Khái quát một số công trình nghiên cứu về giá trị văn hóa gia đình Việt Nam và những vấn đề đặt ra
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Lê Thu Hằng
KHÁI QUÁT MỘT SỐ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
VỀGIÁTRỊVĂNHÓAGIAĐÌNHVIỆTNAMVÀNHỮNGVẤNĐỀĐẶTRA
OVERVIEW OF SOME RESEARCH PROJECTS ON VIETNAM FAMILY CULTURE
VALUE AND CONTENTS SET OUT
LÊ THU HẰNG
TÓM TẮT: Toàn cầu hóa đã làm cho nền kinh tế, văn hóa, chính trị của các nước xích lại gần
nhau, nhưng cũng chính trong quá trình ấy tiềm ẩn những nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa của
dân tộc, trong đó có văn hóa gia đình. Quá trình hội nhập đã mang đến cho gia đình Việt Nam
những giá trị mới nhưng nó cũng làm mai một những giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt
Nam. Trong bài viết này, tác giả khái lược những công trình nghiên cứu về giá trị văn hóa gia đình
Việt Nam, đồng thời chỉ ra những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và phát triển.
Từ khóa: gia đình Việt Nam; văn hóa gia đình; giá trị văn hóa gia đình.
ABSTRACT: Globalization has brought the economies, cultures, politics of countries closer
together, but also in that process there are potential risks of losing the cultural identity of the
nation, including family culture. The process of integration has brought new values to Vietnamese
family, but it also undermines the good traditional values of Vietnamese families. In this article, the
author will summarize research works focusing on Vietnamese family cultural values, and at the
same time point out current issues that need to be further researched, supplemented and developed.
Key words: Vietnamese family; family culture; family cultural values.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Gia đình là tế bào của xã hội Việt Nam, là cái
2. NỘI DUNG
2.1. Khái quát một số công trình nghiên cứu
về giá trị văn hóa gia đình
nôi nuôi dưỡng, vun đắp cho sự phát triển của mỗi
cá nhân. Để gia đình phát triển bền vững, có rất
nhiều việc cần phải làm, không thể không kể đến
việc giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa gia
đình Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. Giá trị văn
hóa gia đình là nội dung cốt lõi, giữ vai trò rất quan
trọng trong việc duy trì và phát triển của gia đình.
Đó là biểu trưng cho các giá trị, chuẩn mực văn hóa
truyền thống của cộng đồng, dân tộc trong đời sống
gia đình. Các giá trị văn hóa gia đình được lan tỏa
vào trong đời sống, sinh hoạt của cộng đồng và làm
nên bản sắc văn hóa dân tộc. Việc nghiên cứu để
tìm ra những giá trị văn hóa gia đình Việt Nam và
có những giải pháp để giữ gìn và phát huy những
giá trị ấylà điều rất có ý nghĩa.
Nghiên cứu về giá trị văn hóa gia đình
Việt Nam được các nhà nghiên cứu Việt Nam
tập trung trong nhiều công trình. Qua quá trình
tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy, chủ yếu các nhà
khoa học dành phần nhiều cho những nghiên
cứu phân tích về gia đình, văn hóa gia đình nói
chung. Thông qua những công trình của các
học giả đã cung cấp nhiều tư liệu quý báu, gợi
mở nhiều điều để chúng ta có thể tiếp tục
nghiên cứu và làm phong phú thêm cả về lý
luận và thực tiễn. Các nhà nghiên cứu cho rằng,
cái tạo nên bản sắc của văn hóa gia đình đó
chính là hệ giá trị, chuẩn mực. Đây là cái gốc
điều chỉnh mọi hành vi, hoạt động sống của các
103
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Số 28, Tháng 7 – 2021
thành viên trong gia đình và đảm bảo sự phát
triển bền vững của gia đình.
Tác giả Lê Thi, cho rằng: “Tình cảm của
con cái đối với cha mẹ là yêu quꢅ, biết ơn và
kính trꢀng. Khi con cái đã trưꢆng thành, đã lập
gia đình, sống riêng hay sống cꢃng cha mẹ, ꢆ
giai đoạn này người con càng cần thể hiện lꢄng
hiếu thảo, sꢇ biết ơn và kính trꢀng đối với cha
mẹ, luôn chăm lo, phụng dưꢈng cho cha mẹ
già, đꢉc biệt lꢂc ốm đau bệnh tật” [3, tr.60].
Tác giả còn nhấn mạnh: “Phát huy những giá
trị đạo đức tốt đẹp của gia đình truyền thống
đó là đức tꢊ của cha mẹ đối với con cái, đạo
hiếu của con cái với cha mẹ, lꢄng biết ơn ông
bà tổ tiên. Đó là lꢄng chung thủy giữa vợ,
chồng, sꢇ nhường nhịn lꢁn nhau giữa anh chị
em một nhà. Gia đình sống với nhau có nghꢋa,
có tình, êm ấm, thuận hꢄa” [3, tr.190]. Không
những vậy, tác giả quan tâm sâu sắc về cách
ứng xꢌ trong gia đình và giao tiếp ngoài xã hội
thông qua các giá trị.
Tác giả Bꢀi Minh Châu đã sưu tầm các bài
viết và biên soạn trong tác phẩm của mình, ông
bày tỏ rất rõ quan điểm không đồng tình khi
trong một gia đình có vợ hoꢁc chồng ngoại tình
hay thiếu chung thủy. Ông cho rằng sự thiếu
chung thủy sꢂ ảnh hưởng rất lꢃn đến sự tồn
vong của gia đình, đến tâm lý, nhân cách của
các thành viên khác (nhất là những đứa con)
trong gia đình và ảnh hưởng đến sự phát triển
bền vững của xã hội. Trong một bài viết được
ông trꢄch dꢅn, người cho rằng: Nghĩa trăm năm
tấm lòng chung thủy không được lꢆc nào quên
như một lời nhắc nhỡ, một lời khuyên đối vꢃi
những người vợ, người chồng khi chung sống
cꢀng nhau và muốn giữ được hạnh phꢆc gia
đình mình. Ông coi đó là một giá trị văn hóa
gia đình [1].
Theo Bꢀi Đình Châu, cha mꢇ quan tâm chꢆ
ý sự phát triển tâm hồn của con trꢈ, đó là một
trong yếu tố quan trọng hàng đầu trong việc tạo
dựng môi trường tốt nhất cho trꢈ trưởng thành
và phát triển. Nghĩa là, sự quan tâm không chỉ
dꢉng lại ở việc cho con cơm ăn, áo mꢁc, học
hành mà phải quan tâm chia sꢈ vꢃi con trꢈ về
những suy nghĩ, ưꢃc mơ.... Còn giữa vợ và chồng,
sự quan tâm chia sꢈ không chỉ dꢉng lại ở
những lời nói suông mà phải bằng những hành
động cụ thể. Chồng quan tâm chia sꢈ vꢃi vợ
trong công việc nội trợ gia đình, nuôi dạy con
cái; vợ quan tâm chia sꢈ vꢃi chồng bằng cách
chi tiêu hợp lý, vun vꢊn gia đình trong điều
kiện, khả năng hiện có của gia đình mình… [1].
Tác giả Lê Minh qua tác phẩm Văn hóa
gia đình Việt Nam và sự phát triển xã hội đã
khꢋng định: “Trong gia đình có văn hóa, trước
tiên là mꢀi người hiểu biết và tôn trꢀng lꢁn
nhau, giꢂp nhau cꢃng nâng cao, và nhất là
không làm tiêu diệt đi cái riêng chân chính của
nhau. Đó là nền tảng để bảo đảm hꢄa thuận và
hạnh phꢂc. Đó là tính chất văn hóa trong cuộc
sống gia đình” [2, tr.78].
Nhìn chung, tiếp cận tꢉ nhiều góc độ khác
nhau các tác giả đưa ra những quan niệm khác
nhau về giá trị văn hóa gia đình nói chung và
giá trị văn hóa gia đình Việt Nam nói riêng.
Các nhà nghiên cứu đã góp phần làm phong
phꢆ thêm kho tàng lý luận về văn hóa, văn hóa
gia đình và giá trị văn hóa gia đình Việt Nam.
2.2. Những giá trị văn hóa gia đình Việt Nam
tiêu biểu
Khi xem xꢊt về gia đình, dꢀ ở góc độ nào,
chꢆng ta vꢅn phải thꢉa nhận sự tồn tại của các
thành viên và những quan hệ của các thành
viên trong gia đình là cơ sở, tiền đề quan trọng.
Trong đó, những mối quan hệ được coi là cơ
bản nhất của một gia đình là: quan hệ vợ -
chồng, cha mꢇ - con cái, ông bà - các cháu, anh
chị em vꢃi nhau… Vậy cái gì là cái kết nối,
ràng buộc những con người này lại vꢃi nhau?
Có thể là nhiều thứ nhưng không thể không kể
đến sự chung thủy, kꢄnh - nhường, quan tâm
chia sꢈ và nếp sống văn hóa trong gia đình, đã
tạo ra sợi dây vô hình gắn kết những thành viên
lại vꢃi nhau. Và gia đình chỉ thực sự là tổ ấm,
là chỗ dựa tinh thần, là nơi họ trở về sau những
104
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Lê Thu Hằng
giờ làm việc, học tập vất vả, căng thꢋng,… Và
đó là những giá trị làm cho gia đình tồn tại và
trở nên bền vững hơn vꢃi thời gian. Hơn thế
nữa, những giá trị này tồn tại trong gia đình
Việt dưꢃi sự tác động của kinh tế - xã hội đương
thời và nꢊt văn hóa riêng biệt của người Việt đã
tạo nên nꢊt đꢁc sắc cho gia đình Việt Nam.
ấy ngày càng bền chꢁt hơn, gia đình bền vững
hơn. Trong mối quan hệ giữa ông bà và các cháu
thường được gắn bó hơn bởi chꢄnh sự quan tâm
chia sꢈ giữa mọi người. Ông bà quan tâm đến
các cháu bằng sự chăm sóc, dạy bảo điều hay lꢂ
phải, các cháu quan tâm đến ông bà về sức khỏe.
Và mọi người cꢀng chia sꢈ vꢃi nhau những
niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống. Qua đó,
tạo sợi dây liên kết giữa các thành viên trong
gia đình ngày càng bền chꢁt hơn.
Khi nói đến gia đình Việt, người ta nghĩ
ngay đến “sự chung thủy” trong gia đình. Nó là
một giá trị văn hóa, đạo đức tiêu biểu của gia
đình Việt Nam. Sự chung thủy được bàn đến
nhiều hơn khi đề cập đến gia đình hạnh phꢆc,
trong mối quan hệ giữa vợ và chồng. Nó trở
thành yêu cầu dành cho cả người vợ lꢅn người
chồng. Sự thủy chung không đơn thuần chỉ là
chuyện riêng của hai người yêu nhau mà là nền
tảng để xây dựng mái ấm gia đình. Sự thiếu
chung thủy sꢂ ảnh hưởng rất lꢃn đến sự tồn
vong của gia đình, đến tâm lý, nhân cách của
các thành viên khác (nhất là những đứa con)
trong gia đình đó, đến sự phát triển bền vững
của xã hội. Trong gia đình, thủy chung vꢉa là
chuẩn mực vꢉa tạo ra sự gắn kết chꢁt chꢂ hơn
giữa vợ - chồng, đồng thời là chỗ dựa vững chắc
cho hạnh phꢆc bền vững của mái ấm gia đình,
“thuận vợ, thuận chồng, biển đông tát cạn”.
Giá trị “sự quan tâm chia sꢈ” giữa các
“Kꢄnh - nhường” cũng được coi là một giá
trị văn hóa gia đình Việt Nam tiêu biểu. Bởi khi
nói về gia đình, trong các mối quan hệ gia đình
thì yêu quý, kꢄnh trọng, biết ơn và nhường nhịn
không chỉ thể hiện mꢁt đạo đức của mỗi con
người mà nó còn là nꢊt đꢇp văn hóa, giá trị văn
hóa gia đình rất đꢁc sắc. Là cháu, là con, là em
phải biết kꢄnh trọng ông bà, cha mꢇ, anh chị; là
ông bà, cha mꢇ, anh chị phải biết nhường cháu,
con, em mình; là vợ chồng của nhau phải vꢉa
tôn trọng nhau vꢉa nhường nhịn nhau. Dꢀ xꢊt
theo chiều dọc (quan hệ giữa ông bà và các cháu,
cha mꢇ vꢃi con cái) haychiều ngang (vợ - chồng, anh,
chị - em) thì kính – nhường cũng tồn tại, chi phối
những mối quan hệ đó. Đạo lý “uống nưꢃc nhꢃ
nguồn” đã thấm sâu vào đời sống của người Việt
ta và trong tꢉng mối quan hệ mà chꢆng ta có
những cách ứng xꢌ khác nhau. Xꢊt trong phạm
vi gia đình, những gia đình có nhiều thế hệ cꢀng
chung sống, ông bà được coi là chỗ dựa tinh thần.
Ông bà là những người có công sinh thành, giáo
dưỡng, truyền thụ cho con cháu những điều hay,
lꢂ phải, kinh nghiệm sống để con cháu có thể
vững vàng hơn khi bưꢃc đi trong cuộc đời.
Những kinh nghiệm sống của ông bà là những
giá trị rất đáng trân quý. Kꢄnh trọng ông bà là
phải biết tiếp thu, lắng nghe những lời răn dạy,
quan tâm chăm sóc, phụng dưỡng họ khi về
già. Trong mối quan hệ giữa cha mꢇ và con cái,
sự yêu thương, biết ơn, kꢄnh trọng là những
điều không thể thiếu. Cha mꢇ - con cái cùng
yêu thương nhau, con cái luôn phải biết kꢄnh
trọng cha mꢇ, còn cha mꢇ hết mực yêu thương,
thành viên trong gia đình – một trong những
giá trị văn hóa gia đình có ý nghĩa quan trọng,
quyết định đến sự phát triển bền vững của mỗi
gia đình. Bởi gia đình chỉ thực sự là một tổ ấm
nếu ở đó có tình yêu thương, sự quan tâm chia
sꢈ của các thành viên trong gia đình dành cho
nhau. Nếu thiếu tình yêu thương và sự quan
tâm chia sꢈ thì sự tồn tại của gia đình chỉ là
hình thức. Trong mối quan hệ giữa vợ và chồng,
nếu tình yêu thương là sợi dây gắn kết những
con người xa lạ lại vꢃi nhau thì quan tâm, chia
sꢈ là những biểu hiện đꢁc sắc của tình yêu thương ấy.
Giữa cha mꢇ vꢃi con cái sự quan tâm chia sꢈ
cũng không kꢊm phần quan trọng. Nó thể hiện
tình yêu thương của cha mꢇ dành cho con và
ngược lại. Đồng thời, nó làm cho tình yêu thương
105
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Số 28, Tháng 7 – 2021
chăm sóc cho con. Đó cũng chꢄnh là cơ sở cho
sự phát triển bền vững của gia đình Việt trong
bối cảnh hiện nay.
thức to lꢃn đối vꢃi việc giữ gìn và phát huy
những giá trị văn hóa gia đình Việt Nam. Sự
tác động của mꢁt trái của nền kinh tế thị
trường, làm cho nhiều giá trị văn hóa gia đình
dần dần bị lãng quên hoꢁc bị xem nhꢇ trong
nhiều gia đình. Sự tác động này không chỉ làm
cho bản thân những giá trị văn hóa gia đình bị
biến đổi một cách sâu sắc mà còn khá phức tạp.
Ở chỗ, những giá trị văn hóa gia đình Việt Nam
là kết quả của quá trình phát triển lâu dài của
gia đình và văn hóa Việt Nam, do con người
Việt Nam tạo dựng, bồi đắp trong thời gian lâu
dài. Trong quá trình đó, cũng chịu sự tác động,
ảnh hưởng tꢉ các nền văn hóa khác thông qua
giao lưu, tiếp biến về kinh tế, chꢄnh trị, văn
hóa. Nó biểu trưng cho nꢊt đꢇp văn hóa riêng
của gia đình Việt. Nhưng trong bối cảnh hội
nhập quốc tế hiện nay, quá trình giao lưu, tiếp
biến nhất là trong lĩnh vực văn hóa diễn ra
mạnh mꢂ, sự tương tác giữa văn hóa Việt Nam
vꢃi các nền văn hóa khác ngày một nhiều hơn.
Sự biến đổi gia đình Việt Nam xuất hiện hôn
nhân có yếu tố nưꢃc ngoài (kết hôn vꢃi người
nưꢃc ngoài) ngày càng phổ biến. Những gia
đình như vậy, thì có những quan niệm sống, lối
sống không hoàn toàn giống vꢃi gia đình là bố
mꢇ người Việt. Sự quan tâm đến những giá trị
văn hóa gia đình và giữ gìn, phát huy những giá
trị ấy rất mờ nhạt. Ở một phương diện khác, có
những quan niệm, hành vi, ứng xꢌ giữa các thành
viên trong gia đình bị chi phối bởi một nền văn
hóa khác, không phải Việt Nam.
Mỗi gia đình, trên cơ sở những mối quan
hệ giữa các thành viên thông qua các hoạt động
sống sꢂ tạo nên nếp sống gia đình. Nếp sống
gia đình sꢂ hoàn toàn không giống nhau giữa
các gia đình khác nhau. Và nó chꢄnh là nꢊt văn
hóa đꢁc sắc tạo nên bản sắc văn hóa của mỗi
gia đình. Nhìn tổng quát, nếp sống gia đình
Việt lại có điểm chung: cách thức tổ chức gia
đình nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất về ăn,
mꢁc, đꢁc biệt là nghề nghiệp, nguồn thu nhập
căn bản, đảm bảo sự tồn tại của gia đình, ...Nếp
sống gia đình bắt nguồn tꢉ thói quen nói và
làm, sự thương yêu chân thật của người trong
gia đình. Gia đình có nếp sống ổn định, bền
vững xuất phát tꢉ lòng yêu thương, tôn trọng
nhau, mỗi người biết đem lại niềm vui cho
người khác, biết nhận lỗi về mình, biết dũng
cảm nhận và hoàn thành trách nhiệm, bổn phận
của mình trong gia đình. Nếp sống rất quan
trọng bởi nó tạo nên một gia đình bền vững –
cái gốc của sự ổn định và phát triển của xã hội.
Những giá trị văn hóa gia đình nêu trên là
những giá trị căn bản của gia đình, tạo nên bản
sắc văn hóa gia đình Việt Nam. Trưꢃc những
tác động của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế,
những giá trị văn hóa này không thể tránh khỏi
sự biến đổi.
2.3. Những vấn đề đặt ra hiện nay
Khi tìm hiểu về giá trị văn hóa gia đình
Việt Nam, chꢆng ta nhận thấy rằng, giá trị văn
hóa gia đình cũng như những giá trị văn hóa
khác được hình thành trên cơ sở kinh tế - xã
hội, lịch sꢌ của mỗi quốc gia, dân tộc và quá
trình giao lưu, tiếp xꢆc vꢃi nền kinh tế - xã hội
và văn hóa nưꢃc khác. Những giá trị văn hóa
gia đình nó vꢉa phong phꢆ lại vꢉa đꢁc sắc. Tác
động của toàn cầu hóa, quá trình hội nhập quốc
tế của nưꢃc ta đã làm cho các giá trị văn hóa
gia đình đó biến đổi, biểu hiện khác nhau, vꢉa
tạo ra những thời cơ vꢉa đem lại những thách
Thông qua những nghiên cứu của các học
giả cho thấy, những giá trị văn hóa gia đình giữ
vai trò rất quan trọng trong việc duy trì và phát
triển văn hóa không chỉ của gia đình mà còn
của cả dòng tộc, làng xã, dân tộc. Nó lưu giữ,
bảo tồn các giá trị, chuẩn mực văn hóa truyền
thống của các cộng đồng trong đời sống gia
đình. Bởi các giá trị văn hóa gia đình luôn luôn
gắn kết các giá trị văn hóa của cộng đồng và
làm nên bản sắc văn hóa của dân tộc. Nó
chuyển hóa, thấm sâu vào mỗi con người, mỗi
106
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN LANG
Lê Thu Hằng
dòng tộc tạo nên sự bền vững của các giá trị ấy.
Có thể khꢋng định: Giá trị văn hóa gia đình là
một trong những cơ sở quan trọng làm nên giá
trị văn hóa dân tộc, giữ gìn và phát huy những
giá trị văn hóa gia đình chꢄnh là giữ vững bản
sắc văn hóa dân tộc mình.
đình ấy, sự chung thủy, sự quan tâm chia sꢈ và
sự kꢄnh nhường trong gia đình Việt được xem
là những giá trị cốt lõi. Những giá trị này vꢉa là
sản phẩm của quá trình sống, lao động, tương
tác vꢃi nhau tꢉ một nền văn hóa phong phꢆ,
độc đáo. Việc nhận thức đầy đủ, đꢆng đắn về
vai trò, ý nghĩa của việc giữ gìn và phát huy
những giá trị văn hóa gia đình Việt trong bối
cảnh hội nhập hiện nay và có những định
hưꢃng, giải pháp cụ thể, thiết thực, là hết sức
cần thiết.
3. KẾT LUẬN
Nhìn chung, các học giả, nhà nghiên cứu
đã cung cấp nhiều dữ liệu, đây sꢂ là cơ sở để
chꢆng tôi tiếp tục nghiên cứu về giá trị văn hóa
gia đình Việt Nam. Trong hệ giá trị văn hóa gia
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Bꢀi Đình Châu (2002), Văn hóa gia đình, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.
[2] Lê Minh (Chủ biên, 1994), Văn hóa gia đình Việt Nam và sꢇ phát triển xã hội, Nxb Lao động,
Hà Nội.
[3] Lê Thi (2002), Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Ngày nhận bài: 24-6-2021. Ngày biên tập xong: 12-7-2021. Duyệt đăng: 24-7-2021
107
5 trang
21100
Free
Bạn đang xem tài liệu "Khái quát một số công trình nghiên cứu về giá trị văn hóa gia đình Việt Nam và những vấn đề đặt ra", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- khai_quat_mot_so_cong_trinh_nghien_cuu_ve_gia_tri_van_hoa_gi.pdf
