Mộng trong thơ văn Tản Đà
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
KHOA NGỮ VĂN
NGUYỄN ANH THƯ
MỘNG TRONG THƠ VĂN TẢN ĐÀ
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2018
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
KHOA NGỮ VĂN
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
ĐỀ TÀI:
MỘNG TRONG THƠ VĂN TẢN ĐÀ
GVHD: TH.S LÊ VĂN LỰC
SVTH: NGUYỄN ANH THƯ
MSSV: K40.606.043
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2018
LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành khóa luận “Mộng trong thơ văn Tản Đà”, tôi xin được gửi
lời cảm ơn đến các thầy cô khoa Ngữ Văn đã tận tình giảng dạy tôi trong suốt
những năm tôi theo học tại trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.
Và hơn hết, tôi xin tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đối với thầy Lê
Văn Lực, người đã tận tâm giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực
hiện khóa luận.
Sinh viên thực hiện
Nguyễn Anh Thư
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Khóa luận tốt nghiệp này là do tự bản thân tôi thực
hiện và có sự hỗ trợ từ giáo viên hướng dẫn, không sao chép các công trình
nghiên cứu của người khác. Các dữ liệu thông tin thứ cấp sử dụng trong khóa
luận là có nguồn gốc và được trích dẫn rõ ràng.
Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan này!
Sinh viên thực hiện
Nguyễn Anh Thư
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài.................................................................................... 1
3. Phạm vi nghiên cứu ............................................................................... 6
5. Cấu trúc khóa luận................................................................................ 7
QUAN ............................................................................................................... 9
Tiểu kết........................................................................................................ 46
DIỆN NỘI DUNG ......................................................................................... 48
tưởng ...................................................................................................... 50
Tiểu kết........................................................................................................ 65
DIỆN NGHỆ THUẬT................................................................................. 104
3.1.Thể loại................................................................................................ 104
3.2 Ngôn ngữ............................................................................................ 116
3.2.1.2 Đại từ phiếm chỉ ........................................................................ 125
Tiểu kết...................................................................................................... 148
1
MỞ ĐẦU
1.
Lý do chọn đề tài
“Chiêm bao là khúc dạo đầu cho cuộc sống hoạt động” (Bachelard),
“Người ta chỉ chiêm mộng trước tiên và hầu như chỉ về mình và thông qua
mình” (C.G.Jung), “Mơ mộng là một sự chuẩn bị cho đời thực” (Moeder),
“Tương lai được chiếm lĩnh bằng mộng mơ trước khi nó được chiếm lĩnh bằng
những thí nghiệm” (Becker). Thật vậy, những giấc mộng luôn đóng vai trò thiết
lập một kiểu cân bằng trong trong đời sống tinh thần của con người. Mộng được
chia làm hai loại: mộng nhắm mắt (mộng mị) và mộng mở mắt (mộng tưởng),
từ thưở hồng hoang cho đến thời đại văn minh, nhân loại có lẽ chưa bao giờ
ngừng mơ mộng. Vậy, cõi mộng vẫn là một cõi mà chúng ta vẫn phải cần tìm
hiểu, sâu hơn và rộng hơn.
Những gì có ở đời sống, văn học có, những gì không có ở đời sống, văn
học cũng có. Vậy còn đời sống nào phong phú và màu mỡ hơn đời sống văn
học? Văn học Việt Nam qua các thời kỳ: trung đại (thế kỷ X đến thế kỷ XIX),
Pháp thuộc, giao thời (đầu thế kỷ XX đến 1945), cách mạng (1945 – 1975), đổi
mới (sau 1986), ấy là cách chia theo những biến chuyển của lịch sử - xã hội,
đơn giản hơn, văn học Việt Nam có thể phân thành hai giai đoạn: trung đại và
hiện đại. Chiếc cầu nối hai giai đoạn ấy là văn học giao thời (1900 – 1930) và
người ngồi vắt vẻo trên cây cầu ấy, chúng tôi có thể khẳng định không ai nổi
bật và xứng đáng hơn Tản Đà. Mười thế kỷ, ngót gần một ngàn năm văn học
trung đại rồi cũng đi đến hồi kết, thời đại mới yêu cầu một nền văn học mới, và
đó cũng là thời điểm văn học giao thời ra đời. Ba mươi năm đầu thế kỷ XX có
thể nói là bước chuyển mình đầu tiên của văn học Việt Nam từ phạm trù trung
đại sang hiện đại. Lúc này, nếu ví nền văn học nước nhà là một con sông, thì
2
con sông ấy đang có sự giao hòa giữa hai dòng chảy: dòng chảy trung đại và
dòng chảy hiện đại, hai dòng chảy ấy len lỏi vào nhau, lấn chiếm và quấn lấy
nhau, tạo nên sự phức tạp cho nền văn học giai đoạn này. Tản Đà trót sinh ra
vắt vẻo giữa hai thế kỷ, ấy vậy mà đó cũng chính là yếu tố khiến thơ văn ông
trở thành một hiện tượng phức tạp vào hàng bậc nhất trong lịch sử văn học Việt
Nam. Giáo sư Trần Đình Hượu trong bài nghiên cứu Tản Đà Nguyễn Khắc
Hiếu cũng đã cho rằng: “Trên bước đường văn học Việt Nam đi từ truyền thống
đến cận – hiện đại, Tản Đà là nhà văn có vị trí đặc biệt” [7; tr. 572]. Về hiện
tượng Tản Đà và thơ văn của ông, tuy đã tốn không ít giấy mực của các nhà
nghiên cứu, nhưng thiết nghĩ với một người có vị trí rất đặc biệt trong văn học
Việt Nam, hẳn sẽ còn khoảng trống cho chúng tôi tìm hiểu.
Tản Đà là một nhà thơ lớn và có thể nói sự góp mặt của ông như một hồi
chuông báo hiệu cuộc chuyển mình của văn học dân tộc. Trong bài viết Công
của thi sĩ Tản Đà, Xuân Diệu nhận định rằng: “Say, ngông và mộng. ba điểm
ấy của Tản Đà làm cho thơ ông nhẹ nhàng phóng khoáng” [7; tr. 229]. Như
vậy, trong thơ của Tản Đà ắt hẳn có mộng, mà mộng còn là một trong ba đặc
điểm chính trong thơ ông. Bên cạnh đó, trong nền văn xuôi quốc ngữ thời kỳ
phôi thai, Tản Đà là người đầu tiên cho ra đời những áng văn xuôi mang phong
cách hiện đại, đáng lưu ý là bộ ba tập giấc mộng: Giấc mộng con (1917), Giấc
mộng con II (1932) và Giấc mộng lớn (1929) đã cho thấy trong văn Tản Đà
thì mộng cũng chiếm ưu thế không kém gì trong thơ. Hay nói cách khác, thế
giới mộng bao trùm trong sáng tác Tản Đà, ông quả thật là “người mộng trong
cõi thực” tồn tại giữa một xã hội nhiều biến động. Vậy, Tản Đà đã mộng những
gì trong thơ và trong văn xuôi? Những giấc mộng của ông có tính chất như thế
nào? Ông đã dùng những phương thức nào để thể hiện những giấc mộng ấy?
Hàng loạt câu hỏi ấy ra đời đã thôi thúc chúng tôi tìm hiểu về “Mộng trong thơ
văn Tản Đà”.
3
2.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu vốn thu hút được sự quan tâm của giới nghiên
cứu, phê bình văn học, thế nên đề tài “Mộng trong thơ văn Tản Đà” thực sự
không phải là một đề tài có quá nhiều cái mới. Ở từng mức độ và góc độ khác
nhau thì mộng trong thơ văn ông ít nhiều cũng đã được nhắc tới trong các bài
viết, các công trình nghiên cứu.
Năm 2003, trong Tản Đà – khối mâu thuẫn lớn, Văn Tâm viết: “về
phương diện văn xuôi, Tản Đà cũng có những bước đi mới mẻ đầu tiên, cũng
có một số đóng góp nhất định, đáng để chúng ta lưu tâm” [22; tr. 430]. Đây là
một công trình khá chi tiết và chỉn chu về những mâu thuẫn trong tư tưởng của
Tản Đà. Trong phần “Ước mơ về xã hội chủ nghĩa không tưởng”, Văn Tâm đã
viết khá cụ thể về xã hội mơ ước của Tản Đà trong Giấc mộng con, đây là một
công trình giá trị và hỗ trợ nhiều cho chúng tôi trong việc tìm hiểu đề tài.
Một trong những công trình mang tính tập hợp đáng lưu ý là cuốn Tản
Đà – về tác gia và tác phẩm, xuất bản năm 2007 của Trịnh Bá Đĩnh. Công trình
là tập hợp 14 bài viết kỷ niệm về Tản Đà và 44 bài nghiên cứu, phê bình về Tản
Đà và văn chương của ông. Tuy nhiên, hầu hết những bài viết đều được lấy từ
cuốn Tản Đà trong lòng thời đại của Nguyễn Khắc Xương (1997), nhà xuất
bản Hội nhà văn. Mở đầu công trình là Lời giới thiệu của Giáo sư Hà Minh
Đức, có đoạn viết: “Khép lại thời cận đại, Tản Đà đã đến như sự báo hiệu cho
những đổi thay trong thơ ở một chặng mới. Tản Đà chất chứa nhiều mâu thuẫn,
mâu thuẫn của buổi giao thời mà ông là người quy tụ hơn là đổi thay. Thơ Tản
Đà chứa đựng một tấm lòng, ông khao khát tìm một thế giới tốt đẹp ở trần giới
hay nơi tiên cảnh, ông sống giữa mộng và đời nhưng cuộc đời thực vẫn day dứt
tác giả khôn nguôi.” [7; tr.10]. Tài liệu trên chúng tôi tin là đắt giá, do độ chính
xác cao (được biên soạn bởi con trai trưởng Tản Đà) và đã đóng góp khá sâu
rộng trong việc tìm hiểu về Tản Đà cùng với sự nghiệp sáng tác của ông. Chúng
4
tôi xin điểm qua các bài viết có liên quan đến mộng của Tản Đà có trong tài
liệu trên:
Trên báo Nam phong số 7, năm 1918, Phạm Quỳnh cho đăng bài viết
Mộng hay mị với những lời đả kích về Giấc mộng con của Tản Đà: “đem cái
ngông ấy phô diễn trong mấy chục tờ giấy thì thực là quá đáng vậy! Người ta
phi cuồng thì không ai trần truồng đi ngoài phố.”, Phạm Quỳnh trách Tản Đà
đã “khởi ra cái mộng kỳ quặc” và “tự phô mình một cách sỗ sàng”, ông nói
thêm: “nhất là trong buổi quốc văn mới nhóm thành này, cần phải giữ cho văn
chương khỏi biến ra mộng mị” [7; tr. 167].
Năm 1939, trên báo Ngày nay số 167, Xuân Diệu viết Công của thi sĩ
Tản Đà với nhận định: “Say, ngông và mộng. ba điểm ấy của Tản Đà làm cho
thơ ông nhẹ nhàng phóng khoáng” [7; tr. 229].
Cũng trong năm 1939, trên báo Tao Đàn, Lê Thanh đăng bài Mộng và
mộng viết về mộng của Tản Đà, có viết: “Ông mộng rồi lại mộng. Ông chỉ sống
vì mộng mà thôi”, Lê Thanh cũng nhận xét thêm rằng: “Những bài thơ làm
trong khi ông mộng, hoặc khi ông đã tỉnh mộng đều là những áng thơ tuyệt tác”
[7; tr. 238].
Năm 1971, trên tạp chí Văn, số Tản Đà, Thi Vũ có bài Tản Đà, người
thi sĩ của sự lên đường, trong đó có đoạn viết như sau: “Cõi đời mới trong
Giấc mộng con của Tản Đà không chỉ là niềm mơ ước không tưởng của Thomas
More trên đảo Utopia, hay của Tommazo Campanella trên Civitas Solis. Cõi
đời mới mang ngôn ngữ tố cáo và phê phán một hiện trạng có thực, khuyên
thỉnh từ khước, và lập tâm xây dựng.” [7; tr. 402].
Cũng trong tạp chí Văn số 1971, trong bài viết Người ghét Tản Đà của
mình, Vũ Bằng có trích lời Ngô Tất Tố về Tản Đà rằng: “Nguyễn Khắc Hiếu là
một nhà thơ, một nhà văn, nhưng lại không chịu sống trong quỹ đạo ấy, mà lại
5
nuôi một cái mộng làm nhà tư tưởng, cho nên tôi phải tranh luận nhiều lần về
cái tính tự phụ vô độ của ông ta” [7; tr. 153].
Trên Tạp chí Khoa học, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, số 1, năm
1990, Văn Tâm có bài viết khá chi tiết về Tản Đà – nhà văn hóa tiền đạo,
trong đó có đoạn: “Khả năng tưởng tượng mãnh liệt để đắm mình vào thế giới
mộng ảo (Giấc mộng con I, Giấc mộng con II, Nói chuyện với bóng, Nói chuyện
với ảnh…) trong đó ẩn hiện những giấc mộng giang hồ về sau cũng đã quyến
rũ biết bao thi sĩ trẻ: Thế Lữ: “Rũ áo phong sương trên gác trọ”, Lưu Trọng
Lư “nửa đời phiêu lãng”, Nguyễn Tuân “xê dịch chủ nghĩa” đi gần đi xa không
phải có nơi để mà đến mà là có nơi để mà bỏ” [7; tr. 469].
Như vậy, qua sáu bài viết có nhắc đến mộng trong công trình này, ta có
thể thấy các tác giả bên cạnh việc thể hiện thái độ của mình đối với mộng trong
thơ văn Tản Đà thì còn có những nghiên cứu, song vẫn chỉ dừng ở những nhận
định mang tính khái quát.
Một công trình nữa có đoạn viết về mộng trong thơ văn Tản Đà là trong
Giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam 1930 – 1945, Nxb. Đại học quốc gia Hà
Nội, xuất bản năm 2000 của Nguyễn Đăng Mạnh: “Tản Đà là nhà thơ của sầu
và mộng, của những mối tình vẩn vơ. Trí tưởng tượng hết sức phóng túng giúp
ông tạo nên những giấc mơ khá ngông cuồng. Ông làm văn tế khóc nàng Chiêu
Quân đời Hán bên Tàu, ông mơ gánh thơ lên bán chợ Trời và thực hiện những
cuộc du hành ở cõi trời từ Âu sang Á” [15; tr.35]. Công trình là những nghiên
cứu về văn học Việt Nam giai đoạn 30 – 45, Nguyễn Đăng Mạnh đã dành hẳn
một tiểu mục để nói về Tản Đà, với những nhận xét xác đáng.
Năm 2004, nhà xuất bản Thế giới cho ra mắt cuốn Từ điển văn học (bộ
mới), vô cùng đồ sộ. Trong mục từ “Giấc mộng con”, Nguyễn Huệ Chi đã trình
bày như sau: “Viết Giấc mộng con, Tản Đà muốn thực hiện mộng ước về một
6
xã hội lý tưởng, về một người mộng lý tưởng – những mộng ước mà suốt cuộc
đời thực ông đã không tìm được. Về hình thức, đây là một giấc mộng mang
khuynh hướng thoát ly lãng mạn hoàn toàn có tính chất cá nhân” [11; tr. 529].
Về đề tài nghiên cứu, năm 2007, Lu Mai Tâm thực hiện khóa luận tốt
nghiệp Mộng và thực trong thơ văn Tản Đà (một đề tài khá gần với đề tài mà
chúng tôi đang tìm hiểu). Tuy nhiên, với cách khai triển thành hai chương “Từ
mộng đến thực” và “Từ thực đến mộng”, xét thấy chưa thể đi sâu vào tìm hiểu
mộng trong thơ văn Tản Đà đúng với tính chất của nó mà chỉ chứng minh việc
mộng trong thơ văn Tản Đà có mối liên quan mật thiết với hiện thực.
Nhìn chung, những nghiên cứu trên đã có ít nhiều đề cập đến mộng của
Tản Đà trong các sáng tác của ông, khen có, chê có. Cũng qua đó, mộng trong
thơ văn Tản Đà đã được các nhà nghiên cứu xem là một trong những đặc điểm
nổi bật trong sự nghiệp sáng tác của ông. Tuy nhiên, theo chúng tôi thì đấy vẫn
còn là những công trình riêng lẻ, hầu hết là những nhận định khái quát. Vì vậy,
trên cở sở của những người đi trước và những nỗ lực của bản thân, chúng tôi
hy vọng khóa luận này sẽ là một trong những chỉnh thể đầu tiên tìm hiểu về
“Mộng trong thơ văn Tản Đà”.
3.
Phạm vi nghiên cứu
Để phục vụ đề tài này, nhằm làm sáng rõ mộng trong thơ văn Tản Đà,
chúng tôi khảo sát toàn bộ các văn bản thơ Tản Đà được in trong cuốn Tản Đà
toàn tập (tập 1) xuất bản năm 2002 của Nguyễn Khắc Xương và tham khảo
thêm cuốn Văn học hiện đại – Tuyển tập Tản Đà do Xuân Diệu giới thiệu
cũng trong năm 2002. Với các tác phẩm văn xuôi, chúng tôi giới hạn trong
phạm vi gần nhất với đề tài, bao gồm: Tản Đà văn tập, Giấc mộng con, Giấc
mộng con II, Khối tình, Đài gương kinh, Thần tiền, Tản Đà tùng văn, Thề non
nước, Tản Đà xuân sắc, Giấc mộng lớn được in trong Tản Đà toàn tập (tập 2)
7
và một số bài báo được in trên An Nam tạp chí cũng do Nguyễn Khắc Xương
biên soạn.
4.
Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp lịch sử:
-
Chúng tôi tìm hiểu thời đại nhà thơ Tản Đà sinh sống, khảo sát về thân
thế và sự nghiệp của ông. Đó là những phương diện cơ bản hình thành nên nhân
cách, cá tính con người của Tản Đà, phong cách thơ văn của ông để từ đó dẫn
đến việc hình thành mộng trong thơ văn ông.
-
Phương pháp thống kê – phân loại:
Sau khi khảo sát tất cả những tập thơ và văn tập của tác giả, chúng tôi
tiến hành chọn lọc những câu thơ, đoạn văn có nói đến mộng và phân loại thành
những kiểu dạng của mộng một cách hợp lý nhất.
-
Phương pháp phân tích – tổng hợp:
Chúng tôi tiến hành phân tích một số bài thơ, câu thơ, đoạn văn về mộng
tiêu biểu của Tản Đà và trên cở sở những kết quả đã phân tích, chúng tôi tổng
hợp lại những ý chính nhằm làm nổi rõ yêu cầu của đề tài.
-
Phương pháp so sánh:
Phương pháp này sử dụng ở một mức độ nào đó để đối sánh mộng trong
thơ văn Tản Đà với các tác giả trước và sau ông, từ đó chúng tôi đưa đến nhận
xét về sự nổi bật trong thơ văn viết về mộng của nhà thơ núi Tản sông Đà.
5.
Cấu trúc khóa luận
Bên cạnh phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo thì phần nội
dung của khóa luận sẽ được triển khai trong 3 chương:
Chương 1: Giới thuyết về mộng và một số vấn đề liên quan
8
Chương 2: Mộng trong thơ văn Tản Đà nhìn từ phương diện nội dung
Chương 3: Những phương thức thể hiện mộng trong thơ văn Tản Đà
9
CHƯƠNG 1
GIỚI THUYẾT VỀ MỘNG VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN
1.1 Khái niệm mộng
Mộng, có lúc còn được gọi là giấc mơ, mơ mộng, cơn mơ, cơn mê, chiêm
bao, ước ao, mộng mị v.v... Trong Từ điển Tiếng Việt do Giáo sư Hoàng Phê
chủ biên, dưới góc độ là một danh từ thì mộng là “hiện tượng thấy người hay
sự việc hiện ra như thật trong giấc ngủ” hoặc là “điều luôn luôn được hình
dung, tưởng tượng tới và mong muốn trở thành sự thật, ví dụ: người yêu trong
mộng”. Còn khi là một động từ thì mộng chỉ việc “thấy người hay sự việc hiện
ra trong giấc ngủ, ví dụ: mộng thấy chuyện chẳng lành” [19; tr.830]. Như vậy,
những gì xảy ra trong giấc ngủ mỗi ngày của con người thì gọi là mộng, những
mong muốn của con người cũng được gọi là mộng. Do đó, ta có thể tạm chia
khái niệm “mộng” thành hai loại: mở mắt và nhắm mắt; trong đó, mộng nhắm
mắt có thể hiểu là mộng theo kiểu tín ngưỡng, còn mộng mở mắt là thuộc về
mộng tưởng, những khao khát trong đời sống tinh thần của con người. Bỏ qua
những giấc mộng trong khi nhắm mắt, “mộng” mà chúng tôi muốn tìm hiểu ở
đây hay nói cách khác, mộng ở trong thơ văn Tản Đà là những mộng ước. Về
mộng lúc tỉnh này, nhà văn người Tây Ban Nha Maria Zambrano đã viết trong
Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới rằng: “Trong trạng thái tỉnh, chiêm mộng
đột ngột chiếm ta mà không biết được và tạo ra một kiểu quên lãng hay hồi
tưởng mà sự diễn biến của nó có thể xô đẩy ta tới những bờ cõi mà ý thức không
thể dung nạp được. Khi ấy thì chiêm mộng trở thành mầm mống của sự ám ảnh,
sự bóp méo hiện thực. Nhưng ngược hẳn lại, nếu nó dẫn dắt sang một bình diện
ứng hợp với ý thức, đến nới mà ý thức và tâm hồn cộng sinh, thì nó lại trở thành
một hình thức sáng tạo đời sống cá nhân hoặc trong một sự nghiệp” [2; tr 166].
10
Trong văn chương, mộng là một khái niệm được sử dụng khá rộng rãi, với nhiều
tầng nghĩa đa dạng nhưng tương đối thống nhất.
Nằm trong cùng trường ngữ nghĩa với mộng là mê: một động từ chỉ sự
“ham thích tới mức như bị cuốn hút hoàn toàn vào, không còn biết đến những
cái khác” [19; tr. 813]; mơ là việc con người ta: “nghĩ tới và mong có được
(những điểu tốt đẹp ở ngay trước mắt hoặc chưa hề có.” [19; tr. 833]; ước là
một động từ chỉ việc “mong có được điều biết là rất khó hoặc không hiện thực”
[19; tr. 1410]; tưởng: “nghĩ đến nhiều một cách cụ thể và với tình cảm thiết
tha.” [11; tr. 1398]. Như vậy, năm từ này sẽ là dấu hiệu đầu tiên giúp ta nhận
biết mộng trong thơ văn Tản Đà.
Bảng 1.1
Thống kê tỷ lệ phần trăm số bài thơ có chứa những từ thuộc trường ngữ nghĩa
“mộng” (gồm: mộng/mơ/mê/tưởng/ước) trong thơ Tản Đà.
Tên tác phẩm
Năm xuất Tổng số Tổng số bài thơ có Tỷ lệ
bản hoặc bài thơ
in lần
chứa
những
từ
(%)
mộng/mơ/mê/tưởng/
ước
Tản Đà văn tập
1912
1915
-
8
3
37.5
Khối tình con I
Khối tình con II
1916
1918
35
28
32
5
7
14.3
25
Còn chơi – Thơ 1920
Tản Đà 1925
–
11
34.4
11
Thơ (đây không Chưa rõ
phải là tên tập thơ) xuất xứ,
24
8
7
33.3
14
nơi
in,
năm sáng
tác
Thơ trên báo và 1926
An Nam tạp chí 1939
-
50
(Văn bản thơ và sự phân chia tập thơ của Tản Đà chúng tôi dựa vào cuốn Văn
học hiện đại – Tuyển tập Tản Đà, do Xuân Diệu biên soạn, xuất bản năm
2002.)
Từ bảng thống kê 1.1 ta thấy, số bài thơ có chứa những từ: mộng, mê,
mơ, tưởng, ước là 41 bài, chiếm 23.2% trên tổng số bài thơ của Tản Đà. Như
chúng tôi đã nói, những từ này là dấu hiệu đầu tiên để nhận dạng thơ viết về
mộng của ông, bên cạnh đó có khá nhiều bài Tản Đà viết về mộng mà không
có những từ này.
1.2 Mộng trong thơ văn Việt Nam trước và sau Tản Đà
Chuyện mộng mơ trong văn học từ Đông sang Tây không hề thiếu, chẳng
hạn ở văn học Trung Quốc có Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh, ở văn học
phương Tây thì đơn cử truyện ngắn Giấc mơ của Franz Kafka. Vậy thì trong
văn học viết Việt Nam trước và sau Tản Đà, chuyện mộng mị, mộng tưởng đã
tồn tại như thế nào?
1.2.1 Mộng trong thơ văn trung đại
12
1.2.1.1 Mộng nhắm mắt – mộng tín ngưỡng
Trước Tản Đà ngót thế kỷ, văn học trung đại Việt Nam đã có những giấc
mộng tồn tại như một nét đặc biệt của yếu tố kỳ ảo, và hơn thế “giấc mộng
không chỉ mở ra cánh cửa dẫn đến thế giới tâm linh của người Việt mà còn tạo
nên một vùng không gian hư ảo để con người tự do bộc lộ những khát khao,
mộng tưởng mà lúc tỉnh thức họ không cách nào thực hiện được.” [35; tr.131].
Nghiên cứu về mộng trong thơ văn Tản Đà mà không nhắc đến văn học trung
đại thì quả là một thiếu sót, vì ông Nguyễn Khắc Hiếu có “cái dáng điệu ngang
tàng chúng tôi thường thấy ở các nhà thơ xưa.” (Hoài Thanh). Từ cổ chí kim,
từ Đông sang Tây, mỗi dân tộc, mỗi tín ngưỡng đều có những câu chuyện khác
nhau về mộng mị và thường lý giải ý nghĩa mộng từ sự tồn tại của linh hồn,
thần linh. Mộng trong văn học trung đại Việt Nam cũng mang màu sắc tương
tự.
Nói đến văn học trung đại nước ta thì dĩ nhiên không thể bỏ qua tuyệt tác
Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du. Nhân vật chính là nàng Thúy Kiều
qua hai lần tìm đến cái chết cũng chính là hai lần không thể chết mà đặc biệt là
trong cơn mê, nàng đều gặp gỡ Đạm Tiên – một hồn ma. Trong tác phẩm, thì
hồn Đạm Tiên đã xuất hiện năm lần, và những giấc mơ Đạm Tiên mang lại
không chỉ là ám ảnh mà đó còn đánh thức những dự cảm về tương lai của
Kiều:“Thấy người nằm đó biết sau thế nào” hay “Một dày một mỏng biết là có
nên” và “Biết đâu rồi nữa chẳng là chiêm bao”.
Trong thế giới kỳ ảo của những giấc mộng, dường như kết giới giữa thế
giới loài người và thế lực siêu nhiên đã được phá vỡ. Và trong chiêm bao, thần
linh thường mang đến cho loài người lời hứa hẹn hay các điềm báo và sự báo
mộng này cũng chính là một cách thể hiện sự hiển linh của các bậc thần thánh
hay người đã khuất. Hay như trong Chuyện Phạm Tử Hư lên chơi Thiên tào,
sau khi được thầy cho lên thiên tào một chuyến, hiểu rõ sự tình, “Tử Hư từ biệt
13
thầy trở về, sang năm đi thi quả đỗ tiến sĩ. Phàm những việc cát hung họa phúc
nhà Tử Hư, thường được thầy về báo cho biết.” [4; tr. 150]. Trong Chuyện Lý
tướng quân nói về Lý Hữu Chi người huyện Đông Thành, vốn là một nông dân
khỏe mạnh, bản tính hung tợn nhưng giỏi đánh trận nên được Quốc công Đặng
Tất tiến cử cho làm tướng quân. Có quyền chức trong tay, Lý tướng quân ngày
một độc ác, chém giết vô tội vạ, đến năm 40 tuổi thì chết. Hắn có một người
con trai tên Thúc Khoản, Thúc Khoản lại có một người bạn thân tên Nguyễn
Qùy, đã chết ba năm rồi. Theo chỉ dẫn của bạn, con trai của Lý tướng quân
chứng kiến được cảnh Diêm phủ xét xử cha mình vô cùng ghê rợn. “Quỷ sứ
liền vào lôi Hữu Chi điệu đi. Bấy giờ Thúc Khoản ở khe tường dòm thấy, khóc
thất thanh. Mấy người quỷ sứ liền lấy tay bưng miệng rồi đưa về nhà, ném
chàng từ trên không xuống đất. Thúc Khoản giật mình tỉnh dậy, thấy người nhà
đương ngồi chung quanh mà khóc, nói mình chết đã hai ngày rồi, chỉ vì thấy
ngực hãy còn thoi thóp và hơi nong nóng, cho nên chưa dám đem chôn. Thúc
Khoản bèn ruồng bỏ vợ con, đem của cải tán cấp cho mọi người và đốt hết
những văn tự nợ, vào rừng hái thuốc tu luyện.” [4; tr.237].
Trong quan niệm của con người trung đại thì số mệnh con người căn bản
đã được định sẵn từ trước khi đứa trẻ chào đời, thông qua hình ảnh mà người
mẹ nhìn thấy trong chiêm bao trước khi thụ thai hoặc qua những tín hiệu từ đứa
bé sau khi sinh ra. Có một điều dễ thấy trong truyện trung đại thì sự ra đời của
những nhân vật chính thường được thần linh báo mộng như một sự dự báo xuất
thân phi thường của họ. Trong truyện thơ Hoàng Trừu, sự thụ thai nàng công
chúa nước Nam được tác giả dân gian giới thiệu như sau:
“Đền Nghêu rủ áo thong dong,
Một bà hoàng hậu mơ mòng giấc hoa.
Chiêm bao thấy vị sao sa,
Tải về để xem bản đầy đủ
164 trang
26620
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Mộng trong thơ văn Tản Đà", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- mong_trong_tho_van_tan_da.pdf
