Luận văn Công tác xã hội với người3 lao động nhập cư tại phường Phúc Xá - quận Ba Đình - thành phố Hà Nội
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
BỘ LAO ĐỘNG - THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI
HOÀNG THIÊN TRANG
CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG NHẬP CƯ TẠI
PHƯỜNG PHÚC XÁ – QUẬN BA ĐÌNH – THÀNH PHỐ HÀ NỘI
LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI
HÀ NỘI - 2017
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
BỘ LAO ĐỘNG - THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI
HOÀNG THIÊN TRANG
CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG NHẬP CƯ TẠI
PHƯỜNG PHÚC XÁ – QUẬN BA ĐÌNH – THÀNH PHỐ HÀ NỘI
Chuyên ngành: Công tác xã hội
Mã số : 60900101
LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. NGUYỄN THỊ LAN HƯƠNG
HÀ NỘI - 2017
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá
nhân tôi, chưa được công bố trong bất cứ một công trình nghiên cứu nào. Các
số liệu, nội dung được trình bày trong luận văn này là hoàn toàn hợp lệ và
đảm bảo tuân thủ các quy định về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Tôi xin chịu trách nhiệm về đề tài nghiên cứu của mình.
Tác giả
Hoàng Thiên Trang
LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn này, em đã nhận
được sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của các thầy cô, anh chị, bạn bè. Với
lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc em xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới:
Khoa Công tác xã hội và Khoa sau đại học trường Đại học Lao động –
Xã hội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập
và hoàn thành luận văn. Đặc biệt, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS
Nguyễn Thị Lan Hương người đã hết lòng hướng dẫn, động viên và giúp đỡ
em trong suốt thời gian làm và hoàn thành luận văn tốt nghiệp này.
Xin chân thành cảm ơn UBND phường Phúc Xá, hội Liên hiệp phụ nữ
phường, cán bộ tổ dân phố cụm 2 và 3 An Xá đã hỗ trợ trong việc sắp xếp, bố
trí, hẹn gặp với người dân đang sinh sống lao động trên địa bàn phường đã
đồng ý tham gia khảo sát.
Do kinh nghiệm của bản thân còn hạn chế, thời gian có hạn nên trong
quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn, mặc dù đã cố gắng nhưng không
tránh khỏi những thiếu sót, em rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của
các thầy cô giáo và bạn bè để đề tài được hoàn thiện hơn.
Em xin chân thành cảm ơn!
i
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU........................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài .................................................................................... 1
2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài..................... 3
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................... 13
4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu.................................................... 14
5. Phạm vi nghiên cứu: ............................................................................ 14
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn................................................................. 15
7. Phương pháp nghiên cứu..................................................................... 16
8. Kết cấu luận văn................................................................................... 18
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI
LAO ĐỘNG NHẬP CƯ............................................................................. 19
1.1. Một số khái niệm cơ bản về người lao động nhập cư ........................ 19
1.1.1. Khái niệm về di cư và nhập cư ........................................................... 19
1.1.2. Khái niệm lao động nhập cư ............................................................... 19
1.1.3. Đặc điểm và nhu cầu của người lao động nhập cư.............................. 20
1.2. Lý luận về công tác xã hội với người lao động nhập cư..................... 27
1.2.1. Khái niệm công tác xã hội .................................................................. 27
1.2.2. Khái niệm công tác xã hội với người lao động nhập cư và vai trò của
nhân viên CTXH với người lao động nhập cư .............................................. 29
1.2.3. Nội dung hoạt động công tác xã hội với người lao động nhập cư........ 32
1.3. Một số yếu tố tác động tới công tác xã hội với người lao động nhập
cư ............................................................................................................ 37
1.3.1. Hệ thống chính sách pháp luật............................................................ 37
1.3.2. Sự quan tâm của chính quyền địa phương đến hoạt động công tác xã hội
với người lao động nhập cư.......................................................................... 39
1.3.3. Yếu tố cộng đồng, các tổ chức xã hội, tổ chức phi chính phủ tại địa
ii
phương ...................................................................................................... 40
1.3.4. Yếu tố từ bản thân người lao động nhập cư ........................................ 41
1.3.5. Yếu tố năng lực của nhân viên công tác xã hội ................................... 41
1.4. Luật pháp, chính sách đối với người lao động nhập cư .................. 42
CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI LAO
ĐỘNG NHẬP CƯ TẠI PHƯỜNG PHÚC XÁ – QUẬN BA ĐÌNH – HÀ
NỘI.............................................................................................................. 47
2.1. Đặc điểm địa bàn và khách thể nghiên cứu ..................................... 47
2.1.1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu ....................................................... 47
2.1.2. Tổng quan về người lao động nhập cư tại địa bàn nghiên cứu ............ 48
2.2. Hoạt động công tác xã hội với người lao động nhập cư tại phường
Phúc Xá – Quận Ba Đình – thành phố Hà Nội. ........................................ 56
2.2.1. Thực trạng triển khai các hoạt động công tác xã hội với người lao động
nhập cư ...................................................................................................... 56
2.2.2. Thực trạng hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ lao động nhập cư
nâng cao nhận thức....................................................................................... 58
2.2.3. Thực trạng hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ lao động nhập cư tiếp
cận các dịch vụ xã hội cơ bản....................................................................... 61
2.2.4. Thực trạng hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ lao động nhập cư hòa
nhập cộng đồng ............................................................................................ 67
2.2.5. Thực trạng một số dự án hỗ trợ lao động nhập cư tại phường Phúc Xá .. 71
2.3. Thực trạng một số yếu tố ảnh hưởng tới công tác xã hội với người
lao động nhập cư tại phường Phúc Xá – Quận Ba Đình – thành phố Hà
Nội ............................................................................................................ 75
2.3.1. Yếu tố hệ thống luật pháp chính sách ................................................. 75
2.3.2. Yếu tố sự quan tâm của chính quyền địa phương đến hoạt động CTXH
với người lao động nhập cư.......................................................................... 76
iii
2.3.3. Yếu tố sự hỗ trợ từ các tổ chức xã hội, tổ chức phi chính phủ............. 77
2.3.4. Yếu tố bản thân người lao động nhập cư............................................. 79
2.3.5. Yếu tố từ cán bộ thực hiện hoạt động CTXH...................................... 81
2.4. Đánh giá việc thực hiện hoạt động công tác xã hội với người lao
động nhập cư tại phường Phúc Xá – quận Ba Đình – thành phố Hà Nội82
2.4.1. Ưu điểm.............................................................................................. 82
2.4.2. Hạn chế và thách thức......................................................................... 83
CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM NÂNG
CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG
NHẬP CƯ TẠI TẠI PHƯỜNG PHÚC XÁ – QUẬN BA ĐÌNH – THÀNH
PHỐ HÀ NỘI ............................................................................................. 85
3.1. Bối cảnh tình hình lao động nhập cư trong thời gian tới .................. 85
3.1.1. Cơ hội................................................................................................. 85
3.1.2. Thách thức.......................................................................................... 86
3.2. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động công tác xã hội với
người lao động nhập cư.............................................................................. 88
3.3. Khuyến nghị nâng cao hiệu quả hoạt động công tác xã hội với người
lao động nhập cư ........................................................................................ 96
KẾT LUẬN............................................................................................... 100
TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................................................ 102
PHỤ LỤC.................................................................................................. 105
iv
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
TỪ VIẾT TẮT
AAV
NỘI DUNG ĐẦY ĐỦ
Action Aid Viet Nam
An sinh xã hội
Bảo hiểm y tế
ASXH
BHYT
BHXH
CLB
Bảo hiểm xã hội
Câu lạc bộ
CTXH
LHPN
Công tác xã hội
Liên hiệp phụ nữ
Người lao động
Sức khỏe sinh sản
Ủy ban nhân dân
NLĐ
SKSS
UBND
v
DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU VÀ BIỂU ĐỒ
Trang
Bảng 2.1. Trình độ văn hóa chuyên môn của lao động nhập cư
phường Phúc Xá
50
Bảng 2.2: Tình trạng cư trú của người lao động nhập cư phường
Phúc Xá
51
55
56
59
63
69
Bảng 2.3: Thu nhập trung bình hàng tháng của người lao động nhập
cư phường Phúc Xá
Bảng 2.4: Mức độ triển khai các hoạt động CTXH với người lao
động nhập cư
Bảng 2.5: Mức độ hiểu quả các hoạt động hỗ trợ nâng cao nhận thức
cho lao động nhập cư
Bảng 2.6: Mức độ hiểu quả các hoạt động hỗ trợ lao động nhập cư
tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản
Bảng 2.7: Mức độ hiểu quả các hoạt động hỗ trợ lao động nhập cư
hòa nhập cộng đồng
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Trang
49
Biểu đồ 2.1. Độ tuổi của lao động nhập cư phường Phúc Xá
Biểu đồ 2.2. Đánh giá của lao động nhập cư về điều kiện nhà trọ
Biểu đồ 2.3. Công việc hiện nay của lao động nhập cư
53
54
Biểu đồ 2.4: Người được lao động nhập cư tìm gặp để được hỗ trợ
80
1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Di cư từ nông thôn lên thành phố được coi là xu thế tất yếu, một khía
cạnh tự nhiên của quá trình phát triển. Luật Cư trú từ 2006 đã cho phép công
dân Việt Nam được sinh sống ở những nơi họ muốn, do vậy số người đến và
sinh sống ở Hà Nội gia tăng nhanh chóng, gây nhiều áp lực cho thủ đô về
kinh tế - xã hội, nhất là vấn đề bảo đảm an sinh xã hội, chất lượng cuộc sống,
dân số và lực lượng lao động. Số người lao động phổ thông ở các tỉnh đổ về
Hà Nội chiếm tỉ lệ rất lớn. Theo Niên giám Thống kê 2013, có khoảng
500.000 người di cư ra Hà Nội kiếm sống. Sau thu hoạch là lúc nông nhàn, họ
ra thành phố tìm việc làm hoặc ở Hà Nội một thời gian ngắn rồi lại trở về quê.
Họ thường tìm việc quanh các khu chợ lớn, bến xe, hoặc làm những công việc
theo thời vụ với thu nhập thấp và không ổn định. Họ nhận làm tất cả mọi việc
từ giúp việc gia đình, dọn vệ sinh, bán hàng rong, thu gom phế liệu đến phụ
hồ, xe ôm… Đây là những công việc đang thu hút nhu cầu lao động trên
thành phố, không cần đến trình độ tay nghề, kinh nghiệm.
Trong đời sống, họ phải đối mặt với mức sống thấp và họ khó tiếp cận
hoặc bị hạn chế tiếp cận với các dịch vụ giáo dục, y tế, nhà ở... Chính vì vậy,
theo quan điểm của các nhà xã hội học lao động nhập cư ở đô thị là đối tượng
thuộc nhóm yếu thế. Điều đó được thể hiện qua những đặc điểm sau: Hầu hết
làm nhiều nghề hoặc việc làm nặng nhọc, độc hại, trong điều kiện tồi tệ, bằng
sức lao động giản đơn, bán hàng rong, giúp việc gia đình… Đa phần là các cơ
sở sản xuất, kinh doanh thuộc khu vực kinh tế phi chính thức. Hầu như họ
không được ký hợp đồng lao động, hoặc nếu có hợp đồng lao động thì thường
không được tham gia BHXH, BHYT. Thu nhập thấp và không ổn định, đi đôi
với tay nghề thấp. Đa số phải sống trong những khu nhà trọ rẻ tiền, với điều
kiện ở tạm bợ và tồi tệ. Họ cũng rất ít tham gia vào các tổ chức đoàn thể và
2
các tổ chức xã hội tự nguyện tại nơi đến.
Địa vị pháp lý của người di cư tại nơi đến là yếu tố quan trọng quyết
định đến khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Địa vị này gắn liền việc
họ có được đăng ký hộ khẩu thuộc loại nào. Ở Hà Nội, người lao động nhập
cư từ nông thôn thường không đủ điều kiện để có hộ khẩu thường trú (KT1,
KT2, KT3). Trong trường hợp tốt nhất, họ có thể đăng ký tạm trú ngắn hạn
(KT4) với các điều kiện rất hạn chế. Vì vậy, khả năng hòa nhập vào cộng
đồng dân cư nơi đến cũng thường rất hạn chế. Mặt khác, bản thân cơ sở hạ
tầng cung cấp dịch vụ xã hội cơ bản cho người dân đô thị như y tế, giáo dục,
nhà ở, vệ sinh môi trường…cũng đang bị quá tải. Các chính sách quản lý lĩnh
vực này cũng còn nhiều bất cập. Trong bối cảnh đó, người lao động nhập cư
và gia đình họ gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, cụ thể là việc làm và các
nhu cầu về dịch vụ xã hội cơ bản.
Qua tìm hiểu thực tế cho thấy, những nghiên cứu chuyên đề làm thông
tin nền tảng, dữ liệu cho những hoạt động của các mô hình CTXH can
thiệp/hỗ trợ trực tiếp đối với lao động nhập cư xuất phát từ chính nhu cầu, vấn
đề thực tế họ đang gặp phải hiện còn ít và thiếu. Một số mô hình can thiệp
trong CTXH đối với lao động nhập cư đã áp dụng chưa thực sự hiệu quả và
không mang tính bền vững. Nguyên nhân chính là do không nắm bắt được
nhu cầu thực tế cũng như những rào cản hiện tại mà họ đang gặp phải.
Phường Phúc Xá của quận Ba Đình là cửa ngõ chợ Đồng Xuân, Long
Biên và 36 phố phường – là nơi buôn bán truyền thống sầm uất nhất Hà Nội.
Số liệu về lao động nhập cư trên địa bàn rất khó để có số liệu cụ thể vì hầu hết
họ không đăng ký tạm trú và số lao động nhập cư trong phường không ổn
định vì họ đến rồi lại đi. Phường Phúc Xá được coi là một điểm nóng về
người nhập cư của quận.
Từ những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài “Công tác xã hội với người
3
lao động nhập cư tại phường Phúc Xá – quận Ba Đình – thành phố Hà Nội”
nhằm tìm hiểu thực trạng đời sống của người lao động nhập cư cũng như đánh
giá việc thực hiện hoạt động công tác xã hội đã và đang thực hiện tại phường
Phúc Xá, Ba Đình, Hà Nội.
2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Sự di cư diễn ra ngày càng phức tạp cộng với tính dễ bị tổn thương
đang kéo theo nhiều vấn đề như môi trường, việc làm, thất nghiệp cũng như
vấn đề an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe, giáo dục, vấn đề trợ giúp pháp
lý…Gần đây đã có nhiều nghiên cứu về di cư nhằm tìm hiểu thực trạng cũng
như ảnh hưởng của quá trình di cư đến việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản
của người di cư/nhập cư tự do tại các thành phố lớn như Hà Nội, Hồ Chí
Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng…Có thể kể ra một số nghiên cứu, chương trình
tiêu biểu dưới đây:
a. Trên thế giới:
Các kết quả các nghiên cứu về di dân trên thế giới đáng chú ý công
trình của E.G Ravenstein (1885) về các lý thuyết xã hội học với di dân, ở đây
tác giả xem xét quy luật di dân có liên quan đến quy mô dân số, mật độ
khoảng cách di dân. Theo ông, động lực thúc đẩy di cư giữa các vùng là sự
khác biệt về trình độ phát triển kinh tế , bởi tiến trình công nghiệp hoá và phát
triển thương mại giữa các khu vực của một quốc gia. [26]
Những năm sau đó, trên cơ sở này các lý thuyết di dân mới như lý
thuyết lực hấp dẫn hoặc lý thuyết cơ hội sống…ra đới. Đáng chú ý là lý
thuyết của Lewis (1954) cho rằng khác biệt cơ hội việc làm và mức lương
giữa nông thôn và thành thị trong quá trình phát triển kinh tế đã khuyến khích
di dân từ nông thôn ra thành thị.[25]
Giai đoạn những năm 1960 và 1970 nhiều nghiên cứu về di dân được
công bố với những nguyên nhân gắn với quá trình đô thị hoá trong phát triển.
4
Lee (1966) khẳng định rằng nghèo đói, thiếu phương tiện mưu sinh như đất
đai, chất lượng cuộc sống thấp so với thành thị phồn vinh là những nguyên
nhân thúc đẩy di cư từ nông thôn ra thành thị.[24]
Đóng góp lớn nhất trong nghiên cứu di dân từ nông thôn ra thành thị
thuộc về Harris- Todaro (1970). Nghiên cứu này tập trung vào các nước đang
phát triển, nơi diễn ra quá trình đô thị hoá nhanh và dòng di dân từ nông thôn
ra thành thị rất mạnh. do chênh lệch tiền lương và cơ hội việc làm ngày càng
lớn. Những vùng đô thị thiếu lao động có mức lương cao sẽ thu hút dòng di
dân từ các vùng nông thôn có thu nhập thấp. Harris và Todaro cho rằng quyết
định di chuyển kết hợp những kỳ vọng của những người di cư tiềm năng về
khả năng thu nhập cho phép họ có thu nhập cao hơn và cuộc sống khá hơn.
Hai tác giả cũng cho rằng những người di cư mong chờ có thể nhận được việc
làm tốt và có thu nhập cao nên họ chấp nhận thất nghiệp hay thiếu việc để chờ
đợi cơ hội việc làm tốt trong tương lai.[23]
Trong một nghiên cứu trường hợp Andean, Bebbington (1999) đã mô tả
tác động của di cư đối với sinh kế phụ thuộc vào các yếu tố khác nhau như: tài
sản sẵn có, cơ cấu xã hội, thể chế, thời gian xa nhà, mùa di cư và thu nhập
tiền mặt. Di cư là một quá trình gắn liền với các cơ cấu thể chế (Guilmoto
1998) và vì đó không phải là một lựa chọn mở cho tất cả mọi người vì di cư đi
nơi khác thường xuất hiện cùng với các phương thức di cư trước đó và các
mạng lưới thúc đẩy và luân chuyển các dòng tiếp sau (Masey 1990). Vì vậy,
sinh kế sẽ được quyết định rất nhiều bởi cơ cấu gia đình, tình trạng kinh tế và
giới của người di cư (Chant 1998). Đặc tính của người di cư khá chọn lọc và
có thể hoặc dẫn tới việc xem di cư như là một lựa chọn cho sinh kế hoặc di cư
ra khỏi lựa chọn phát triển (Deshingkar và Start 2003, Kothari 2002). [18]
b. Tại Việt Nam
Báo cáo Điều tra di cư nội địa Quốc gia, Tổng Cục Thống kê – Quỹ
5
dân số Liên hiệp Quốc (tháng 12.2016) cho thấy: Có tới 42,6% di cư cho biết
họ gặp khó khăn về chỗ ở và hơn 60% số người di cư gặp khó khăn cho biết
họ tìm sự giúp đỡ của người thân thích (Tỷ lệ tìm sự giúp đỡ từ họ hàng là
32,6% và từ bạn bè là 40,5%) nhưng sự giúp đỡ chủ yếu nhất là sự “động viên
tinh thần”. Vai trò của chính quyền địa phương trong việc hỗ trợ những người
di cư gặp khó khăn tương đối mờ nhạt. “Tình hình an ninh trật tự kém”, “mất
cắp/trộm cắp/trấn lột”, “cơ sở hạ tầng kém”, “môi trường ô nhiễm/kém vệ
sinh” là những lý do chủ yếu khiến người di cư cảm thấy không an
toàn/không hài lòng/không thoải mái ở nơi cư trú mới. Trong số những người
cảm thấy không an toàn nơi cư trú mới, khoảng trên 50% cho rằng “an ninh
trật tự kém” hoặc bị “mất cắp/trộm cắp/trấn lột”; 25,2% người di cư không
hài lòng vì cơ sở hạ tầng ở nơi cư trú mới kém và 24,5% là con số của người
di cư không hài lòng vì “môi trường ô nhiễm/kém vệ sinh”. Đối với người di
cư ở khu vực thành thị, những người đề cập đến khó khăn về chỗ ở chiếm tỷ
lệ cao nhất (40,9%); tỷ lệ cao thứ hai thuộc về những người gặp khó khăn về
nguồn thu nhập (31,6%) và thứ ba là vấn đề việc làm (28,6%). những người
mới di cư đến sống trong những căn nhà trọ xây tạm, hoặc trong những nhà
trọ chất lượng thấp và trả tiền trọ hàng ngày hoặc sống tại nơi làm việc mà
thường là các công trường xây dựng. Họ cố gắng dành dụm tiền cho tương lai
hoặc gửi về cho gia đình và chấp nhận giảm thiểu chi phí cho các nhu cầu
khác của mình. Họ chỉ sử dụng rất ít tiền cho việc ăn uống và chăm sóc sức
khỏe. Thực tế này dẫn đến điều kiện sống tạm và không an toàn cho các cư
dân và làm tăng các nguy cơ về các bệnh lây nhiễm và sức khỏe kém. Khi ốm
đau, đa số (trên 70%) người di cư và không di cư tìm đến cơ sở y tế công là
bệnh viện/phòng khám nhà nước. Chỉ có gần 20% tới điều trị tại các bệnh
viện/phòng khám tư nhân. Kết quả điều tra đã phản ánh được thực trạng
chung và những khó khăn của những người lao động di cư lên thành phố kiếm
6
sống so với những người không di cư. Đây là cơ sở để nhìn lại những dịch vụ
xã hội cung cấp cho những đối tượng này. [16]
Lê Văn Toàn – Học viện chính trị - Hành chính Quốc gia, nghiên cứu
“Dịch vụ xã hội cho người nhập cư ở Hà Nội” đăng trên Tạp chí Dân số Việt
Nam/số 3 (108)/2010 chỉ ra: cùng với khó khăn do thu nhập thấp, người nhập
cư ở đô thị có rất ít khả năng và cơ hội đến được với hệ thống các dịch vụ xã
hội cơ bản. Họ thường phải trả tiền cho các dịch vụ xã hội cơ bản (tiền điện,
dịch vụ y tế, giáo dục, vệ sinh môi trường…) với mức chi phí khá cao. Những
chương trình y tế, các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ thường ít khi đến được với
người nhập cư, thậm chí bị bỏ qua vị thế không chính thức của họ về mặt
pháp lý (không có hộ khẩu) ở nơi nhập cư. Bài viết đã chỉ ra thực trạng đời
sống cũng như những khó khăn mà người nhập cư tự do hiện nay đang gặp
phải. Tuy nhiên, bài viết chưa đi vào đánh giá từng dịch vụ xã hội cơ bản,và
chưa chỉ ra những rào cản khiến người nhập cư không tiếp cận được các dịch
vụ xã hội cơ bản như những người dân bản địa. [19]
Nghiên cứu “Dịch vụ xã hội phục vụ phát triển con người - Báo cáo
phát triển con người năm 2011 – UNDP” (Chương trình phát triển Liên Hợp
Quốc hợp tác với Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), đã đề cập đến
vấn đề chênh lệch về tiếp cận y tế, giáo dục trong nhóm dân nhập cư tại các
thành phố lớn và cũng chỉ ra rằng rào cản lớn nhất đối với người di cư từ
nông thôn ra thành thị trong tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục là sự phụ thuộc
vào hệ thống đăng ký hộ khẩu. Người di cư vẫn còn tên trong hộ khẩu gia
đình ở các xã, phường gốc, nhưng trên thực tế lại sống tạm thời hoặc lâu dài
tại đô thị nơi đến mà chưa đăng ký. Những người di cư không đăng ký hộ
khẩu tại nơi đến có hai lựa chọn: hoặc xin vào các trường bán công hoặc tư
thục với học phí cao hơn, hoặc trả thêm tiền để con của họ được nhận vào các
trường công. Nhiều người di cư để con cái của họ ở lại quê với gia đình hoặc
7
hàng xóm và chuyển tiền kiếm được về để hỗ trợ học hành và chăm sóc cho
con cái. Cách thức này gây căng thẳng lớn về tình cảm giữa người di cư và
con cái họ. Tương tự như vậy, người di cư không có hộ khẩu tại nơi ở mới và
những người không phải cư dân chính gốc thường không đủ điều kiện để
được hưởng các dịch vụ xã hội trong các chương trình xoá đói giảm nghèo
quốc gia, bao gồm cả các khoản vay lãi suất thấp, khám chữa bệnh miễn phí
và miễn học phí. Nhiều người lao động di cư nghèo sống trong điều kiện nhà
ở tồi tàn và các khu định cư thu nhập thấp, phải đối mặt với rào cản trong tiếp
cận và bảo đảm về quyền sử dụng đất, sở hữu nhà ở, cũng như các dịch vụ
điện, nước và vệ sinh. Người di cư ở các khu vực đô thị thường có sức khỏe
kém hơn và tình trạng sức khỏe của họ xấu đi nhanh hơn những cư dân
thường trú. Các vấn đề về sức khỏe đặt một gánh nặng lớn lên người di cư,
đặc biệt là những người làm việc trong khu vực không chính thức với tiền
công thấp. Người di cư thường phải chi trả cho các dịch vụ y tế nhiều hơn
đáng kể, do họ không có bảo hiểm y tế hoặc để tránh chậm trễ trong tiếp cận
dịch vụ y tế. Những người không đăng ký hộ khẩu thường không có thẻ
BHYT cho con cái và không nhận được các thông tin hoặc chương trình uống
vitamin, tiêm vắc xin. Các phát hiện trong báo cáo chỉ đã chỉ ra rất rõ những
vấn đề mà hiện nay người di cư/nhập cư đang gặp phải mà nguyên nhân chính
liên quan đến vấn đề đăng ký hộ khẩu. Tuy nhiên những phát hiện này cũng
chỉ dừng lại ở tính chất mô tả, chỉ ra những vấn đề tồn tại chung chung, chưa
chỉ ra được đâu là vấn đề thực sự họ quan tâm, đâu mới là nhu cầu, mong
muốn khi sử dụng dịch vụ xã hội cơ bản của người nhập cư tự do, cách thức
cải thiện việc cung cấp dịch vụ và cách tăng khả năng tiếp cận dịch vụ cho
người nhập cư tự do. [7]
Báo cáo khảo sát: “Nhu cầu trợ giúp pháp lý của người lao động di cư
tự do tại khu Phúc Xá, Long Biên, Hà Nội” do Viện Nghiên cứu chính sách,
8
pháp luật và phát triển tiến hành, cho thấy, nhu cầu trợ giúp pháp lý của người
lao động di cư làm việc ở các khu công nghiệp hoặc lao động tự do là khá
cao. Chỉ có 2 loại cơ quan mà người lao động di cư nói là họ thường tìm gặp
khi có “rắc rối” trong quan hệ lao động, đó là cơ quan công an và chính quyền
địa phương. Về dịch vụ y tế, độ bảo phủ của BHYT còn yếu: Có tới 66,92%
người lao động được phỏng vấn không thuộc đối tượng đóng bảo hiểm y tế.
Người lao động làm trong các khu công nghiệp, xí nghiệm, công ty thường
thắc mắc về việc đóng BHXH và BHYT. Người lao động tự do như xe ôm,
bán hàng thì hầu như không quan tâm tới vấn đề này. Dịch vụ giáo dục: chỉ ra
rằng đối với lao động làm công ăn lương, họ thường thắc mắc về việc xin cho
con đi học mẫu giáo hoặc tiểu học trường công lập. Đối với lao động tự do thì
không quan tâm vì con cái thường học ở quê. Các vấn đề về kinh doanh nhỏ;
thành lập doanh nghiệp, thuế...: do điều kiện công việc hiện tại của người lao
động chưa có nhu cầu nên đa số người lao động được hỏi đều trả lời là họ
không có nhu cầu tư vấn vì bản thân họ và gia đình không buôn bán, kinh
doanh. Chỉ có 9,23% lao động có nhu cầu tư vấn pháp luật đối với hoạt động
kinh doanh, buôn bán không có địa điểm cố định và chỉ có 3,85% muốn được
tư vấn về pháp luật kinh doanh có cửa hàng cố định. Về Hộ tịch- Hộ khẩu:
Hầu hết người lao động cho rằng việc không có hộ khẩu, họ đã gặp nhiều khó
khăn trong các lĩnh vực như: Tìm việc làm, tham gia bảo hiểm và các chế độ
xã hội; hưởng các dịch vụ y tế; trong giáo dục học nghề và xin học cho con;
khó khăn trong an ninh trật tự. Có tới 47,69% người lao động được hỏi trả lời
không biết gì về các quy định hộ khẩu/đăng ký tạm trú/tạm vắng. Trong số
người được hỏi thì chỉ có 52,31% số người có biết đến những quy định này
nhưng đều ở mức độ rất sơ sài. Những hiểu biết này có được là do người cho
thuê nhà hướng dẫn họ làm thủ tục đăng ký tạm trú/tạm vắng hoặc do cán bộ
phường phổ biến, công an khu vực yêu cầu. Một số người lao động chỉ biết
9
đến những quy định này khi buộc phải lên làm thủ tục với chính quyền địa
phương. Báo cáo cũng chỉ ra rằng Xu hướng ngoài các hoạt động tố tụng, tư
vấn tại trụ sở của Trung tâm, một trong những hoạt động đạt được kết quả cao
đó là Trợ giúp pháp lý lưu động. Hoạt động này ngày càng trở nên phổ biến
bởi tính hiệu quả cao, mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho những người khó
tiếp cận dịch vụ pháp lý, cần nhân rộng mô hình. Đồng thời cũng đề xuất: để
hoạt động trợ giúp pháp lý cho lao động di cư có hiệu quả, các Trung tâm trợ
giúp pháp lý hiện đang chú trọng mở rộng các loại hình tư vấn pháp luật phổ
thông, đáp ứng nhu cầu rộng rãi, đa dạng của người dân... đồng thời nghiên
cứu lập hệ thống dịch vụ tư vấn pháp luật không lấy tiền để hướng dẫn nhân
dân sống và làm việc theo pháp luật. Báo cáo đã chỉ ra rất chi tiết một trong
những lĩnh vực cung cấp dịch vụ xã hội cơ bản là dịch vụ trợ giúp pháp lý,
các số liệu đưa ra rõ ràng, chi tiết về thực trạng, những khó khăn rào cản và
những nhu cầu cần trợ giúp pháp lý của người di cư. [22]
Nghiên cứu “Tiếp cận An sinh xã hội (ASXH) của người lao động nhập
cư tại một số khu vực đô thị” do ActionAid Việt Nam (AAV) thực hiện năm
(2012) đã chỉ ra nhu cầu cần thiết phải đổi mới các chính sách hiện nay về
ASXH nhằm đảm bảo các quyền lợi cơ bản của người nhập cư tại các khu đô
thị. Có tới 90% người lao động nhập cư ở các khu đô thị Việt Nam không tiếp
cận được các chương trình an sinh xã hội (ASXH) ở nơi cư trú và gần 80%
người nhập cư lao động trong khu vực không chính thức gặp phải rất nhiều
khó khăn trong việc tiếp cận các bệnh viện công, theo kết quả nghiên cứu gần
đây của tổ chức ActionAid tại Hải Phòng và thành phố Hồ Chí Minh. Nghiên
cứu cũng chỉ ra rằng, từ 80% đến 90% người lao động nhập cư mang theo con
nhỏ tới nơi cư trú mới. Tuy nhiên, vẫn chưa có chính sách cụ thể nào bảo đảm
các quyền về giáo dục của con em họ tại các đô thị, như bảo đảm sự phù hợp
với thời gian làm việc linh hoạt của các bà mẹ hoặc giáo dục chất lượng và
10
miễn phí cho con em của người lao động nhập cư. Bên cạnh đó, tỷ lệ người
nhập cư lao động trong khu vực không chính thức được tiếp cận bảo hiểm y tế
thấp hơn rất nhiều so với người lao động nhập cư chính thức. Số người nhập
cư lao động trong khu vực không chính thức được khám sức khỏe định kỳ
hàng năm chỉ đạt dưới 10%. Các chính sách ASXH của Việt Nam cần phải
chuyển từ cách tiếp cận khoanh vùng các nhóm mục tiêu sang cách tiếp cận
bảo đảm ASXH phổ quát, đặc biệt trong lĩnh vực y tế và giáo dục. Khuynh
hướng nữ hóa lực lượng lao động cũng cần được xem xét khi xây dựng các
can thiệp chính sách nhằm bảo đảm những hỗ trợ cần thiết về y tế và giáo dục
cho các gia đình nhập cư. Mặc dù nhiều hợp phần của các chương trình
ASXH ưu tiên nhóm đối tượng nghèo, những bằng chứng thu thập được lại
không cho thấy các chương trình này mang lại tác động có lợi lớn đến đời
sống của người lao động nhập cư và con em họ. [1]
Bùi Sỹ Tuấn, báo cáo chuyên đề “Bảo hiểm xã hội cho lao động di cư:
Vấn đề cần được quan tâm”, Viện Khoa học Lao động và Xã hội, 2012, đã
chỉ ra rằng Lao động di cư/nhập cư tự do là đối tượng thuộc nhóm yếu thế, do
tính bất trắc, thường dễ bị tổn thương và gặp rủi ro, nên nhu cầu được tham
gia bảo hiểm xã hội của nhóm đối tượng này là chính đáng. Đa số lao động di
cư/nhập cư tự do không tham gia và không được hưởng các chế độ BHXH;
Hầu hết không có và không được hưởng các chế độ bảo hiểm dành cho người
lao động; Phần lớn không có cũng như không được hưởng các phúc lợi xã hội
từ phía các cơ sở kinh tế (doanh nghiệp) mà họ đang làm việc. Nhìn chung, họ
không tiếp cận được với các chương trình, dự án hỗ trợ hoặc trợ giúp chính
thức của Nhà nước thông qua chính quyền, các tổ chức chính trị-xã hội và các
cơ sở kinh tế chính thức. Chính phủ Việt Nam cũng đã có nhiều chính sách hỗ
trợ cho người di cư, tuy nhiên các chính sách hiện hành mới tập trung cho
những lao động di cư có tổ chức còn hình thức di cư tự do – là hình thức chủ
11
yếu hiện nay, còn ít và mỏng cho đối tượng này. Phần lớn người lao động di
cư chưa tiếp cận hoặc tham gia và không được hưởng lợi từ hệ thống bảo
hiểm xã hội chính thức. Báo cáo cũng đưa ra một số đề xuất như: cần tạo điều
kiện để người lao động được tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện; lồng ghép
chương trình BHXH tự nguyện với các chương trình mục tiêu khác như
chương trình việc làm, chương trình giảm nghèo…Có chính sách để lao động
di cư được tiếp cận với hệ thống bảo trợ và cứu trợ xã chính thức khi gặp rủi
ro, từ phía chính quyền, các tổ chức chính trị – xã hội, các tổ chức xã hội tự
nguyện và nhất là từ các doanh nghiệp, các chủ sử dụng lao động. Chính
quyền nơi đến cần có sự quan tâm về chế độ nhà ở như khu nhà cho thuê, bán
nhà thu nhập thấp, với các điều kiện sống an toàn, ổn định, và đảm bảo vệ
sinh môi trường. Báo cáo đã chỉ ra được thực trạng, những khó khăn trong
của việc tiếp cận và sử dụng hệ thống dịch vụ Bảo hiểm xã hội của người di
cư/nhập cư tự do đưa ra những khuyến nghị khá rõ ràng trong việc cung cấp
và giúp đỡ người di cư/nhập cư tự do tiếp cận được dịch vụ Bảo hiểm xã hội.
Tuy nhiên, báo cáo mới chỉ dừng lại từ phía đánh giá các yếu tố khách quan
của hệ thống bên ngoài mà chưa đánh giá được những yếu tố xuất phát từ
chính hệ thống bản thân của người di cư/nhập cư tự do, những rào cản về mặt
nhận thức, những nhu cầu, mong muốn về sử dụng dịch vụ Bảo hiểm xã hội
xuất phát từ chính bản thân họ. [20]
Phương Hương - Tổng cục Dân số Kế hoạch hóa Gia đình, báo cáo
“Các can thiệp về chăm sóc sức khỏe sinh sản cho người di cư tại Việt Nam,
2000 – 2008” đăng trên tạp trí Tạp chí Dân số Việt Nam/số 1 (106)/2010 chỉ
ra rằng, các chương trình quốc gia về chăm sóc sức khỏe sinh sản chưa đáp
ứng được nhu vầu về thông tin và dịch vụ ngày càng gia tăng của người di
cư/nhập cư tự do tại các thành phố lớn. Nội dung chính của báo cáo tập trung
vào việc rà soát lại những can thiệp sức sức khỏe sinh sản hỗ trợ cho người di
Tải về để xem bản đầy đủ
122 trang
20980
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Luận văn Công tác xã hội với người3 lao động nhập cư tại phường Phúc Xá - quận Ba Đình - thành phố Hà Nội", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- luan_van_cong_tac_xa_hoi_voi_nguoi3_lao_dong_nhap_cu_tai_phu.pdf
