Ngữ văn 12, tập 1), GV có
thể sử dụng một số câu hỏi mang tính chất tạo đà cho
hoạt động đọc hiểu như sau: 1/ Em hãy nêu những hiểu
biết và suy nghĩ của mình về nhà thơ Quang Dũng? 2/
Bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng viết về đề tài gì? 3/
Em hãy kể tên các bài thơ đã học viết về hình tượng
người lính trong cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm
bảo vệ độc lập dân tộc? 4/ Em có suy nghĩ gì về hình
tượng người lính trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu
nước?... Các câu hỏi này nhằm mục đích khơi gợi sự liên
tưởng, tưởng tượng, khơi gợi cảm xúc, tình cảm thẩm mĩ
cho HS trước khi thâm nhập vào hoạt động đọc hiểu tác
phẩm thơ trữ tình.
- Câu hỏi phải phát huy được tính tích cực, chủ động,
sáng tạo của người học;
- Câu hỏi phải bám sát đặc trưng thể loại TPVH;
- Câu hỏi phải phản ánh được các đặc điểm của hoạt
động đọc hiểu;
- Câu hỏi phải đảm bảo yêu cầu tích hợp và phân hóa
trong dạy học Ngữ văn;
- Câu hỏi phải đảm bảo tính hệ thống, tính thực tiễn,
phù hợp với khả năng nhận thức của HS và đặc biệt là
phải hướng tới mục tiêu khơi gợi suy nghĩ, phát triển
cảm xúc, bồi dưỡng tâm hồn cho HS THPT.
GV có thể sử dụng các câu hỏi đóng, câu hỏi mở (với
các cấp độ khác nhau: biết, hiểu, ứng dụng, phân tích,
tổng hợp, liên hệ thực tế, đánh giá, sáng tạo…) khi dạy
học đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình ở trường THPT. Tuy
nhiên, câu hỏi ở cấp độ nhận thức thấp hay cao còn tùy
thuộc vào tình huống thực tế dạy học và nội dung kiến
thức cần cung cấp cho HS. Hệ thống câu hỏi mà GV đưa
ra cần được xây dựng dựa trên nền tảng kiến thức, vốn
kinh nghiệm và khả năng nhận thức của HS, giúp các em
chiếm lĩnh tác phẩm, cảm nhận tác phẩm một cách tự
nhiên, sáng tạo và hiệu quả nhất.
2.2.2. Hệ thống câu hỏi nhằm nâng cao hiệu quả đọc thẩm mĩ
trong dạy học thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông
Dựa trên cơ sở mục tiêu và những nguyên tắc nêu trên,
hệ thống câu hỏi nhằm nâng cao hiệu quả đọc thẩm mĩ
b. Nhóm câu hỏi hướng tới đọc thẩm mĩ trong thơ trữ
tình được thực hiện ở giai đoạn “Trong khi đọc”
Giai đoạn “Trong khi đọc” là giai đoạn HS trực tiếp
trong dạy học thơ trữ tình ở trường THPT được xây dựng tương tác, tiếp xúc với tác phẩm thơ trữ tình. Ở giai đoạn
bao gồm nhiều loại câu hỏi khác nhau, được phân chia này, các em được trực tiếp thâm nhập tác phẩm, trực tiếp
thành các nhóm theo thứ tự sau: 1/ Nhóm câu hỏi Trước khám phá cái hay, cái đẹp trong tác phẩm ngay từ những
khi đọc; 2/ Nhóm câu hỏi Trong khi đọc; 3/ Nhóm câu dòng thơ đầu tiên cho đến những câu cuối cùng kết thúc
hỏi Sau khi đọc. Các nhóm câu hỏi này được thực hiện bài thơ. Đây được xem là giai đoạn rất quan trọng, bởi
Số 37 tháng 01/2021
39
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
vì HS phải tiến hành song song hai mục đích: vừa giải nhận được vẻ đẹp tinh tế của bài thơ ở cả góc độ nội dung
mã vừa tham gia kiến tạo nghĩa của văn bản thơ trữ tình, tâm tình đến ngôn từ nghệ thuật biểu hiện, đồng thời giúp
đồng thời vừa bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc của mình khi đọc HS cảm nhận được tình yêu đôi lứa được thi nhân khắc
tác phẩm. Vì thế, câu hỏi đọc hiểu hướng tới đọc thẩm họa rất rõ qua từng chi tiết, từng hình ảnh trong thơ, từ
mĩ trong thơ trữ tình ở giai đoạn này cần hướng vào việc đó các em có thái độ rõ ràng về cuộc sống, xã hội, đặc
phát triển cảm xúc và bộc lộ những suy nghĩ của HS khi biệt là về phương diện tình cảm và quan niệm về hạnh
thâm nhập tác phẩm bên cạnh những câu hỏi tìm hiểu nội phúc lứa đôi.
dung kiến thức văn bản thơ trữ tình. GV có thể sử dụng
kết hợp các dạng câu hỏi gồm: câu hỏi dự đoán thông tình được thực hiện ở giai đoạn “Sau khi đọc”
tin, câu hỏi suy luận, câu hỏi gợi mở, tái hiện kiến thức, “Sau khi đọc” được xem là giai đoạn HS thu hoạch
c. Nhóm câu hỏi hướng tới đọc thẩm mĩ trong thơ trữ
câu hỏi liên hệ kiến thức nền của HS, câu hỏi hình dung, được những gì các em đã làm được trong suốt tiến trình
tưởng tượng, câu hỏi suy nghĩ và tìm kiếm, câu hỏi sáng đọc hiểu thơ trữ tình. Đây cũng là lúc các em có cơ hội
tạo… Đặc biệt là, GV nên sử dụng linh hoạt các câu hỏi được đào sâu, mở rộng vốn kiến thức dựa trên cơ sở kiến
tự bộc lộ nhằm khơi gợi thái độ và cảm xúc của HS khi thức vừa khám phá được từ tác phẩm thơ trữ tình. Trên
học thơ trữ tình. Ở giai đoạn này, câu hỏi tự bộc lộ được cơ sở hướng dẫn HS xâu chuỗi những thông tin kiến thức
xem là dạng câu hỏi quan trọng, được sử dụng với mục đã được tìm hiểu trong quá trình đọc tác phẩm, GV giúp
đích giúp HS có cơ hội bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc, cách HS vận dụng tri thức đã học vào thực tiễn đời sống, qua
nhìn nhận, đánh giá và những cảm nhận của các em khi đó các em sẽ nhận ra được ý nghĩa từ tác phẩm. Các câu
học thơ trữ tình. Để hướng tới nâng cao hiệu quả dạy học hỏi hướng tới đọc thẩm mĩ được sử dụng ở giai đoạn Sau
đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình, GV nên sử dụng linh hoạt khi đọc giúp HS kết nối các nội dung đã được giải mã ở
dạng câu hỏi này. Cách diễn đạt với dạng câu hỏi này có giai đoạn trước (đặc biệt là giai đoạn Trong khi đọc) để
thể là: Em có cảm nhận gì….? Em có suy nghĩ gì….? Nêu hoàn thiện quá trình đọc hiểu tác phẩm thơ trữ tình.
cảm xúc của em khi học về ….? Cảm nhận của em về …?
Sau khi đọc là giai đoạn HS thực hiện các thao tác
Tuy nhiên, khi thiết kế hệ thống câu hỏi hướng tới đọc nhận xét, đánh giá, phê bình và đưa ra những phản ứng,
thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình, GV cần linh hoạt, suy nghĩ, cảm xúc của mình về tác phẩm thơ. Vì vậy, hệ
không nên sử dụng quá nhiều câu hỏi trong một giờ học thống câu hỏi cần được sử dụng gồm: câu hỏi giải thích,
sẽ khiến giờ dạy thơ trữ tình trở nên khiên cưỡng, gò ép, cắt nghĩa, câu hỏi đánh giá, phê bình, vận dụng, câu hỏi
gây gián đoạn quá trình tư duy và làm đứt mạch cảm xúc tạo lập văn bản… Về các dạng câu hỏi nhằm hướng tới
của HS. GV nên sử dụng câu hỏi kết hợp với các hình đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình ở giai đoạn này, GV nên
thức học tập cá nhân và học hợp tác nhóm để HS vừa sử dụng có thể là: Bài thơ gợi cho em cảm xúc gì? Em
khám phá nội dung tác phẩm vừa có cơ hội bộc lộ cảm có suy nghĩ gì sau khi học bài thơ này? Em có đồng tình
xúc thẩm mĩ của cá nhân khi tiếp nhận tác phẩm. Mức với…? Em hãy viết lên suy nghĩ, cảm xúc của mình sau
độ khó của câu hỏi cần được thực hiện sao cho đảm bảo khi học bài thơ này bằng một đoạn văn ngắn? ...
sự linh hoạt, tính vừa sức của HS, cần có sự phối hợp
Ví dụ: Sau khi dạy HS đọc hiểu bài thơ Thương vợ -
linh hoạt giữa câu hỏi ở mức độ thấp và câu hỏi ở mức Trần Tế Xương (SGK Ngữ văn 11, tập 1), GV có thể hỏi
độ cao. Nếu câu hỏi quá dễ sẽ gây nên sự nhàm chán và HS: 1/ Nêu cảm nhận của em về hình ảnh người phụ nữ
câu hỏi quá khó sẽ tạo không khí căng thẳng, chán nản trong bài thơ này? 2/ Bài thơ gợi cho em suy nghĩ gì về
và mệt mỏi cho HS.
tình cảm gia đình trong cuộc sống hiện nay? 3/ Em hãy
Ví dụ: Tôi yêu em - A.X. Pu-skin (SGK Ngữ văn 11, tập viết một đoạn văn ngắn trình bày những suy nghĩ của
2), một thi phẩm nổi tiếng của nhà thơ Pu-skin viết về mình về tình cảm gia đình trong cuộc sống hiện nay? Em
tình yêu đôi lứa. Bài thơ thấm đượm nỗi buồn man mác có thể sáng tác một bài thơ ngắn viết về người mẹ, người
của mối tình vô vọng nhưng đó lại là nỗi buồn trong sáng bà hoặc về một người phụ nữ trong gia đình của em?...
của một tâm hồn khát khao yêu đương với tình yêu cháy
Với các câu hỏi này, HS sẽ có cơ hội bày tỏ cảm xúc
bỏng, chân thành, mãnh liệt, nhân hậu, đầy lòng vị tha. và bộc lộ những tâm tư, suy nghĩ, đánh giá, nhìn nhận
Dạy học hướng tới đọc thẩm mĩ đối với bài thơ này, bên cùng sự hiểu biết của các em về giá trị của gia đình
cạnh các câu hỏi dẫn dắt, gợi mở giúp HS tìm hiểu kiến trong xã hội, đồng thời bộc lộ thái độ, tình cảm, suy
thức, GV cần sử dụng hệ thống câu hỏi nhằm mục đích nghĩ của các em về nỗi vất vả, hi sinh của những người
hướng tới khả năng bộc lộ và phát triển cảm xúc cho HS. phụ nữ, người thân yêu yêu trong gia đình mình. Từ đó,
Các câu hỏi đó có thể là: Bài thơ gợi cho em những cảm các em sẽ cảm thấy trân trọng gia đình của mình hơn,
nghĩ gì về tâm hồn Pu-skin và về tình yêu đôi lứa? Em có thêm yêu thương, quý mến những người thân trong gia
cảm nghĩ gì về tình yêu của nhân vật trữ tình trong khổ đình và có những hành động cụ thể để hướng tới cuộc
thơ đầu? Các cung bậc tình cảm được tác giả miêu tả ở sống tốt đẹp hơn trong xã hội hiện đại ngày nay. Và như
khổ thơ thứ hai gợi cho em suy nghĩ gì về tình yêu đôi vậy, hiệu quả của đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình cũng
lứa?... Qua hệ thống các câu hỏi này, GV giúp HS cảm chính là ở đây.
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
40
Nguyễn Phương Mai
3. Kết luận
GV không phù hợp thì hiệu quả dạy học sẽ không cao.
Nếu GV lạm dụng quá nhiều câu hỏi thì giờ học sẽ trở
nên căng thẳng, kiến thức bị chia nhỏ, vụn vặt, làm giảm
hứng thú học tập của các em. Vì vậy, GV cần quan tâm
đến mục đích hỏi, kĩ năng đặt câu hỏi và kĩ năng hỏi sao
cho phù hợp và linh hoạt nhất.
Bên cạnh việc đặt câu hỏi nhằm kích thích, gợi ý cho
HS suy nghĩ trả lời ở các cấp độ khác nhau, GV cần
hướng dẫn, khuyến khích, tạo điều kiện cho các em tự
đặt câu hỏi với GV, với bạn bè trong nhóm, trong lớp để
các em có cơ hội bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ, ý tưởng của
cá nhân và nêu lên quan điểm cũng như cách hiểu của
mình. Như thế, giờ học sẽ trở nên sôi nổi, có ý nghĩa,
mang lại hiệu quả tích cực hơn. Để giờ học đọc thẩm mĩ
trong thơ trữ tình đạt hiệu quả cao, bên cạnh kĩ thuật đặt
câu hỏi, GV cần kết hợp với các phương pháp, kĩ thuật
dạy học khác để tăng cường sự tham gia tích cực của HS,
nhằm tạo cảm giác hưng phấn, tâm thế thoải mái, dễ chịu
Có thể thấy rằng, hiệu quả của dạy học đọc thẩm mĩ
trong thơ trữ tình ở trường THPT phụ thuộc rất nhiều
vào hệ thống câu hỏi, đặc biệt là phụ thuộc vào khả năng
và nghệ thuật đặt câu hỏi của GV. Trong dạy học thơ trữ
tình ở trường THPT, nếu GV đưa ra các câu hỏi quá khó,
câu hỏi không rõ ràng về nội dung hỏi, hoặc câu hỏi quá
phức tạp, đa nghĩa thì HS sẽ rất khó trả lời và như thế sẽ
làm mất đi thời gian của giờ học, đồng thời tạo không
khí căng thẳng, chán nản, ảnh hưởng đến sự tiếp thu kiến
thức của HS. Ngược lại, nếu câu hỏi GV đưa ra quá dễ,
chỉ ở mức độ “biết” và “hiểu” thông thường thì sẽ gây
nên cảm giác nhàm chán và ảnh hưởng đến hứng thú học
tập của các em. Đối với giờ dạy học hướng tới đọc thẩm
mĩ trong thơ trữ tình ở trường THPT, hệ thống câu hỏi
của GV đóng vai trò rất quan trọng. Vì vậy, để nâng cao
hiệu quả dạy học đọc thẩm mĩ trong thơ trữ tình ở trường
THPT, GV cần chú ý chuẩn bị rất kĩ hệ thống câu hỏi một
cách linh hoạt, phù hợp và vừa sức với HS. Tuy nhiên,
nếu câu hỏi được GV chuẩn bị tốt nhưng kĩ năng hỏi của cho các em trong giờ học thơ trữ tình ở trường THPT.
Tài liệu tham khảo
[1] Nguyễn Như Ý (chủ biên), (1999), Đại Từ điển tiếng Việt,
NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
[2] Rosenblatt, L. M., (1978), The reader, the text, the poem:
Transactionnal theory of the literary work, Carbondale,
IL: Southern illino is University Press.
[3] Lê Ngọc Trà, Thế nào là “đọc hiểu” và năng lực văn
chương, Tạp chí Kiến thức ngày nay, Số 961, ngày 20
tháng 4 năm 2017.
[4] Nguyễn Thị Thu Hằng, (2017), Phát triển cảm xúc thẩm
mĩ và tư duy khái quát cho học sinh trong giờ học thơ trữ
tình ở trung học phổ thông, Luận án Tiến sĩ Khoa học
Giáo dục.
[5] Đỗ Ngọc Thống (Tổng chủ biên), Bùi Minh Đức (chủ
biên), Đỗ Thu Hà, Phạm Thị Thu Hiền, Lê Thị Minh
Nguyệt, (2018), Dạy học phát triển năng lực môn Ngữ
văn trung học phổ thông, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
DEVELOPING A SYSTEM OF QUESTIONS TO ENHANCE
THE EFFECTIVENESS OF AESTHETIC READING IN TEACHING LYRIC
POETRY IN HIGH SCHOOL LITERATURE
Nguyen Phuong Mai
The Vietnam National Institute of Educational Sciences
ABSTRACT: To meet the requirements of the General Education Curriculum
101 Tran Hung Dao, Hoan Kiem, Hanoi, Vietnam
2018, the Literature curriculum aims to develop students’ qualities and
Email: mainp@vnies.edu.vn
competencies. Accordingly, in terms of teaching Literature in high
schools, reading comprehension, including aesthetic reading, plays an
indispensable role. Aesthetic reading in teaching literary works in general
and in teaching lyrical poetry in particular is considered an effective way
of teaching, partially meeting the requirements of teaching under the
New High School Literature Curriculum. One of the positive measures to
improve the effectiveness of aesthetic reading in teaching lyrical poetry
towards the development of learners’ qualities and competencies is the
use of an appropriate reading comprehension question system, especially
depending on the teacher’s ability and his/her art of questioning. Based
on the analysis of a number of theoretical issues, the article proposes
a system of reading comprehension questions aimed towards aesthetic
reading in teaching lyric poetry in high schools. This is one of the important
measures to contribute to improving teaching efficiency in Literature in
high schools today.
KEYWORDS: Question; aesthetic reading; teaching; lyrical poetry; high schools;
Literature subject.
Số 37 tháng 01/2021
41
6 trang
29960
Free
Bạn đang xem tài liệu "Xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm nâng cao hiệu quả đọc thẩm mĩ trong dạy học thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông môn Ngữ văn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- xay_dung_he_thong_cau_hoi_nham_nang_cao_hieu_qua_doc_tham_mi.pdf
