Lineages relations through wedding ritual of the tay ethnic group in Tuyen Quang province
VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN
LINEAGES RELATIONS THROUGH WEDDING RITUAL
OF THE TAY ETHNIC GROUP IN TUYEN QUANG PROVINCE
Hua Duc Hoi
Tan Trao University
Email: [email protected]
Received:
Reviewed:
Revised:
Accepted:
Released:
21/7/2021
16/8/2021
23/8/2021
20/9/2021
30/9/2021
edding ritual is a cultural and spiritual phenomenon that plays an important role in the cultural
W
life of the Tay people in Tuyen Quang province. There are hidden many cultural values of the
families and lineages; represents the beliefs of that community. Wedding ritual show the rules of conduct
between individuals in the family, in the lineages, between the lineages and the community. That behavior
creates a covenant and rules not only related to the dead, but that force people to live together, force
people to have obligations and responsibilities to family members, lineages, community; create a scientific
basis for the development of village cultural conventions in rural areas; develop practical policies for the
development of “agriculture, rural areas, farmers”.
Keywords: Lineages; Weding ritual; Tay people; Tuyen Quang.
1. Đặt vấn đề
sử học, dân tộc học, văn hoá học, triết học… Trong
đó, có một số công trình tiêu biểu như: “Nghi lễ
cưới xin của người Tày ở thôn Pò Cại, xã Gia Cát,
huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn” (Huong, 2015);
“Dòng họ của người Tày ở Việt Nam” (Thanh &
Duong, 2020); “Một số mục ngắn trong sách: Văn
hóa truyền thống các dân tộc Tày, Dao, Sán Dìu ở
Tuyên Quang” (Do, Khanh & Hung, 2003); “Đến
với người Tày, văn hóa Tày” (Y, 2010);… Các công
trình nghiên cứu khoa học đó giúp chúng ta nhận
thức sâu sắc hơn về dòng họ và các nghi lễ cưới xin
của người Tày một cách riêng biệt. Luận án Tiến
sĩ Nhân học “Dòng họ người Tày ở huyện Bạch
Thông, tỉnh Bắc Kạn” (Chau, 2017) đã làm rõ những
đặc điểm của dòng họ; quan hệ dòng họ trong đời
sống tộc người; vai trò, giải pháp bảo tồn và phát
huy các giá trị của dòng họ trong đời sống người
Tày hiện nay. Khi nghiên cứu về quan hệ dòng họ
tác giả đã làm rõ các vấn đề về quan hệ dòng họ với
dòng họ khác; quan hệ dòng họ với thiết chể bản;
quan hệ dòng họ trong đời sống chính trị và quan
hệ dòng họ trong trong nội bộ dòng họ. Quan hệ
trong nội bộ dòng họ đó là về quan hệ dòng họ trong
Ở xã hội hiện đại, nhiều giá trị văn hóa, đạo đức
truyền thống đã và đang bị biến đổi, thậm chí bị mai
một. Sự phục hưng văn hóa, nghi lễ, tín ngưỡng,
tôn giáo của gia đình, dòng họ theo hướng tích cực
đã đóng góp rất nhiều vào việc duy trì và bảo lưu
những giá trị văn hóa, đạo đức đặc sắc mà thế hệ
đi trước đã dày công xây dựng và vun đắp. Bằng
chứng là, những vấn đề liên quan đến dòng họ, quan
hệ dòng họ, nghi lễ cưới xin được nghiên cứu thời
gian qua đã có những đóng góp không nhỏ đối với
việc xây dựng quy ước văn hóa thôn bản ở địa bàn
nông thôn. Vì vậy, việc nghiên cứu quan hệ dòng họ
qua nghi lễ cưới xin của người Tày ở Tuyên Quang
sẽ góp phần tạo cơ sở khoa học cho việc xây dựng
những chính sách thiết thực đối với vấn đề phát
triển “nông nghiệp, nông thôn, nông dân” ở nước ta.
2. Tổng quan nghiên cứu
Nghiên cứu về dòng họ, nghi lễ cưới xin, quan
hệ dòng họ qua nghi lễ cưới xin trong xã hội Việt
Nam truyền thống và đương đại từ lâu đã thu hút sự
quan tâm của giới nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực
Volume 10, Issue 3
131
VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN
tương trợ sản xuất nông nghiệp; trong hoạt động sản những người cùng chung huyết thống. Mỗi dòng họ
xuất kinh doanh, dịch vụ buôn bán; trong sinh đẻ; thường bắt nguồn từ một vị thuỷ tổ, thường là những
trong lễ kỳ yên; trong làm nhà mới; trong tang ma người có công trong việc “khai sơn phá thạch” khởi
và tương trợ trong tổ chức đám cưới (chủ yếu ở góc đầu cho dòng họ tại một địa vực nhất định (Hai &
độ tương trợ về kinh tế). Còn nghiên cứu quan hệ Doan, 2000, tr.2). Theo thời gian dòng họ có thể
dòng họ qua nghi lễ cưới xin ít có công trình nghiên sinh sôi, nảy nở bao gồm nhiều chi ngành và thế hệ
cứu, do đó bài viết của tác giả là một góc nghiên tiếp nối. Vì vậy, nếu mở rộng ra thì quan hệ họ hàng
cứu mới để góp phần tìm hiểu thêm những vấn đề không chỉ gồm những người cùng huyết thống mà
tín ngưỡng, nghi lễ, lịch sử và văn hoá dân tộc.
cả những người có quan hệ thân tộc với nhau thông
qua hôn nhân. Tác giả Lê Minh Anh khi nghiên cứu
về dòng họ của người Nùng cho rằng, dòng họ là
“những người cùng quan hệ huyết thống mà còn là
những người cùng họ, cùng ma” (Anh, 2014, tr.36).
3. Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, bài viết đã sử dụng
kết hợp một số phương pháp chủ yếu như:
- Phương pháp thu thập tài liệu, thống kê lựa
chọn tài liệu, thông tin liên quan đến nội dung
và đối tượng nghiên cứu. Từ đó tác giả sử dụng
phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đánh giá
tổng hợp một cách khách quan vấn đề nghiên cứu.
- Phương pháp điền dã: Tác giả đã tiến hành
thực địa, quan sát, khảo sát và phỏng vấn trưởng
họ hoặc người có uy tín trong cộng đồng người Tày
sinh sống ở tỉnh Tuyên Quang như xã Bằng Cốc,
xã Nhân Mục ở huyện Hàm Yên, xã Hồng Quang,
huyện Lâm Bình để có cái nhìn tổng quan về quan
hệ dòng họ của người Tày qua nghi lễ cưới xin.
Nghiên cứu về dòng họ người Tày ở huyện Bạch
Thông, tỉnh Bắc Kạn, tác giả Triệu Quỳnh Châu cho
rằng, dòng họ người Tày là “Toàn thể những người
cùng huyết thống, cùng ông tổ, tiếng Tày họi là Cần
chang họ, tổ chỏ, chựa. Cùng một dòng máu hay
những người cùng một cha mẹ sinh ra tiếng Tày
gọi là bì noọng tó slai đưa” (Chau, 2017, tr.39). Tác
giả Nguyễn Ngọc Thanh và Nguyễn Thùy Dương
khi nghiên cứu về dòng họ của người Tày ở Việt
Nam thì cho rằng “Dòng họ là khái niệm chỉ những
người được khởi sinh từ cùng một thủy tổ, có quan
hệ huyết thống. Mỗi cá nhân dòng họ thường được
liên kết bởi ba mối quan hệ cơ bản, đó là: họ bố
(họ nội), họ mẹ (họ ngoại) và họ bên vợ” (Thanh
& Duong, 2020, tr.82). Người Tày ở tỉnh Tuyên
Quang cũng có quan niệm về dòng họ như vậy, đó
là toàn thể những người cùng huyết thống, cùng
họ, cùng tổ tiên. Tính huyết thống được tính theo
bên bố, họ bên nội, người Tày gọi là “pạng nả”,
còn những người thuộc bên mẹ, họ bên ngoại gọi
là “pạng lăng”. Khi người phụ nữ lớn lên đi lấy
chồng, trong ngày cưới được thầy cúng làm lễ nhập
họ (nhập ma-hồn) vào nhà chồng và sau này chết
thuộc về ma bên nhà chồng.
4. Kết quả nghiên cứu
4.1. Người Tày ở tỉnh Tuyên Quang và quan
hệ dòng họ
Người Tày là một cộng đồng dân tộc thuộc khối
Bách Việt xưa và tộc danh Tày (hay Táy) đã xuất
hiện từ rất lâu đời, đó là tên gọi chung của nhiều dân
tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tày – Thái cư trú ở vùng
Đông Nam Á lục địa. Người Tày – Thái cổ đã có
mặt ở vùng Đông Bắc của Việt Nam từ rất sớm, có
thể từ nửa cuối thiên niên kỷ I trước công nguyên.
Theo kết quả điều tra dân số ngày 01/4/2019, tỉnh
Tuyên Quang có 784.811 người. Trên địa bàn tỉnh
có 23 dân tộc cùng sinh sống, trong đó, dân tộc Tày
chiếm khoảng 25%. Ở khu vực nông thôn, người
Tày thường sống tập trung thành từng làng (bản),
tạo thành các quần thể riêng, đây là đặc điểm nổi
bật của các làng người Tày truyền thống. Còn ở
các vùng thành phố, thị trấn họ sống xen kẽ với các
dân tộc khác, chủ yếu là dân tộc Kinh. Dân tộc Tày
Vậy, nghiên cứu quan hệ dòng họ qua nghi lễ
cưới xin của người Tày ở tỉnh Tuyên Quang trong
bài viết này là nghiên cứu mối quan hệ với những
người bên họ bố, họ mẹ, họ bên nhà vợ (bởi người
Tày theo chế độ phụ hệ, phụ quyền) và cô dâu, chú
rể là người Tày.
4.2. Quan hệ dòng họ qua các nghi lễ chính
định cư ở tỉnh Tuyên Quang từ lâu đời, trong quá trong cưới xin
trình tồn tại và phát triển, người Tày và các dân tộc
khác như Kinh, Dao, Sán Dìu,... có sự giao thoa văn
hóa lẫn nhau (Hoi, 2021a, tr.115). Thực tế, một số
hiện tượng văn hóa của dân tộc giao thoa mạnh mẽ,
khiến cho các nhà nghiên cứu khó có thể phân biệt
được một cách rõ ràng. Mặc dù vậy, một số yếu
tố văn hóa của người Tày vẫn tồn tại, phát triển,
có bản sắc khá riêng biệt, trong đó có mối quan hệ
dòng họ qua nghi lễ cưới xin của người Tày ở tỉnh
Tuyên Quang.
Theo quy định tại điểm d, khoản 2, điều 2 Luật
Hôn nhân và Gia đình quy định cấm kết hôn “giữa
những người có họ trong phạm vi ba đời” (Quoc
hoi, 2014). Người Tày cũng như các dân tộc khác
kết hôn là một vấn đề vô cùng hệ trọng trong cuộc
đời của mỗi con người, phải tuân thủ những nguyên
tắc, nghi lễ và tuân theo quy định pháp luật của Nhà
nước. Người Tày thực hiện hôn nhân theo nguyên
tắc ngoại hôn dòng họ. Những trai, gái cùng họ với
nhau thì phải khác tổ mới được kết hôn với nhau.
Theo tác giả Mai Văn Hai, dòng họ là toàn thể Nếu tính theo thế hệ, thì cách nhau ít nhất 5 thế
132
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN
hệ, mới được kết hôn với nhau (Nam, 2014, tr.212). có thể gộp lễ dạm ngõ và lễ ăn hỏi thành 1 nghi lễ
Quy định đó hoàn toàn phù hợp với quan niệm tín và bỏ nghi lễ lại mặt.
ngưỡng thờ cúng tổ tiên dòng họ của người Tày. Tác
giả Ngô Đức Thịnh cho rằng, người Tày thờ tổ tiên
theo 4 đời gồm bố mẹ, ông bà, cụ, kỵ tới đời thứ 5.
Theo quan niệm của người Tày, linh hồn tổ tiên biến
thành ma phù hộ cho chăn nuôi gia súc và bàn thờ ở
vách nhà trước cửa ra vào. Tác giả Bế Văn Hậu lại
quan niệm, người Tày, người Nùng coi ma nhà (phi
rườm) là tổ tiên trực tiếp và giống như quan niệm
của người Việt; ma nhà chỉ tính đến 4 đời, từ đời
gia chủ đến đời cha, ông, cụ, kỵ hoặc có nơi 3 đời
là cha, ông, cụ. Còn theo tác giả La Công Ý, người
Tày cũng thờ tổ tiên 3 đời, mỗi khi cầu cúng họ chỉ
xướng tên bố mẹ, ông bà và các cụ, còn từ đời thứ
4 trở lên thì được gộp vào tổ tiên nói chung. Người
Tày ở Tuyên Quang cũng duy trì truyền thống như
vậy (Hoi, 2021a, tr.117). Vì vậy, đôi bạn trẻ chỉ có
thể kết hôn với nhau khi hai gia đình không thờ
cúng tổ tiên chung 1 dòng họ. Nếu vi phạm nguyên
tắc kết hôn của gia đình, dòng họ, dân tộc Tày thì
phải làm lễ tạ tội tổ tiên nhưng không được vi phạm
pháp luật.
Lễ dạm hỏi của người Tày ở tỉnh Tuyên Quang
thường được tiến hành vào những ngày được coi là
ngày lành, tháng tốt. Vào ngày định sẵn, gia đình
nhà trai, nhờ chú bác, anh chị em trong dòng họ
bên nội, bên ngoại có gia đình đầy đủ, đứng tuổi,
đông con cái, ăn nói tốt, hiểu biết đến “đặt vấn đề”
với nhà gái. Người Tày ở huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao
Bằng lại không cần đến ông mối mà đích thân bố
hoặc mẹ còn nếu như bố và mẹ của chàng trai đều
đã mất thì anh trai hoặc chị gái của chàng trai sẽ
đảm nhận việc đi dạm hỏi vợ cho em mình (Vien
Dan toc hoc, 1992, tr.191). Lễ vật nhà trai khi đi
dạm hỏi tùy từng điều kiện gia đình, địa phương có
nơi gồm: 2 đôi gà thiến, 4 ống gạo, 2 chai rượu; có
nơi cũng chỉ cần con gà, chai rượu và một số bánh
trái. Mục đích của lễ dặm hỏi là nhà trai chính thức
ngỏ lời với nhà gái về việc tác thành cho đôi bạn trẻ,
để 2 nhà kết thành thông gia, đồng thời, xin lá số tử
vi của cô gái về so với lá số tử vi của con trai mình.
Sau khi thắp mấy nén hương trên bàn thờ tổ tiên để
trình báo sự việc, nhà gái trịnh trọng trao lá số tử vi
Việc tổ chức lễ cưới không ngoài mục đích cho đại diện nhà trai. Sau khi có lá số tử vi của cô
chính thức hoá mối quan hệ hôn nhân giữa hai cá gái, nhà trai sẽ đến nhà thầy cúng để xem giúp sự
thể, đồng thời còn là dịp để họ hàng thân thích, hàng tương hợp, cơ sở chính của số mệnh là thuyết “âm
xóm, láng giềng cũng như bạn bè gần xa đến chứng dương ngũ hành, tương sinh tương khắc”, nếu số
kiến cuộc hôn phối, công nhận đôi vợ chồng trẻ và mệnh hợp nhau, thì xem ngày làm lễ ăn hỏi luôn.
chia vui với gia chủ. “Dưới góc độ tín ngưỡng, tâm So lá tử vi có hợp hay không hiện nay chỉ mang tính
linh việc tổ chức đám cưới có ý nghĩa là “cắt khẩu” hình thức nhưng nó lại là cơ sở để các thầy cúng
và “nhập khẩu” cho nàng dâu hoặc chàng rể nạp xem giờ, ngày, tháng làm lễ ăn hỏi. Trong nghi lễ
tế, chuyển hồn vía của họ từ chỗ là thành viên của dặm hỏi quan hệ dòng họ được thể hiện ở phạm vi
dòng họ này thành con cháu của dòng họ khác” (Y, rất hẹp, thành phần tham gia nghi lễ là gia đình nhà
2010, tr.257). “Trong lễ cưới có cúng đưa dâu và trai, nhà gái đặt tiền đề đầu tiên cho việc xây dựng
cúng đón dâu lên nhà và trình gia tiên” (Tinh, 2020, mối quan hệ với dòng họ bên vợ sau này. Tuy ở
tr.109). Đối với người Tày, việc cưới hỏi là cả một phạm vi gia đình nhà trai, nhà gái nhưng ở đó ẩn
quá trình, diễn ra trong một thời gian tương đối dài, chứa cả mối quan hệ gia đình, dòng họ giữa những
nhiều khi 2-3 năm, trải qua nhiều bước khác nhau người đang sống; giữa người sống với người chết
và nhiều nghi lễ khá rườm rà, phức tạp và tốn kém và giữa người chết với nhau thể hiện qua việc tìm
(Y, 2010, tr.257). Người Tày ở huyện Bạch Thông, hiểu về gia đình, dòng họ đôi bên, các lễ vật, sự việc
tỉnh Bắc Kạn thì “Sau khi tổ chức ăn hỏi hai gia được trình báo tổ tiên gia đình, dòng họ.
đình thường thống nhất khoảng một năm sau mới tổ
chức lễ cưới cho đôi bạn trẻ. Đây cũng là thời gian
chuẩn bị lễ vật” (Chau, 2017, tr.91). Người Tày ở
tỉnh Tuyên Quang cũng có truyền thống như vậy.
Vì thế, rất ít gia đình có thể tự lực hoàn toàn trong
việc lấy vợ gả chồng cho con cái, mà thường phải
nhờ vào sự tương trợ, giúp đỡ của họ hàng bên nội,
bên ngoại, bên vợ sau đó là hàng xóm, láng giềng,
bạn bè. Trong xu hướng giao lưu văn hoá giữa các
dân tộc, vùng miền thì hiện nay các nghi lễ cưới xin
của người Tày ở tỉnh Tuyên Quang cũng đã được
đổi mới, rút gọn, nhưng tựu chung lại người Tày ở
Tuyên Quang có 4 nghi lễ chính trong đám cưới đó
là dạm ngõ, lễ ăn hỏi, lễ cưới chính thức và lễ lại
mặt. Tuy nhiên, tùy từng gia đình, dòng họ cụ thể
do điều kiện ở xa, đôi bạn trẻ bận công việc… thì
Lễ ăn hỏi, thường diễn ra sau lễ dặm hỏi khoảng
1–2 tháng. Khi tổ chức lễ này, nhà trai phải mang
đến cho nhà gái một số lễ vật nhất định như thịt,
rượu, gạo, bánh trái… để nhà gái sửa vài mâm cơm
thiết đãi họ hàng thân thích. Tùy theo địa phương
mà lễ vật có thể nhiều ít khác nhau, nhưng số lượng
bao giờ cũng là số chẵn với ý nghĩa cầu mong cho
con cái của họ thành cặp, thành đôi và sống hạnh
phúc cho đến trọn đời, trọn kiếp. Các lễ vật mà nhà
trai trước khi mang đi phải thắp hương báo cáo tổ
tiên gia đình, dòng họ, khi đi đến nhà gái các lễ vật
cũng được đặt lên trước bàn thờ tổ tiên gia đình,
dòng họ nhà gái để trình báo. Qua khảo sát người
Tày ở xã Bằng Cốc, xã Nhân Mục, huyện Hàm Yên,
tỉnh Tuyên Quang, lễ vật thường là 01 đôi gà trống
thiến, 02 chai rượu, 02kg gạo nếp, thuốc lá, trầu
Volume 10, Issue 3
133
VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN
cau… (Hoi, 2018, tr.51). “Ở xã Xuân Quang, huyện hơn so với nghi lễ dặm hỏi, nếu gia đình khó khăn
Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang số lễ vật mà nhà thì rất khó để chuẩn bị đầy đủ, vì vậy cần có sự giúp
trai mang đến nhà gái bao gồm 01 con lợn khoảng đỡ của anh, em bên nội và anh, em bên ngoại. Từ
40kg (nếu không có lợn thì có thể thay bằng sáu đây đôi bạn trẻ có thể sống với nhau như vợ chồng,
đôi gà thiến), 20 chai rượu, 120 cái bánh chưng và có con cái nếu như chưa có điều kiện tổ chức lễ cưới
12 cái bánh dầy. Ở một số xã lân cận, ngoài những chính thức mà không bị gia đình, họ hàng, làng xóm
thứ kể trên còn kèm theo 20 kg bún” (Vien Dan toc chê cười (Hoi, 2021b).
hoc, 1992, tr.194). Ở huyện Nà Hang (tỉnh Tuyên
Quang), khi làm lễ ăn hỏi, nhà trai phải mang cho
nhà gái 04 đôi gà thiến, 04 chai rượu, 04 ống gạo
nếp, 04 gói thuốc lào, 04 gói trầu và 40 quả cam
sành (Y, 2010, tr.259). Nhà trai còn phải mang sang
nhà gái số vải đủ để khâu chăn màn, áo, gối cho đôi
vợ chồng trẻ, bố mẹ ông bà bên vợ, ngoài ra còn
có khoảng 10 con gà, 10 lít rượu, 20kg gạo nếp để
phục vụ bạn gái đến giúp cô dâu khâu (Đo, Khanh
& Hung, 2003, tr.56). Còn lễ vật đối với người Tày
ở thôn Pò Cại, xã Gia Cát, huyện Cao Lộc, tỉnh
Lạng Sơn trong lễ ăn hỏi thì chỉ mang theo 01 kg
thịt lợn và 01 chai rượu (Huong, 2015, tr.84). Vậy,
lễ vật mang đến nhà gái trong lễ ăn hỏi ở mỗi gia
đình, dòng họ, địa phương khác nhau là khác nhau.
Lễ cưới chính thức là việc quan trọng nhất trong
nghi thức cưới xin, có nhiều nghi lễ nhất, lễ vật
nhất, nghi lễ mang tính quan hệ xã hội rộng hơn
(các nghi lễ khác chỉ mang tính chất nội bộ dòng
họ) được tổ chức cả hai bên nhà trai và nhà gái,
đều mời họ hàng, dân bản ăn cỗ. Thời gian tổ chức
thường diễn ra từ hai đến ba ngày, trong đó một
ngày là tiệc chính, chi phí rất tốn kém. Vì vậy, tục lệ
giúp nhau bằng cách gửi gạo, rượu, gà thiến, lợn…
giúp đám cưới trong anh em gia đình, dòng họ, hàng
xóm cùng bản làng đến khi đám cưới nhà mình thì
được giúp đỡ lại. Trước đây, do điều kiện kinh tế
- xã hội khó khăn nên việc chuẩn bị các lễ vật mất
nhiều thời gian, nhiều khi mất đến 2 đến 3 năm.
Trong thời gian đó, nếu như đôi bạn trẻ chưa sống
Trong nghi lễ ăn hỏi, đại diện họ nhà trai và họ với nhau như vợ chồng thì hàng năm nhà trai làm
hàng nhà gái cùng nhau chính thức xác lập mối “lễ sêu Tết” vào dịp Tết Nguyên đán: Gồm 24 chiếc
quan hệ vợ chồng của đôi bạn trẻ, xác định thời gian bánh chưng Tày, 02 con gà thiến, 02 chai rượu, 4kg
tổ chức lễ cưới, giờ nhà trai đến nhà gái đón dâu vào gạo nếp; tết rằm tháng 7 gồm 44 chiếc bánh dợm,
nhà chồng. Mặt khác, họ cũng bàn bạc, thảo luận và 2 con gà thiến, 02 chai rượu, 04kg gạo nếp (Đo,
thống nhất với nhau về khoản tiền mặt cũng như số Khanh & Hung, 2003, tr.56). Nghi lễ này nhằm mục
lượng hiện vật mà nhà trai phải mang sang cho nhà đích xác lập tình trạng mối quan hệ của đôi bạn trẻ,
gái dưới hình thức sính lễ và nhà gái cũng thông báo cũng như mối quan hệ giữa 2 gia đình, họ hàng đôi
những thứ mà cô dâu sẽ mang theo về nhà chồng bên. Nếu như ăn hỏi và cưới ngay thì không có nghi
với tư cách là của hồi môn hoặc quà cho anh em bên lễ này.
nhà chồng. Lễ ăn hỏi có ý nghĩa như là lễ đính hôn,
thông qua đó đã xác định hôn nhân của đôi bạn trẻ,
quan hệ của hai dòng họ và hai nhà gần như đã trở
thành thông gia của nhau, họ có thể đi lại, thăm hỏi
lẫn nhau trong những trường hợp nhất định. Sau khi
bàn bạc, thảo luận thống nhất, nhà gái mời cơm nhà
trai, đây là bữa cơm đầu tiên của hai bên gia đình
thông gia, qua bữa cơm hai gia đình sẽ tìm hiểu về
gia đình, nhà trai cũng như nhà gái, phong tục, tập
quán của dòng họ đôi bên. Theo phong tục người
Tày, khi đại diện nhà trai về, nhà gái thường phải
“trả gánh”, “hoàn phúc” cho nhà trai. Đoàn nhà trai
về đến nhà thì trong bữa cơm trưởng đoàn dòng họ
nhà trai sẽ báo cáo kết quả của lễ ăn hỏi cho các cụ,
ông, bà, bác… những người không đi cùng đoàn
sang nhà gái và nhà trai cũng bàn bạc cho những
công việc tiếp theo của lễ cưới. Nhưng đặc biệt là
trình báo tổ tiên gia đình, dòng họ kết quả của nghi
lễ ăn hỏi.
Trước lễ cưới chính một ngày thì những người
anh em bên nội, bên ngoại phải họp lại bàn bạc việc
tổ chức đám cưới (họp họ). Cuộc họp này gia chủ
thường không đứng lên điều hành mà do trưởng
họ, trưởng chi hoặc người có uy tín trong dòng họ
điều hành, phân công các công việc để giúp gia chủ
như tiếp khách, bếp núc, chuẩn bị đồ lễ… đặc biệt
là chuẩn bị lên danh sách thành phần đi đón dâu
(đối với nhà trai), đi đưa dâu (đối với nhà gái). Đồ
sinh lễ nhà trai mang sang nhà gái gồm nhiều thứ
khác nhau như thịt lợn, gà, rượu, xôi, bánh trái,
trầu cau, vải vóc, tiền mặt. Tuỳ theo phong tục địa
phương, phụ thuộc vào yêu cầu, đòi hỏi của nhà
gái cũng như hoàn cảnh kinh tế của nhà trai mà số
lượng lễ vật có thể nhiều ít khác nhau, nhưng đã
được thống nhất ở lễ ăn hỏi. Ở huyện Nà Hang, tỉnh
Tuyên Quang, lễ vật thông thường bao gồm 120 lá
trầu, 60 quả cau, 60kg thịt lợi hơi, 30 đến 40kg gạo
nếp, 24 chiếc bánh dày, 60 chai rượu, 02 gà trống
Vậy, trong nghi lễ ăn hỏi của người Tày ở tỉnh thiến. Ngoài ra, còn có miếng vải khổ ước chiều
Tuyên Quang, mối quan hệ dòng họ đã được mở rộng bằng một khổ khải chiều dài chừng 8 đến 10m
rộng nhiều thành phần hơn, đặc biệt là ngoài họ nội, (Đo, Khanh & Hung, 2003, tr.58). Sau này, khi đôi
họ ngoại thì đôi trẻ còn có thêm dòng họ bên vợ vợ chồng trẻ sinh con đầu lòng, bà ngoại sẽ dành
hoặc chồng. Lễ vật trong nghi lễ ăn hỏi cũng nhiều một phần tấm vải này để khâu địu tặng cháu nhỏ.
134
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN
Một số nơi khác lễ vật nhà trai mang đến nhà gái (Hoi, 2021b). Sau khi làm lễ trước bàn thờ tổ tiên để
bao gồm 100-120kg thịt lợn, 01 đôi gà thiến, 50-60 xin phép xuất giá, đi lấy chồng vào giờ đẹp, cô dâu
chai rượu, 50-60 ống gạo nếp, 50-60 ống gạo tẻ, được phù dâu và một thiếu nữ hộ tống, dìu ra khỏi
riêng ở tỉnh Lạng Sơn thêm 01 con lợn quay và ở nhà. “Lễ cắt khẩu” của cô dâu về nhà chồng được
huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang nhất thiết phải có thực hiện bởi thầy cúng. Đoàn đưa dâu có cùng số
12kg cá bống. Ở tỉnh Cao Bằng thì không thể thiếu lượng người và với thành phần tương tự như đoàn
02 cặp bánh chưng (Y, 2010, tr.264). Số tiền mặt có đón dâu, ngoài cô dâu (lùa) còn có quan làng, bà
thể từ 5 đến 20 triệu đồng tùy từng hoàn cảnh gia đưa, phù dâu, anh em họ hàng bên nội và bên ngoại
đình nhà trai, nhà gái và tập tục địa phương. Người nhà cô dâu.
Tày ở thôn Pò Cại, xã Gia Cát, huyện Cao Lộc, tỉnh
Lạng Sơn lễ vật mang đến nhà gái trước ngày cưới
một ngày bao gồm 01 mâm thủ lợn, 02 mâm xôi gà,
01 mâm trầu cau, 01 mâm chè thuốc, 01 mâm lợn
quay, 01 mâm bánh dày, 70-80kg lợn móc hàm, 04
con gà trống và 8-18 triệu đồng tiền mặt (tùy từng
thời điểm) (Huong, 2015, tr.85). Những lễ vật này
khi mang đến nhà gái thì đặt lên bàn thờ tổ tiên của
nhà gái để trình báo sự việc. Trước lễ cưới một vài
ngày, nhà gái phải lo khâu màn, khâu chăn, làm gối,
chuẩn bị của hồi môn cho con gái mang theo khi
về nhà chồng. Một phần trong số đó dùng làm quà
tặng cho những người thân thiết nhất của chồng,
trước hết là ông bà (kể cả bên nội lẫn bên ngoại),
các bác, bố mẹ và anh chị em ruột bên chồng. Trước
đây, có nơi số chăn, gối để cho con gái mang về
nhà chồng làm của hồi môn khá nhiều, trung bình
khoảng 10-12 bộ thậm chí có những người mang
theo tới 18-20 bộ (Y, 2010, tr.261). Hiện nay, người
Tày ở xã Hồng Quang, huyện Lâm Bình, tỉnh Tuyên
Quang vẫn giữ phong tục này nhưng chăn, gối đã
được mua ở chợ và anh, em họ hàng bên nhà gái sẽ
giúp đỡ bằng cách tặng các lễ vật cụ thể để cô dâu
mang về nhà chồng. Còn người Tày ở xã Bằng Cốc,
xã Nhân Mục, huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
phong tục này hiện không còn lưu giữ. Đặc biệt, bố
mẹ cô gái cũng phải chuẩn bị của hồi môn cho con
gái khi về nhà chồng giá trị vật chất tùy hoàn cảnh
gia đình nhà gái (Hoi, 2021.b).
Nguyên tắc đón và đưa dâu là đi lẻ, về chẵn.
Đoàn đón dâu (nhà trai) ngoài chú rể còn có ông
quan làng là trưởng đoàn (là người đàn ông đứng
tuổi, người trong họ nội hoặc họ ngoại hiện thân
cho sự phúc đức, vợ chồng song toàn, con cái đề
huề, nhanh nhẹn, hoạt bát, giỏi ứng đối, ngoại giao).
Anh, em đại diện bên họ nội, họ ngoại, phù rể, phù
dâu cũng như thanh niên nam nữ mà gia đình nhà
trai đã lên danh sách để đi đón dâu. Khi đến đón
dâu, trước hết chú rể làm lễ dâng hương trước bàn
thờ tổ tiên nhà gái với ý nghĩa trình diện, tiếp đó ra
mắt làm quen với họ hàng thân thích bên vợ. Chú
rể lần lượt cúi lạy từng người thuộc thế hệ trên của
vợ theo thứ tự từ trên xuống dưới hai tay cung kính
dâng lên mỗi người là một chén rượu (với đàn ông),
một miếng trầu (với đàn bà). Những người được
nhận vinh dự này sẽ tặng cho chú rể một số tiền
nhỏ gói trong giấy đỏ gọi là khẩu khoăn với ý nghĩa
mở hầu bao để cấp vốn cho đôi vợ chồng trẻ làm ăn
Trước khi bước chân qua ngưỡng cửa nhà trai,
cô dâu được tẩy uế, thanh trần với mục đích rũ bỏ
hết những thứ tạp uế, dơ bẩn đã đeo bám, xâm nhập
vào người trong lúc đi đường. Nhà trai đặt bên chân
cầu thang một cụm lúa, một ống nước và một đĩa
trầu cau để cô dâu xách lên và cử một người trực
sẵn ở bên cửa để nhận lại tất cả những thứ đó. Sau
đó, cô dâu được đưa đến căn buồng riêng cho mình
mà trước đó nhà chồng đã sửa sang lại. Một người
phụ nữ bên nội luống tuổi là hiện thân của sự phúc
đức được nhà trai mời đến trải chiếu tân hôn và đón
cô dâu nhập phòng. Tại đây, cô dâu sẽ châm lửa đốt
hai ngọn đèn dầu một ngọn đèn đặt tại góc phòng
với quan niệm đem lại ánh sáng và sự sống cho căn
phòng hạnh phúc còn một ngọn đèn sẽ được đặt lên
bàn thờ trong lễ dâng hương với ý nghĩa trình diện
trước tổ tiên dòng họ nhà trai và chính thức nhập họ
“nhập khẩu”, trở thành một thành viên của gia đình
nhà chồng nghi lễ trình báo tổ tiên dòng họ nhà trai
cũng được thực hiện bởi thầy cúng hoặc là người
trong dòng họ biết thực hiện nghi lễ. Tiếp đó, cô
dâu đến mời rượu, mời trầu từng người thuộc các
thế hệ trên của chồng với ý nghĩa ra mắt gia đình,
họ hàng nhà chồng. Những người nhận được vinh
dự này sẽ tặng cô dâu một số tiền nhỏ gói trong tờ
giấy đỏ giống như trước đó họ hàng nhà gái đã tặng
cho chú rể.
Đến ngày cưới, vì lý do nào đó mà thiếu vắng
chú rể thì có thể cho em trai ruột thay mặt anh mình
đến nhà gái đón dâu. Trong trường hợp không có
người đóng vai chú rể, đám cưới vẫn có thể diễn ra
dưới hình thức “cưới áo”. Theo đó, người ta mang
áo của cô dâu, chú rể (những chiếc áo đã sử dụng)
đặt bên cạnh bàn thờ tổ tiên, tượng trưng cho đôi trẻ
làm lễ bái đường, trình diện trước tổ tiên và chính
thức trở thành vợ chồng của nhau. Nếu cưới vào
năm tuổi của cô dâu hoặc chú rể thì không được
phép bái đường khi nào có điều kiện họ phải tổ chức
lần nữa để thực hiện nghi lễ này (Y, 2010, tr.267).
Vậy, trong lễ cưới chính mối quan hệ dòng họ được
mở rộng hơn so với nghi lễ dặm hỏi và ăn hỏi. Nếu
như lễ dặm hỏi chỉ có gia đình hai bên, lễ ăn hỏi là
đại diện 2 dòng họ thì lễ cưới chính là toàn bộ dòng
họ đều được mời tham gia phạm vi mời có thể 3 đời
hoặc 4 đến 5 đời tùy từng điều kiện gia đình, dòng
họ. Trong nghi lễ cưới chính thức của người Tày, có
thể thấy rằng mối quan hệ dòng họ ở đây thể hiện
ở cả mặt vật chất và tinh thần, cả mối quan hệ giữa
Volume 10, Issue 3
135
VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN
những người đang sống với người đã chết và giữa
người chết với nhau.
Thứ ba, thông qua các nghi lễ cưới xin mang
tính chất tín ngưỡng, tâm linh người Tày có niềm
tin về sự đoàn kết gia đình, dòng họ cho dù trong
cuộc sống vợ chồng, mối quan hệ gia đình, dòng họ
có thể có nhiều quan điểm khác nhau nhưng cuối
cùng họ vẫn chung một tổ tiên. Do đó, khi thực hiện
nghi lễ cưới xin cần phải tuân theo những nguyên
tắc, các nghi lễ của tổ tiên gia đình, dòng họ và phù
hợp với quy định pháp luật của Nhà nước.
Lễ lại mặt (sau lễ cưới chính 3 ngày) được tổ
chức với ý nghĩa cho đôi vợ chồng trẻ về thăm gia
đình nhà vợ cũng như đến chào những người họ
hàng gần gũi, thân thiết nhất của vợ để chàng rể mới
có cơ hội, tiếp xúc, làm quen và nhận họ hàng bên
vợ; đồng thời đây cũng là dịp tốt để bố mẹ tìm hiểu
cuộc sống mới của con gái trong những ngày đầu
tiên ở nhà chồng và có thể dặn dò, chỉ bảo thêm cho
Thứ tư, phát huy vai trò của chủ thể tham gia
con gái trong những ngày đầu tiên ở nhà chồng. Lễ quan hệ dòng họ qua nghi lễ cưới xin của người Tày
vật gồm 01 con gà trống thiến, 1 chai rượu và một ít ở tỉnh Tuyên Quang đặc biệt là thầy cúng, trưởng
bánh kẹo với ý nghĩa tạ ơn cha mẹ. Vậy, trong lễ lại họ, trưởng chi dòng họ, những người có uy tín trong
mặt chỉ có sự tham gia của anh em dòng họ bên nhà dòng họ…
vợ. Kết thúc lễ lại mặt coi như việc cưới đã hoàn
thành đôi vợ chồng trẻ bắt đầu cuộc sống chung
hạnh phúc với ba mối quan hệ dòng họ là dòng họ
bên nội, dòng họ bên ngoại và dòng họ bên vợ.
6. Kết luận
Quan hệ dòng họ qua nghi lễ cưới xin của người
Tày biểu hiện rất rõ qua các nghi lễ dặm hỏi, ăn
hỏi, lễ cưới chính thức, lễ lại mặt đều phải có sự
tham gia giúp đỡ của dòng họ ở những mức độ khác
5. Thảo luận
Qua nghiên cứu, phân tích mối quan hệ dòng họ nhau. Ngoài trợ giúp về mặt tinh thần, thì sự giúp
qua nghi lễ cưới xin của người Tày ở tỉnh Tuyên đỡ về vật chất là không thể thiếu, đặc biệt là các gia
Quang có thể thấy, đây là lĩnh vực nghiên cứu nhận đình nhà trai có hoàn cảnh kinh tế khó khăn phải
được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, chuẩn bị các lễ vật trong lễ dạm hỏi, ăn hỏi, lễ cưới
các học giả ở các góc độ khác nhau. Các nghiên cứu chính thức, lễ lại mặt. Quan hệ dòng họ qua nghi lễ
đã tập trung trình bày, phân tích các quan điểm về cưới xin của người Tày không chỉ biểu thị mối quan
dòng họ, tổ chức, quy ước dòng họ; các bước thực hệ giữa những người đang sống với nhau mà còn
hiện, lễ vật, nghi lễ cưới xin của người Tày. Các góc là giữa người sống với người chết và giữa những
độ nghiên cứu trên đều có những ưu điểm và hạn người đã chết với nhau. Điều đó thể hiện ở tất cả
chế nhất định vì vậy nghiên cứu mối quan hệ dòng các lễ vật nhà trai mang sang nhà gái đều trình báo
họ qua nghi lễ cưới xin của người Tày ở tỉnh Tuyên tổ tiên dòng họ, khi mang đến nhà cô dâu những lễ
Quang đang đặt ra nhiều vấn đề quan tâm như:
vật đó cũng được mang lên bàn thờ tổ tiên để thắp
hương trình báo tổ tiên dòng họ nhà cô gái. Nghi lễ
“cắt khẩu”, “nhập khẩu” đều phải có sự tham gia
của thầy “cúng”. Cưới xin của người Tày mang đậm
bản sắc dân tộc với những quy định thống nhất về lễ
nghi, phương thức và cách thức tổ chức. Thông qua
những nghi lễ của đám cưới mối quan hệ gia đình,
dòng họ; dòng họ với dòng họ; dòng họ với thôn
bản hàng ngày càng được thắt chặt. Qua đó, tạo
tiền đề, cơ sở khoa học cho việc xây dựng những
quy ước văn hóa thôn bản ở địa bàn nông thôn; xây
dựng những chính sách thiết thực đối với vấn đề
phát triển “nông nghiệp, nông thôn, nông dân” nước
ta trong giai đoạn hiện nay.
Thứ nhất, cơ sở xây dựng đoàn kết gia đình,
dòng họ người Tày qua nghi lễ cưới xin để có những
quan điểm, đường lối, chính sách đúng đắn về văn
hóa, tín ngưỡng, dân tộc.
Thứ hai, sự phát triển của kinh tế, văn hóa, xã
hội đã làm cho mối quan hệ dòng họ trong tương
trợ kinh tế ngày càng ít, các bước thực hiện nghi lễ,
các lễ vật trong cưới xin ngày càng đơn giản hơn…
điều đó thể hiện quy luật giao lưu và tiếp biến văn
hóa giữa các dân tộc với nhau. Điều này đặt ra vấn
đề cần gìn giữ các mối quan hệ dòng họ, nghi lễ, lễ
vật trong cưới xin của người Tày một cách hợp lý,
tạo cơ sở cho xây dựng mối quan hệ dòng họ ngày
càng bền chặt.
Tai lieu tham khao
Quoc hoi. (2014). Luat Hon nhan và Gia đinh.
Chau, T. Q. (2017). Dong ho nguoi Tay o huyen
Bach Thong, tinh Bac Kan. Luan an Tien sy
Nhan hoc, Hoc vien Khoa học xa hoi, Ha Noi.
Do, N. V., Khanh, N. P.& Hung, H. T., (2003).
Van hoa truyen thong cac dan toc Tay, Dao,
San Diu o Tuyen Quang. Ha Noi: Nxb. Van
hoa dan toc.
Ha Noi.
Anh, L. M. (2014). Quan he dong ho cua người
Nung phan slinh (nghien cuu o huyen Cao
Loc, tinh Lang Son). Luan an Tien sy Nhan
hoc, Hoc vien Khoa học xa hoi, Ha Noi.
136
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN
Hai, M. V. & Doan, P. D. (2000). Quan he dong
ho o chau tho song Hong. Ha Noi: Nxb.
Khoa hoc xa hoi.
Hoi, H. D. (2018). Quan he dong ho trong doi
song tin nguong cua nguoi Tay tinh Tuyen
Quang. Đe tai Khoa hoc va Cong nghe cap co
so, truong Dai hoc Tan Trao, Tuyen Quang.
Hoi, H. D. (2021a). Tin nguong tho cung to tien
cua nguoi Tay o tinh Tuyen Quang. Tap chi
Nghien cuu ton giao. Ha Noi: ISSN 1859-
0403, 208(4).
Nam, H. (2014). Van hoa dan toc, Van hoa Viet
Nam. Ha Noi: Nxb. Khoa hoc xa hoi.
Thanh, N. N & Duong, N. T. (2020). Dong ho cua
nguoi Tay o Viet Nam. Tap chi Khoa hoc Xa
hoi Viet Nam. Ha Noi: ISSN 1013-4328, So 1.
Tinh, V. X. (Chu bien, 2020). Cac dan toc o Viet
Nam, Tap 2, Nhom ngon ngu Tay - Thai Ka
dai. Ha Noi: Nxb. Chinh tri Quoc gia Su that.
Vien Dan toc hoc. (1992). Cac dan toc Tay,
Nung o Viet Nam. Ha Noi: Vien Dan toc hoc
xuat ban.
Hoi, H. D. (2021b). Ket qua dien da thang 04
nam 2021 tai xa Bang Coc & xa Nhan Muc,
huyen Ham Yen, xa Hong Quang, huyen Lam
Binh, tinh Tuyen Quang.
Huong, L. T. (2015). Nghi le cuoi xin cua nguoi
Tay o thon Po Cai, xa Gia Cat, huyen Cao
Loc, tinh Lang Son. Tap chi Dan toc hoc. Ha
Noi: ISSN 0866-7632, So 4&5.
Y, L. C. (2010). Den voi nguoi Tay va van hoa
Tay. Ha Noi: Nxb. Khoa hoc xa hoi.
Yen, N. T. (2009). Tin nguong dan gian Tay-
Nung. Ha Noi: Nxb. Khoa hoc xa hoi.
QUAN HỆ DÒNG HỌ QUA NGHI LỄ CƯỚI XIN
CỦA NGƯỜI TÀY Ở TỈNH TUYÊN QUANG
Hứa Đức Hội
Trường Đại học Tân Trào
Email: [email protected]
Ngày nhận bài:
21/7/2021
Ngày phản biện: 16/8/2021
Ngày tác giả sửa: 23/8/2021
Ngày duyệt đăng: 20/9/2021
Ngày phát hành: 30/9/2021
ghi lễ cưới xin là một hiện tượng văn hóa tâm linh có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa
N
của người Tày ở tỉnh Tuyên Quang. Ở đó ẩn chứa nhiều giá trị văn hóa của gia đình, dòng họ; biểu
hiện niềm tin của cộng đồng ấy. Nghi lễ cưới xin thể hiện những quy tắc ứng xử giữa cá nhân trong gia
đình, trong dòng họ, giữa dòng họ với cộng đồng. Thế ứng xử đó tạo nên mối giao ước và những quy tắc
không chỉ liên quan đến người chết, mà rằng buộc người sống với nhau, buộc con người phải có nghĩa vụ,
trách nhiệm với các thành viên trong gia đình, dòng họ, cộng đồng; tạo cơ sở khoa học cho việc xây dựng
quy ước văn hóa thôn bản ở địa bàn nông thôn; xây dựng những chính sách thiết thực đối với vấn đề phát
triển “nông nghiệp, nông thôn, nông dân”.
Từ khóa: Dòng họ; Nghi lễ cưới xin; Người Tày; Tỉnh Tuyên Quang.
Volume 10, Issue 3
137
7 trang
15420
Free
Bạn đang xem tài liệu "Lineages relations through wedding ritual of the tay ethnic group in Tuyen Quang province", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- lineages_relations_through_wedding_ritual_of_the_tay_ethnic.pdf
