Nhu cầu giáo dục hòa nhập ở trường tiểu học của trẻ em mồ côi sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội theo tiếp cận đặc điểm tâm lí - Xã hội
Nguyễn Hồng Kiên
Nhu cầu giáo dục hòa nhập ở trường tiểu học
của trẻ em mồ côi sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội
theo tiếp cận đặc điểm tâm lí - xã hội
Nguyễn Hồng Kiên
Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
Số 144 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
Email: Nguyenhongki[email protected]
TÓM TẮT: Trẻ em mồ côi ở độ tuổi học tiểu học đang sống tại các cơ sở bảo
trợ xã hội có nhu cầu được học hòa nhập, theo tiếp cận đặc điểm tâm lí xã
hội. Bởi vì sau khi đột ngột bị mất đi người thân lúc tuổi đời còn quá nhỏ,
các em bị tổn thương tâm lí, sống khép mình hoặc tự do thiếu tính tuân thủ
do thiếu sự chăm sóc - giáo dục của cha mẹ. Khi vào sống tại các cơ sở
bảo trợ xã hội, các em phải thay đổi thói quen sống để thích ứng với môi
trường mới. Khi đến trường tiểu học, các em có nhu cầu giáo dục hòa nhập
khá đa dạng. Vì vậy, giáo viên, nhân viên xã hội và các cơ sở bảo trợ xã hội
cần có những biện pháp hỗ trợ các em hòa nhập ở trường tiểu học - môi
trường xã hội hóa đầu tiên của mỗi cá nhân. Điều đó sẽ giúp các em có
một kết quả học tập - rèn luyện tốt hơn để tự lập sau này và trở thành người
có ích cho xã hội.
TỪ KHÓA: Trẻ em mồ côi; giáo dục hòa nhập; cơ sở bảo trợ xã hội; nhà trường tiểu học.
Nhận bài 30/9/2019 Nhận kết quả phản biện và chỉnh sửa 25/10/2019 Duyệt đăng 25/11/2019.
1. Đặt vấn đề
côi cả cha lẫn mẹ hoặc bị bỏ rơi, bị mất nguồn nuôi dưỡng
Trẻ em mồ côi (TEMC) đang sống tại các cơ sở bảo trợ xã
hội (CSBTXH) là đối tượng trẻ em không có cha mẹ, không
được sống cùng người thân, không có gia đình mà dựa hoàn
toàn vào các tổ chức bảo trợ xã hội. Trong Dự thảo Đề án
đổi mới, phát triển trợ giúp xã hội giai đoạn 2015 - 2020 và
tầm nhìn đến 2030 của Bộ Lao động, Thương binh và Xã
hội trình Chính phủ năm 2015, Việt Nam có 11.365 TEMC
hiện đang sống tại 413 cơ CSBTXHtrong cả nước [1].Thực
tế cho thấy, TEMC đang sống tại các CSBTXH thường có
và không còn người thân thích để nương tựa; Trẻ em mồ côi
cha hoặc mẹ, những người còn lại là mẹ hoặc cha mất tích
theo quy định tại Điều 88 của Bộ Luật Dân sự hoặc không
đủ năng lực, khả năng để nuôi dưỡng theo quy định của
pháp luật”. Dựa theo quy định về trẻ mồ côi trên đây, các
CSBTXH đã xuất phát từ nhu cầu của người thân bảo trợ
trẻ hoặc đề nghị của địa phương nơi trẻ sinh sống khi không
còn người bảo trợ để đưa trẻ vào sống tại các CSBTXH.
Trong tài liệu “Thuật ngữ bảo vệ trẻ em” của Bộ Lao
tâm lí bất ổn khi đến trường học vì luôn có cảm giác mình động - Thương binh và Xã hội, CSBTXH (Social Protection
không có cha mẹ và không có một gia đình bình thường như Center) là các cơ sở do Nhà nước, các đoàn thể xã hội hay
những trẻ em khác. Các em thường sống khép mình, ít tiếp các tổ chức từ thiện lập ra để nuôi dưỡng và chăm sóc
xúc với mọi người và ít tham gia các hoạt động tập thể, hoạt những người già cô đơn, những người nghèo khổ, những
động xã hội. Điều đó ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả người khuyết tật, những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt (mồ
học tập, rèn luyện và phát triển nhân bản thân. Hơn nữa, côi, khuyết tật, bị bỏ rơi, bị nhiễm HIV/AIDS). Tùy theo
TEMC thường thiếu thốn cả về vật chất lẫn tình cảm, từ đó đặc điểm của từng địa phương, mỗi CSBTXH có thể nuôi
ảnh hưởng rất lớn đến sự hoà nhập với môi trường xã hội. dưỡng và chăm sóc nhiều loại đối tượng khác nhau, hoặc
chỉ chuyên trách về một loại đối tượng. Có nhiều CSBTXH
nuôi dưỡng và chăm sóc từng loại trẻ em có hoàn cảnh đặc
biệt: trẻ em mồ côi, trẻ em khuyết tật, trẻ em bị bỏ rơi, trẻ
em nhiễm HIV/AIDS [3, tr.97].
Các CSBTXH bao gồm cơ sở bảo trợ công lập và CS-
BTXH ngoài công lập gồm [3, tr.7]: 1/ Cơ sở bảo trợ công
lập do cơ quan quản lí nhà nước quản lí, đầu tư xây dựng cơ
sở vật chất, bảo đảm kinh phí cho các nhiệm vụ chi thường
xuyên của CSBTXH; 2/ CSBTXH ngoài công lập do các tổ
chức, cá nhân trong và ngoài nước đầu tư xây dựng cơ sở
vật chất và bảo đảm kinh phí cho các nhiệm vụ chi thường
Vì vậy, TEMC rất cần những người thương yêu, có trách
nhiệm với các em, sự thay thế cha mẹ và gia đình từ phía
giáo viên (GV), nhà trường, CSBTXH cũng như toàn xã
hội. Khi trẻ em không được hoà nhập trong các hệ thống xã
hội thường tìm cách để hoà nhập vào những hệ thống không
được xã hội chấp nhận, chẳng hạn như vào băng đảng trên
đường phố, các em có nguy cơ trở thành nhóm trẻ không
được hoà nhập lớn nhất.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Một số khái niệm cơ bản
Nghị định 07/2000/NĐ-CP [2] về chính sách cứu trợ xã xuyên của CSBTXH. Có thể liệt kê các loại hình CSBTXH
hội quy định như sau: ”TEMC là trẻ em dưới 16 tuổi, mồ dành cho TEMC bao gồm:
Số 23 tháng 11/2019
73
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
- Hệ thống trung tâm bảo trợ xã hội công lập được phân bố tại các CSBTXH phải thích nghi với nơi ở mới, trường học
theo mạng lưới các tỉnh, thường lấy tên gọi là trung tâm bảo
trợ xã hội + tên địa bàn. Ví dụ: CSBTXH tỉnh Nam Định.
- CSBTXH ngoài công lập mang tên Làng trẻ em SOS, do
tổ chức phi chính phủ của ông Hermann Gmeiner đứng đầu.
Ví dụ: Làng trẻ em SOS Quy Nhơn - Bình Định.
- CSBTXH ngoài công lập do các tổ chức tôn giáo thành
lập. Ví dụ: Trung tâm nhân đạo Hồng Đức - Tỉnh Bắc Ninh
(có Quyết định thành lập).
mới, thầy cô, bạn bè mới lại càng là một thử thách lớn so
với độ tuổi của các em.TEMC sống tại các CSBTXH có
nhiều hoàn cảnh xuất thân khác nhau, một số em được đưa
vào trong tình trạng bị vứt bỏ hoặc bỏ rơi ở đầu đường, xó
chợ, đa số trẻ được đưa vào do mồ côi cả cha lẫn mẹ hoặc
còn lại một người nhưng mất khả năng nuôi dưỡng, hoặc
cha mẹ vi phạm pháp luật và mất quyền nuôi con. Có một
đặc điểm chung là các em đều đã không được quan tâm,
chăm sóc và nuôi dạy chu đáo trước khi đến CSBTXH. Vì
vậy, các em có những đặc điểm cơ bản sau đây:
- CSBTXH do các cá nhân, tổ chức thiện nguyện thành
lập. Ví dụ: Mái ấm Bình Minh Thành phố Hồ Chí Minh (có
Quyết định thành lập).
Khái niệm hòa nhập ở trường tiểu học
2.2.1. Đặc điểm tâm lí - xã hội do hoàn cảnh xuất thân
Việc mất đi cha mẹ ruột, mất gia đình đồng nghĩa với
việc mất chỗ dựa về vật chất và tinh thần khi tuổi đời đang
rất cần sự chăm sóc yêu thương từ những người sinh ra
mình và phải chuyển sang một “gia đình thay thế” hoàn
toàn xa lạ là một đặc điểm xuất thân khiến TEMC sống tại
các CSBTXH bị tổn thương tâm lí và thường hay thu mình
trong giao tiếp (kết quả NC cụ thể, bao nhiêu %, mức độ
như thế nào?).
Nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, khi sợi dây tình cảm
và yêu thương, chăm sóc của người mẹ nói riêng và người
thân nói chung bỗng dưng bị cắt đứt hoàn toàn khiến các
em bị tổn thương tâm lí một cách nghiêm trọng, nhiều em
Tổ chức UNESCO quan niệm: Giáo dục hòa nhập
(GDHN) là một quá trình thay đổi toàn diện hệ thống giáo
dục nhờ xác định và đáp ứng nhu cầu đa dạng của tất cả HS,
không phân biệt về hoàn cảnh xã hội, kinh tế, văn hóa, ngôn
ngữ, thể chất, hoặc các yếu tố thể chất khác [4, tr.4].
Tác giả Nguyễn Xuân Hải quan niệm: “GDHN là giáo
dục mọi trẻ em trong lớp học bình thường của trường phổ
thông. GDHN là hỗ trợ mọi trẻ em, trong đó có trẻ em có
hoàn cảnh đặc biệt, có cơ hội bình đẳng tiếp nhận dịch vụ
giáo dục với những hỗ trợ cần thiết trong lớp học, phù hợp
tại trường phổ thông nơi trẻ sinh sống, nhằm chuẩn bị trở
thành những thành viên đầy đủ của xã hội” [5, tr.20].
Trên cơ sở nghiên cứu định nghĩa của những nghiên cứu
đi trước đã được công nhận giá trị và những định nghĩa hiện có những biểu hiện rối loạn sau sang chấn.TEMC sống tại
đang được phổ biến rộng rãi, trong nghiên cứu này chúng
tôi quan niệm:
các CSBTXH biểu lộ nhiều loại tổn thương về tâm lí được
thể hiện ra hành vi bên ngoài như sau:
GDHN ở trường tiểu học (TH) là phương thức giáo dục
đáp ứng nhu cầu giáo dục cá nhân cho mọi trẻ em có nhu
cầu hòa nhập trong nhà trường.Trong quá trình GDHN, trẻ
em được quan tâm tới những đặc trưng cơ bản như tính tôn
giáo, tính dân tộc, tình trạng thể chất và tâm lí, điều kiện
kinh tế, thành phần xã hội, hoàn cảnh sống và điều kiện
học tập:
- Mất đi động lực và sinh lực: Trẻ đau khổ, lo lắng, sợ sệt
có thể ngồi yên một chỗ suốt ngày, không ham thích bất kì
hoạt động gì.Trẻ buồn, lo lắng và rất khó tập trung. Đôi khi
căng thẳng quá trẻ trở nên quá hiếu động, bứt rứt, chạy nhảy
khắp nơi, không thể ngồi yên, dễ bị kích động [6, tr.72].
- Hung hăng và phá phách: Trẻ đâm ra hung hăng và phá
phách khi có cảm xúc mạnh do không thể diễn tả tâm trạng
bằng lời nói, trẻ có thể đánh đập người khác khi em cảm
thấy căng thẳng, tức giận hoặc sợ hãi. Trong nhiều trường
hợp, trẻ không tin tưởng vào người lớn nếu trẻ đã từng bị
người lớn đối xử thô bạo.Tuy nhiên, có khi trẻ mồ côi lại
bám chặt người lớn như sợ bị bỏ rơi, có khi trẻ lại không
muốn đem lòng thương mến ai [6, tr.72].
- Buồn bã và rất dễ nổi cáu: Trẻ không phải lúc nào cũng
có thể nói về tâm trạng của mình. Có thể trẻ vì quá bối rối
hoặc sợ hãi nên không xác định được tâm trạng của mình
hoặc không biết nói thế nào để diễn tả tâm trạng của mình
[6, tr.73].
Trong giao tiếp, trẻ mồ côi có thể bám lấy ai, bất cứ lúc
nào một cách dễ dàng nhưng đó chỉ là bề ngoài, bên trong trẻ
vẫn không dám coi đó là một mối quan hệ chắc chắn. Nhìn
bên ngoài, người ta thường nghĩ chúng có thể dễ dàng quên
mẹ nhưng thực chất chúng không quên, khi lo hãi trẻ sẽ gọi
mẹ hoặc nhớ đến mẹ. Trẻ sống trong CSBTXH thường là
những trẻ phải rời mẹ từ rất nhỏ. Tuy được CSBTXH chăm
sóc nhưng sự chăm sóc và yêu thương đó cũng ở một giới
- Trẻ em có nhu cầu hòa nhập được đi học ở trường TH
trẻ đang sinh sống.
- Mỗi trẻ có một nhu cầu hòa nhập cần được quan tâm, hỗ
trợ, mỗi trẻ có một năng lực khác nhau cần được phát huy.
- Mục tiêu, nội dung, phương pháp, đánh giá kết quả
GDHN cần được điều chỉnh, bổ sung cho phù hợp với khả
năng và nhu cầu của trẻ trên cơ sở hướng tới đáp ứng mục
tiêu chung và khả năng hòa nhập xã hội.
- Mọi GV, nhân viên của nhà trường tiểu học làm việc
cùng nhau để tạo ra một môi trường có hiệu quả cho việc
học tập của tất cả học sinh (HS).
- Nhà trường TH hòa nhập sử dụng những nguồn lực bên
trong đồng thời kết nối với các nguồn lực bên ngoài xã hội
và cộng đồng để tạo ra sự hỗ trợ tốt nhất cho trẻ.
2.2. Đặc điểm của trẻ em mồ côi sống tại các cơ sở bảo trợ xã
hội theo tiếp cận tâm lí - xã hội
Đối với tất cả mọi trẻ em, việc chuyển từ cuộc sống gia
đình và sinh hoạt mẫu giáo sang lớp 1 là cả một sự thay đổi
lớn với thử thách nhiều mặt. Đối với TEMC trong độ tuổi
TH mới được đưa từ gia đình (do mất mát cha mẹ) vào sống hạn nhất định. Các em luôn có suy nghĩ mình là đứa trẻ
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
74
Nguyễn Hồng Kiên
không có cha mẹ ruột thịt bên cạnh, phải sống nhờ vào tình chừng vì hoàn cảnh gia đình.Tuy nhiên, theo kết quả phỏng
yêu thương và chăm sóc của người lạ nên các em thường rụt
rè hơn so với các trẻ em bình thường khác. Từ đó, TEMC
sống tại các CSBTXH thường có biểu hiện sống thu mình,
tự ti trong giao tiếp, luôn có cảm giác bị kì thị vì mồ côi [7,
tr.224]. Cụ thể trẻ có những biểu hiện hành vi sau đây:
- Trẻ thường thích ngồi lặng lẽ một mình, gương mặt
thường buồn rầu, đôi mắt thường bất động.
- Khi gặp các bạn cùng lứa chưa quen biết hoặc người lạ
các em thường không nói, không giao tiếp.
- Dù là ở CSBTXH hay ở trường, trẻ luôn có cảm giác là
người khác không quý mến mình hoặc kì thị mình vì mình
là một đứa trẻ mồ côi.
Mặc dù hoàn cảnh đặc biệt tạo ra cho các em những đặc
điểm như vậy nhưng với độ tuổi tiểu học còn hồn nhiên và
ngây thơ,TEMC sống tại các CSBTXH có thể nhanh chóng
vượt qua hoàn cảnh của bản thân để vui vẻ hòa đồng tại nơi
sống và nơi học tập nếu nhận được sự sẻ chia và yêu thương
của những người xung quanh các em.
vấn sâu, chúng tôi nhận thấy, vẫn có một số trẻ sợ đến
trường vì những nguyên nhân chính sau đây:
Thứ nhất, nhiều trẻ đã bỏ học một thời gian khá dài trước
khi đến với các CSBTXH. Những trẻ này hầu hết kiến thức
đã rơi rụng và không thể được học với các bạn cùng độ tuổi.
Thông thường, những em này sẽ được CSBTXH bồi dưỡng
kiến thức một thời gian và xin vào học tiếp ở một lớp phù
hợp với khả năng thực tế của em.Tuy nhiên, hầu hết những
em này phải học lại với các em nhỏ ở các lớp đầu cấp TH.
Vì vậy, các em có tâm lí xấu hổ và ngại đến lớp.
Thứ hai, nhiều trẻ được chuyển từ vùng sâu vùng xa đến
các CSBTXH tại các trung tâm hoặc thành phố, nên khi
đi học khả năng tiếp thu không theo kịp các bạn của môi
trường mới. Trong thực tiễn, các CSBTXH thường đóng
tại các trung tâm của các tỉnh như là thị xã hoặc thành phố.
TEMC được mang về từ mọi vùng miền trong đó có vùng
sâu, vùng xa. Khi chưa thích nghi được với môi trường
sống mới, các em cũng có tâm lí không muốn đến trường vì
lại phải tiếp tục làm quen với một môi trường khác xa với
điều kiện, hoàn cảnh sống trước đây của các em.
Thứ ba, một số trẻ còn mang nhiều tổn thương tâm lí do
sự mất mát của bố mẹ hoặc bị chia cắt với bố mẹ, các em chỉ
muốn thu mình, không muốn gặp gỡ và tiếp xúc với những
người mới như thầy cô, bạn bè ở nhà trường mới.
Thứ tư, một số em bị bắt nạt học đường hoặc bị các bạn
kì thị ở trường TH sẽ không muốn đi học, không muốn đến
trường vì sợ bị đánh hoặc có cảm giác tủi thân khi thấy bạn
bè có bố mẹ đưa đón ở trường học.
2.2.2. Đặc điểm về môi trường sống và phát triển
a. Đặc điểm về môi trường sống
Khi được chuyển vào sống tại các CSBTXH, tất cả TEMC
đều phải học cách để thích nghi với môi trường sống mới,
hoàn toàn khác với môi trường sống trước đây của các em.
Hầu hết các em dù nhỏ tuổi nhưng đã hiểu được hoàn cảnh
khó khăn của bản thân, các em luôn cố gắng để chăm ngoan,
nghe lời người bảo trợ, nhân viên giáo dục của CSBTXH.
Sau một thời gian, các em sẽ dần thích nghi với những quy
định, nền nếp tại CSBTXH. Tuy vậy, một bộ phận TEMC
từng sống lang thang trước khi vào CSBTXH thường có
hành động bột phát, khả năng chịu đựng những quy định về
nền nếp kém hơn trẻ được đưa từ gia đình vào CSBTXH,
“trước khi vào trung tâm, em sống lang thang trên đường
phố và đã hình thành một số thói quen không phù hợp như:
không đánh răng, ngủ ở dưới đất…” [7, tr.162]. Vì vậy, khi
trẻ bắt đầu đi học hoặc quay trở lại trường học sau một thời
gian bỏ giữa chừng, việc giữ trật tự trong lớp, làm bài tập
cô giao trên lớp hay ở nhà đối với những trẻ này ban đầu
rất khó khăn. Đồng thời, những nội quy của nhà trường như
đi học đúng giờ, mặc đồng phục, bảo vệ môi trường xung
quanh cũng luôn cần sự nhắc nhở và giám sát.
Thứ năm, nhiều trẻ chưa thạo tiếng Việt vì các em thuộc
con em đồng bào các dân tộc thiểu số không nói tiếng Kinh,
những HS này rất ngại ngần khi phải xuất hiện ở trường học
và các em thường muốn lẩn tránh việc đi học.
Trong số rất nhiều nguyên nhân kể trên, nguyên nhân
xuất phát từ những sang chấn tâm lí dẫn đến sự tổn thương
cho các em, gây mất tập trung trong học tập, kết quả học
tập kém là nguyên nhân chính, rất cần sự lưu tâm của những
người lớn đang có trách nhiệm với các em.
2.2.3. Đặc điểm năng lực của trẻ em mồ côi hình thành từ hoàn
cảnh xuất thân và môi trường sống
Thực tế cho thấy, hầu hết TEMC bậc TH đã sống tại các
CSBTXH trong một khoảng thời gian nhất định đều có khả
năng tự lập mà những đứa trẻ sống với cha mẹ có thể chưa
làm được. Cụ thể, trẻ có thể tự làm được những việc sau đây:
Thứ nhất là việc vệ sinh cá nhân, hiếm khi có ai làm thay
hoặc giúp đỡ trẻ những việc đánh răng, rửa mặt, tắm giặt…
Thứ hai, tự học một mình, tự sắp xếp góc học tập, tự
chuẩn bị sách vở, quần áo để đến trường.
Thứ ba, tự đến trường cùng các bạn hoặc anh chị bằng
cách đi bộ hoặc đi bằng xe đạp.
Thứ tư, tham gia vào các công việc của gia đình thay thế và
CSBTXH như nấu cơm, chăm sóc cây cối, vệ sinh nơi ở…
Đặc biệt, TEMC sống tại các CSBTXH có khả năng chịu
Một bộ phận nhỏ TEMC sống tại các CSBTXH từng sống
lang thang trước khi vào CSBTXH thường có xu hướng
sống tự do, thích lấy đồ của người khác ở trường và ở nhà
[7, tr.162]. Trẻ em chưa hình thành nhân cách ổn định, việc
các em lấy đồ của người khác vì những sở thích trẻ thơ hoặc
do quá thiếu thốn là một đặc điểm hoàn toàn có thể lí giải
được. Có những em do chưa có người dạy dỗ để chỉ ra rằng
đó là hành vi tiêu cực, phải chỉnh đốn. Với những em thiếu
sự chăm sóc và giáo dục một thời gian dài như vậy, khi vào
sống tại các CSBTXH các em cần được uốn nắn kịp thời
để trở thành những công dân tương lai có tính tuân thủ tốt.
b. Đặc điểm về nhu cầu học tập và phát triển
TEMC sống tại các CSBTXH trong độ tuổi TH đều muốn
được đến trường kể cả những em đã từng phải bỏ học giữa đựng khó khăn thiếu thốn do không có sự bao bọc, chiều
Số 23 tháng 11/2019
75
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
chuộng của người lớn. Bất cứ một đứa trẻ nào trong độ tuổi
TH cũng có những nhu cầu về những món ăn hay đồ chơi,
đồ dùng học tập, quần áo đẹp. Nhưng TEMC sống tại các
CSBTXH gần như không bao giờ đòi hỏi về những nhu cầu
này cũng như không bao giờ than phiền về điều đó. Hầu hết
trẻ đều hiểu hoàn cảnh sống của bản thân [8, tr.327]. Mặc
dù quyền lợi từ chính sách của Nhà nước còn hạn hẹp, việc
đáp ứng các nhu cầu vật chất còn nhiều thiếu thốn và khó
khăn nhưng trẻ mồ côi đều bằng lòng với cuộc sống tại các
CSBTXH [8, tr.333].
TEMC sống tại các CSBTXH do chính hoàn cảnh khắc
nghiệt đã hình thành cho các em những phẩm chất và năng
lực mà những trẻ luôn được chăm lo bao bọc có thể chưa
hình thành được. Chẳng hạn, khả năng tự chăm sóc bản
thân, khả năng sinh tồn trong điều kiện thiếu thốn và khắc
nghiệt. Trong độ tuổi TH mà các em có những khả năng tự
lập cao, khả năng chịu đựng thiếu thốn như vậy chính là
một điểm mạnh để sau này các em dễ dàng vượt qua những
khó khăn thử thách của cuộc sống.
Biểu đồ 1: Kết quả khảo sát sự hòa nhập tâm lí – xã hội
của TEMC
sẻ với bạn bè hoặc thầy cô’’, có 45,90% GV được hỏi đồng
ý với nội dung trên, chính vì sự tự ti, bi quan về cuộc sống
mồ côi dẫn đến trẻ luôn ở trạng thái “buồn tủi” cho bản thân
và luôn nghĩ rằng “không ai có thể giúp đỡ cho mình”. Ở
nội dung số 4 “TEMC thường xuyên kể với bạn bè, thầy/
cô về nơi mình đang sống là CSBTXH”, có 35,10% GV
xác nhận là có, 27% GV được hỏi còn phân vân, điều này
cũng để kiểm chứng cho các nội dung số 1,2,3 về sự mặc
cảm, tự ti của trẻ khi sống trong các làng SOS. Nội dung
số 5 và số 6 “Trong lớp, trong trường có những bạn kì thị
việc TEMC sống ở CSBTXH” và “Phụ huynh của trẻ bình
thường không muốn con mình chơi với TEMC sống trong
các CSBTXH”, 18,90% GV được hỏi cho rằng có hiện
tượng này diễn ra, đây là con số không lớn tuy nhiên cũng
ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình hòa nhập của trẻ.
Để tìm hiểu kĩ hơn, chúng tôi tiến hành phỏng vấn sâu em
Lê Thị M, lớp trưởng lớp 4 Trường Tiểu học Nhơn Bình 1,
thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định, trong lớp có 4 bạn là
TEMC đang sống tại làng SOS Quy Nhơn, với câu hỏi như
sau: “Theo em, vì sao các bạn TEMC sống làng trẻ SOS lại
có biểu hiện tự ti, nhút nhát hoặc buồn bã khi ở trường?”.
Em Lê Thị M đã trả lời như sau: “Vì các bạn nghĩ các bạn
không có bố mẹ như các bạn khác, mỗi lần lớp cô giáo nói
đến việc thông báo cho bố mẹ đi họp phụ huynh, các bạn lại
rất buồn. Đa số các bạn trong lớp được bố mẹ đến đón về,
còn các bạn ở làng SOS thì không có ai đi đón”.
2.3. Nhu cầu giáo dục hòa nhập của trẻ em mồ côi sống tại các
cơ sở bảo trợ xã hội từ tiếp cận tâm lí - xã hội
Nếu ở bậc học Mầm non, hoạt động chủ đạo của trẻ là vui
chơi thì đến tuổi tiểu học hoạt động chủ đạo của trẻ đã có
sự thay đổi về chất, chuyển từ hoạt động vui chơi sang hoạt
động học tập. Tuy nhiên, song song với hoạt động học tập ở
các em còn diễn ra các hoạt động khác như: Hoạt động vui
chơi, hoạt động lao động, hoạt động xã hội.
Tuy nhiên, đối với TEMC, mặc dù các em đã nhận được
sự yêu thương, đùm bọc của mọi người song các em vẫn
còn mặc cảm, tự ti trong các hoạt động vui chơi, học tập và
tham gia các hoạt động xã hội. Sự tự ti, mặc cảm của TEMC
là một trong các nguyên nhân dẫn đến kết quả học tập thấp
và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự hòa nhập cộng đồng của
trẻ sau này. Để tìm hiểu đặc điểm tâm lí của TEMC, chúng
tôi tiến hành trưng cầu ý kiến và phỏng vấn sâu đội ngũ
GV và HS. Cụ thể, chúng tôi đã tiến hành khảo sát 37 GV
(chiếm tỉ lệ 100% GV) dạy hòa nhập của 4 trường tiểu học
(trong đó có 11 GV trường TH Hermann Gmeiner Hà Nội
trực thuộc trường Liên cấp Hermann Gmeiner Hà Nội,10
GV trường TH Hermann Gmeiner Thanh Hóa, 16 GV thuộc
2 trường TH Nhơn Bình 1 và TH Nhơn Bình 2, thành phố
Quy Nhơn, tỉnh Bình Định). Bên cạnh đó, chúng tôi tiến
hành khảo sát 125 HS đang học tại 4 trường TH nói trên là
TEMC đang sống tại 3 làng SOS (33 HS sống tại làng trẻ
em SOS Hà Nội, 32 HS sống tại làng trẻ em SOS Thanh
Hóa và 60 HS sống tại làng trẻ em SOS Quy Nhơn). Kết
quả thu được như sau (xem Biểu đồ 1):
TEMC đang học hòa nhập tại các trường tiểu học về cơ
bản đã thích nghi với việc học tập của nhà trường và hòa
đồng với các bạn trong lớp, trong trường. Tuy nhiên, có
khoảng 16,20% TEMC có kết quả học tập chưa đạt mục
tiêu theo tiến độ chung của nhà trường cần được bồi dưỡng
theo chương trình riêng. Có khoảng 1/3 GV đồng ý rằng,
TEMC còn tự ti, nhút nhát, không thể hiện mình trong lớp
và hay buồn một mình, không cởi mở hòa nhập cùng các
bạn. Đa số TEMC còn vi phạm về tính tuân thủ nội quy, nền
Phân tích kết quả khảo sát trên Biểu đồ 1 chúng ta thấy,
ở nội dung 1 “TEMC thường nhút nhát, tự ti, ít khi thể hiện
mình trước lớp” và nội dung 2 “TEMC thường có biểu hiện
buồn bã, thu mình, không vui vẻ như các bạn cùng lớp” có
tới 35,10% GV đồng ý với nội dung 1; 27% GV đồng ý
với nội dung 2. Như vậy, có khoảng 1/3 TEMC còn rất nhút
nhát, tự ti, chưa thể hòa đồng trước tập thể. Ở nội dung số
3, “Khi buồn, TEMC thường ngồi một mình mà không chia nếp của nhà trường. Đối với những HS học hòa nhập trong
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
76
Nguyễn Hồng Kiên
lớp cùng TEMC sống tại các CSBTXH, có một số lượng yêu thương các bạn HS mồ côi đến từ các CSBTXH để các
nhỏ HS chưa biết yêu thương chia sẻ với bạn là TEMC bạn cảm thấy được chào đón, được hòa nhập thật sự ở nhà
mà có ý coi thường, phân biệt giữa bạn có gia đình bình
thường, có điều kiện vật chất tốt với những TEMC đến từ
các CSBTXH. Bên cạnh đó, một số phụ huynh còn kì thị
với TEMC sống tại các CSBTXH. Để GDHN được tốt hơn,
mang lại hiệu quả tích cực hơn, cần thiết phải có các giải
pháp giáo dục cụ thể, thiết thực góp phần cải thiện chất
lượng GDHN trong nhà trường tiểu học.
trường TH.
2.4.3. Hỗ trợ năng lực hòa nhập ở trường tiểu học cho trẻ em mồ
côi sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội
Cần hỗ trợ TEMC những năng lực hòa nhập sau đây để
TEMC sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội có thể hòa nhập ở
trường tiểu học:
- Giáo dục khả năng vượt qua tổn thương tâm lí cho
TEMC sống tại các sở bảo trợ xã hội. Ở các trường học hòa
nhập, cần có phòng tham vấn tâm lí học đường để hỗ trợ
những HS có nhu cầu tư vấn tâm lí.
- Rèn luyện kĩ năng giao tiếp ở trường tiểu học cho
TEMC sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội. Nhà trường cần
2.4. Giải pháp trợ giúp hòa nhập ở trường học tiểu học cho trẻ
em mồ côi sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội
2.4.1. Xây dựng môi trường hòa nhập cho học sinh ở trường tiểu
học
Tăng cường sự tương tác giữa học sinh trong lớp, trong
trường với trẻ em mồ côi sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội. tăng cường tổ chức các hoạt động giáo dục kĩ năng sống,
các hoạt động trải nghiệm để các em được rèn luyện kĩ năng
mềm, được giao tiếp trong nhiều môi trường khác nhau,
nhiều đối tượng giao tiếp khác nhau.
Đôi bạn cꢀng tiến: Đôi bạn cùng tiến là hình thức bạn bè
giúp đỡ nhau trong học tập để cùng tiến bộ. Việc giúp đỡ
nhau có lợi cho cả hai phía: người được giúp đỡ và người
giúp đỡ. Trẻ giúp đỡ nhau dễ hơn người lớn giúp đỡ trẻ vì
giữa trẻ có tiếng nói chung. Chúng dùng ngôn từ của chúng,
biểu đạt theo cách hiểu của chúng và không bị mặc cảm, e
ngại với nhau.
Vòng tay nhân ái: TEMC sống tại các CSBTXH rất thiếu
tình thương yêu ruột thịt, thiếu tình thương yêu gia đình. Vì
vậy, GV nên tạo ra cho các em một vòng tay yêu thương,
quan tâm, hỗ trợ giúp đỡ từ những người xung quanh. Thông
qua vòng tay nhân ái, những HS là bạn bè của TEMC sẽ là
lực lượng tuyên truyền tốt nhất đến phụ huynh cũng như
những cá nhân tổ chức thiện nguyện khác. Thực tế cho thấy,
trẻ em là lực lượng tuyên truyền quan trọng đã mang lại
thành công cho nhiều chương trình tuyên truyền.Trẻ em có
thể tham gia vào việc xây dựng kế hoạch, đặt ra các quy tắc
và thực hiện những gì mà các em đã xây dựng nên.
- Giáo dục tính tuân thủ nội quy, nền nếp ở trường tiểu học
cho TEMC sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội. Từng bước, nhà
trương thay đổi những thói quen tự do trước kia, đưa các em
dần tuân thủ đúng các nội quy của trường, của lớp.
- Hỗ trợ học tập các môn cơ bản cho TEMC sống tại các
CSBTXH. Bằng các kế hoạch học tập cá nhân cho mỗi em
HS mồ côi học hòa nhập, nhà trường lên kế hoạch cử GV
hỗ trợ các em trên lớp, có thể phối hợp với nhân viên giáo
dục của CSBTXH để hỗ trợ các em thêm khi các em học ở
tại nơi các em đang sống.
3. Kết luận và kiến nghị
TEMC sống tại các CSBTXH có nhu cầu giáo dục hòa
nhập rất lớn từ góc độ tiếp cận tâm lí - xã hội. Điều quan
trọng nhất trong quá trình GDHN ở trường tiểu học cho
TEMC sống tại các CSBTXH chính là cần xác định được
những mục tiêu rõ ràng từ năng lực và nhu cầu của chính
các em. Nhà trường hòa nhập và GV dạy hòa nhập cần thiết
kế được chương trình GDHN phù hợp với nhu cầu đặc biệt
của từng HS là TEMC sống tại các CSBTXH, điều chỉnh
chương trình, dạy học phụ đạo, hỗ trợ thông qua KHGDCN
để các em thích nghi kịp với những giờ học trên lớp. Đặc
biệt, quá trình GDHN cần được diễn ra trong một môi
trường hòa nhập tích cực. Việc hỗ trợ học tập cho từng HS
là TEMC sống tại các CSBTXH cần được tiến hành tổ chức
một cách quy củ với phương thức kiểm tra đánh giá phù
hợp.
2.4.2. Tạo lập văn hóa tôn trọng và không phân biệt đối xꢀ trong
nhà trường tiểu học hòa nhập
Tại Việt Nam, nhà trường tiểu học là môi trường xã hội
hóa bắt buộc đầu tiên của trẻ em theo chủ trương phổ cập
giáo dục và luật giáo dục [9], [10]. Xây dựng văn hóa là
việc làm cần thiết trong mọi nhà trường nói chung, nhà
trường TH nói riêng. Đối với những trường tiểu học có
TEMC sống tại các CSBTXH theo học, việc tạo lập văn
hóa tôn trọng và không phân biệt cần được triển khai từ chủ
trương đến nhận thức và hành vi của lãnh đạo nhà trường,
GV - nhân viên, HS và phụ huynh của nhà trường. Trước
tiên, đối với ban giám hiệu nhà trường, cần có những chỉ
đạo cụ thể về việc GV dạy hòa nhập cần quan tâm đến các
em HS mồ côi. Nếu các em có điều gì chưa tốt như những
HS có một gia đình bình thường, được cha mẹ chăm sóc,
giáo dục chu đáo thì phải coi đó là thiệt thòi của HS mồ
côi. Không nên vì điều đó mà có thái độ không quý mến,
yêu thương các em. Các bậc phụ huynh trong lớp có HS mồ
côi cũng nên quan tâm động viên các em vì các em thiếu
thốn cả vật chất lẫn tinh thần, không có cha mẹ đầy đủ như
- Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo chủ trương giáo dục
hòa nhập trong Thông tư 39/2009/ BGD& ĐT về GDHN
cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn nói chung, TEMC nói
riêng. Thông tư này cần được triển khai cụ thể đến tận các
nhà trường TH hòa nhập một cách quyết liệt và mạnh mẽ
hơn nữa, không nên để tình trạng chưa triển khai trong thực
tế như ở một số nhà trường có đối tượng HS nói trên học
hòa nhập hiện nay.
- Nhà trường tiểu học dạy hòa nhập cần phải chủ động
con cái họ. Các bạn HS trong lớp nên quan tâm, giúp đỡ, và tổ chức GDHN cho TEMC sống tại các CSBTXH mạnh
Số 23 tháng 11/2019
77
NGHIÊN CỨU LÍ LUẬN
mẽ hơn nữa; Cần phải coi đó là nhiệm vụ quan trọng khi đã
đón TEMC của các CSBTXH vào học mà không coi việc
GDHN cho các em là một việc làm mang tính kinh nghiệm,
tự phát.
- Các CSBTXH, cụ thể là nhân viên xã hội và người bảo
trợ, cán bộ quản lí cần phối hợp chặt chẽ với nhà trường tiểu
học trong GDHN cho TEMC để đạt hiệu quả giáo dục cao
nhất. Bởi vì CSBTXH chính là gia đình thay thế của các
em, nhân viên xã hội và người bảo trợ và cán bộ quản lí đều
là cha mẹ thay thế (phụ huynh) của các em.
Trẻ em bị mồ côi cha mẹ hoặc vĩnh viễn mất đi sự chăm
sóc giáo dục của cha mẹ ruột khi tuổi đời còn non nớt đã vô
cùng thiệt thòi, TEMC buộc phải rời xa gia đình, quê hương
để đến sống tại các CSBTXH, dựa vào sự bảo trợ của Nhà
nước còn thiệt thòi hơn nữa. Coi GDHN cho TEMC sống
tại các CSBTXH ở nhà trường tiểu học như một chủ trương,
một quan điểm giáo dục cần thiết và nhân văn là một việc
làm thiết thực, đúng đắn để góp phần giảm nhẹ những thiệt
thòi mà TEMC sống tại các CSBTXH đang phải gánh chịu.
Tài liệu tham khảo
[1] Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, (2015), Dự thảo
Đề án đổi mới, phát triển trợ giúp xã hội giai đoạn 2015-
2020 và tầm nhìn đến 2030, Hà Nội.
[2] Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam,
(2000), Nghị định số 07/2000/NĐ-CP về Chính sách cứu
trợ xã hội.
[3] Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, (2009), Thuật ngữ
bảo vệ trẻ em, Hà Nội.
[4] Bộ Giáo dục và Đào tạo, UNESCO tại Việt Nam, (2014),
Tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên giáo
dục hòa nhập, Tài liệu 1- Giới thiệu- Tài liệu hiệu chỉnh,
Hà Nội.
xã hội và làng trẻ mồ côi, NXB Văn hóa Thông tin, Hà
Nội.
[8] Nguyễn Hồng Kiên - Trần Văn Công - Lại Yến Ngọc
- Trần Thị Quỳnh Trang - Trần Thị Thu Hằng, (2015),
Thực trạng chính sách An sinh xã hội cho trẻ em mồ côi
đang sống tại các Trung tâm Bảo trợ xã hội Việt Nam, Kỉ
yếu Hội thảo khoa học quốc tế của Trường Đại học Lao
động Xã hội 2 - Thành phố Hồ Chí Minh, NXB Đại học
Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
[9] Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam,
(1991), Luật số 56-LCT/HĐND 8, Luật Phổ cập Giáo
dục tiểu học, Hà Nội.
[5] Nguyễn Xuân Hải, (2010), Quản lí giáo dục hòa nhập,
NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
[6] Nguyễn Thị Nhẫn - Huỳnh Minh Hiền, (2011), An sinh
nhi đồng và gia đình, NXB Thanh niên.
[7] Đoàn Thị Hương - Đặng Hoàng Minh, (2012), Kiến thức
- kĩ năng làm việc với trẻ em sống trong trung tâm bảo trợ
[10] Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam,
(2009), Luật Giáo dục, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
[11] Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, (2011), Hệ thống
các cơ sở bảo trợ xã hội, NXB Thông tin và Truyền
thông, Hà Nội.
THE NEED OF INCLUSIVE EDUCATION IN PRIMARY SCHOOLS
OF ORPHANS LIVING IN SOCIAL PROTECTION CENTERS BASED
ON THEIR PSYCHOSOCIAL CHARACTERS
Nguyen Hong Kien
VNU University of Education, Vietnam National University,
ABSTRACT: Primary school-aged orphans living in social protection
Hanoi
centers have a great need to integrate in their schools based on their
144 Xuan Thuy, Cau Giay, Hanoi, Vietnam
psychosocialcharacteristics.Itisthefactthatwhensuddenlylosingloved
Email: Nguyenhongki[email protected]
ones at an early age, they are likely to suffer from psychological trauma,
solitude, or freedom of compliance due to lack of parental care and
education. When living in the social protection institutions, they have to
change their living habits to adapt to the new environment. Therefore,
when these children enter primary schools, they have diverse needs for
inclusive education. Not only teachers but also social workers and the
social protection institutions are required to take measures to support
these children to integrate into the primary schools which is their first
socialized environment, helping the students have better academic
results as well as positive behaviors to become independent citizens.
KEYWORDS: Orphans; inclusive education; social protection institutions; primary
schools.
TẠP CHÍ KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
78
6 trang
30740
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nhu cầu giáo dục hòa nhập ở trường tiểu học của trẻ em mồ côi sống tại các cơ sở bảo trợ xã hội theo tiếp cận đặc điểm tâm lí - Xã hội", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nhu_cau_giao_duc_hoa_nhap_o_truong_tieu_hoc_cua_tre_em_mo_co.pdf
