Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố khí hậu tới việc bố trí hệ thống cây trồng tại huyện Thạch Thất, Thành phố Hà Nội
J. Sci. & Devel. 2014, Vol. 12, No. 5: 734-743
Tạp chí Khoa học và Phát triển 2014, tập 12, số 5: 734-743
NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA MỘT SỐ YẾU TỐ KHÍ HẬU TỚI VIỆC BỐ TRÍ
HỆ THỐNG CÂY TRỒNG TẠI HUYỆN THẠCH THẤT, THÀNH PHỐ HÀ NỘI
An Thị Huệ1, Lê Văn Hưng2*, Phạm Tiến Dũng3*
1Học viên cao học K19, Khoa Nông học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam
2Cục Bảo tồn đa dạng sinh học
3Khoa Nông học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam
Ngày gửi bài: 13.06.2014
Ngày chấp nhận: 26.08.2014
TÓM TẮT
Nghiên cứu được tiến hành ở huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội từ năm 2010-2011 với mục đích tìm hiểu ảnh
hưởng của điều kiện thời tiết khí hậu đến cơ cấu sản xuất trồng trọt của huyện thông qua việc điều tra, thu thập các số
liệu thống kê về tình hình sản xuất và các số liệu khí tượng thủy văn. Các phương pháp nghiên cứu được áp dụng gồm:
Phương pháp thu thập thông tin thông qua tập hợp tài liệu, điều tra; phương pháp bố trí thí nghiệm đồng ruộng; phương
pháp tính hệ số đa dạng cây trồng theo công thức Shannon. Kết quả cho thấy, trong điều kiện khí hậu thời tiết của mười
năm 2000-2010 có nhiều diễn biến bất thường (Năm 2008 nhiệt độ bình quân/năm thấp chỉ đạt 23,80C, tháng 1 nhiệt độ
thấp nhất trong các năm 15,30C, tháng 10 có trận mưa cao nhất đạt trên 537mm so với lượng mưa trung bình là 576,7
mm/tháng; tháng 7 năm 2010 giữa mùa mưa nhưng không có mưa) đã tác động đến diện tích, loại cây trồng, do đó cơ
cấu cây trồng thay đổi dẫn đến hệ số đa dạng sinh học (HSĐD) cây trồng của huyện cũng thay đổi. Năm 2008, HSĐD
đạt thấp nhất trong vòng 10 năm qua (0,34). Trong điều kiện tác động bất thường của thời tiết cần phải đa dạng chủng
loại cũng như cơ cấu cây trồng với HSĐD cao để đạt được năng suất ổn định, mang lại hiệu quả cao và đáp ứng được
mục tiêu phát triển của huyện.
Từ khóa: Cơ cấu cây trồng, lượng mưa, năng suất, nhiệt độ.
Effects of Climatic Factors on Cropping Structure in Thach That, Hanoi
ABSTRACT
The study was conducted with the purpose of understanding the effects of climate on cropping system of the
district of Thach That, Hanoin during 2000 - 2010 period. Hydro-meteorological data and statistical information related
natural and social-economic conditions as well as cropping patterns were gathered and analyzed. In addition, multiple
cropping model was implemented to compare with the traditional monocropping system. Crop diversity coefficient
was calculated using Shannon’s formula. It was found that the climate and weather conditions during 2000-2010
period in Thach That district showed unusual occurrences as evidenced by lower mean temperature (23.8oC) and
unusual high rainfall in October (537mm) in 2008 or no rain in July 2010.. Abnormal changes in temperature and
rainfall had affected cropping area and the kinds of crops grown leading to changing cropping structure and
loweringbiodiversity coefficient. As a result, the coefficient of biodiversity in 2008 was lowest (0.34) during 10 years
period. In response to abnormal weather conditions, diversifying crops and cropping structure are suggested as
solutions to achieve stable yield and economic efficiency.
Keywords: Cropping structure, precipitation, productivity, temperature.
yếu tố khí hậu như nhiệt độ, số ngày nắng,
lượng mưa,… Vì vậy, thời tiết khí hậu tác động
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Nông nghiệp nói chung và hệ thống cây
trồng nói riêng là lĩnh vực nhạy cảm đối với các
rất lớn đến ngành trồng trọt. Các ảnh hưởng
này trực tiếp tác động đến sinh trưởng, phát
734
An Thị Huệ, Lê Văn Hưng, Phạm Tiến Dũng
ni
triển, năng suất cây trồng, đến thời vụ, có thể
làm tăng nguy cơ phát triển sâu bệnh trên đồng
ruộng (Trần Đức Hạnh và cs., 1997).
P
i
N
Trong đó, H: hệ số đa dạng cây trồng; N:
diện tích của các loại cây trồng; ni: diện tích của
cây trồng thứ i
Đa dạng sinh học trong hệ sinh thái nông
nghiệp không những làm hệ sinh thái trở nên
“mềm dẻo” hơn trước những biến động của môi
trường (thời tiết, khí hậu, đất đai và sâu bệnh)
mà còn làm cho sản xuất nông nghiệp trở nên có
hiệu quả, bền vững hơn về kinh tế và xã hội.
Như vậy, đa dạng sinh học trong hệ sinh thái
nông nghiệp có thể được coi là yếu tố trung tâm
đảm bảo tính bền vững của các hệ thống nông
nghiệp trên phương diện hệ sinh thái cũng như
kinh tế và xã hội (Lê Quý An, 1999, Ninh Khắc
Bản, 2002). Nội dung bài báo này phân tích tác
động của yếu tố thời tiết khí hậu 10 năm qua,
với sự biến động của hai yếu tố chiń h (nhiệt độ
và lượng mưa) tới cơ cấu cây trồng nông nghiệp
ngắn ngày tại huyện Thạch Thất, Hà Nội thông
qua hệ số đa dạng sinh học (HSĐD), diện tích và
năng suất cây trồng; từ đó đề xuất cơ cấu cây
trồng cho huyện đến năm 2020 nhằm thích ứng
với sự thay đổi của điều kiện khí hậu.
- Tính hiệu quả kinh tế (phương pháp của
Phạm Chí Thành và cs., 1996).
+ Tổng thu (GP) = Y × P
Trong đó, P là giá sản phẩm tại thời điểm
thu hoạch; Y là tổng sản phẩm thu hoạch trên 1
đơn vị diện tích
+ Tổng chi phí biến động (TVC) = Chi phí
vật chất + Chi phí lao động
+ Lợi nhuận = Tổng thu nhập - Tổng chi phí
vật chất
+ Lãi thuần = Tổng thu nhập - Tổng chi phí
biến động
+ Hiệu quả đầu tư (lần) = Tổng giá trị sản
phẩm/Tổng chi phí vật chất
+ Giá trị ngày công lao động = Lợi nhuận/Số
ngày công lao động
3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp điều tra thu thập tài liệu
thứ cấp về khí tượng, điều kiện tự nhiên, điều
kiện kinh tế - xã hội và hệ thống canh tác của
huyện Thạch Thất, Hà Nội.
3.1. Nhiệt độ không khí giai đoạn 2000 đến
2010
Huyện Thạch Thất, Hà Nội nằm ở vùng
đồng bằng sông Hồng nên khí hậu mang những
đặc điểm chung của vùng và cũng đã ghi nhận
có những biến đổi bất thường như: tháng V năm
1926, nhiệt độ tại thành phố Hà Nội được ghi lại
ở mức kỷ lục 42,80C; tháng I năm 1955, nhiệt độ
xuống mức thấp nhất 2,70C. Theo công bố của
Nguyễn Văn Thắng và Phạm Đức Thi (2011),
mức tăng nhiệt độ trung bình trong 50 năm qua
là 0,6 - 1,80C trong mùa đông; 0,2 - 0,80C trong
mùa xuân; 0,5 - 0,90C trong mùa hè và 0,4 -
0,80C trong mùa thu. Tính trung bình cả năm là
0,6 - 0,90C (nhiệt độ trung bình 50 năm 1958-
2007 là 24,10C). Nhiệt độ trung bình trong thập
niên gần đây (2000-2010) được thể hiện ở bảng
1, hình 1.
- Phương pháp thử nghiệm mô hình đa
canh trên cơ sở bố trí so sánh mô hình cũ (độc
canh) với mô hình mới và đề xuất khả năng tăng
hệ số đa dạng sinh học, hiệu quả của hệ thống
cây trồng đa canh.
- Xử lý số liệu bằng phương pháp thống kê
sinh học và phân nhóm cơ sở dữ liệu thu được
(điều kiện khí hậu: nhiệt độ, lượng mưa và diện
tích, năng suất các giống cây trồng) làm cơ sở
cho phân tích, tổng hợp, đánh giá mức độ đa
dạng cây trồng.
- Tính hệ số đa dạng cây trồng theo công
thức Shannon (ODUM, 1978).
H│= ∑Pi × lgPi
735
Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố khí hậu tới việc bố trí hệ thống cây trồng tại huyện Thạch Thất, thành phố
Hà Nội
Bảng 1. Nhiệt độ không khí trung bình các năm, tháng (0C)
Tháng
Năm
TB năm
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
TB tháng
CV%
18,8
19,0
17,7
17,0
17,3
16,6
18,3
16,8
15,3
17,0
18,2
17,4
5.93
16,5
17,0
19,2
21,3
18,3
18,2
16,7
21,4
13,8
22,8
21,5
18,8
13.9
20,5
21,6
22,8
24,8
20,9
19,6
20,4
23,4
21,6
21,2
22,5
21,8
6.61
25,7
24,6
25,7
26,7
24,6
24,5
24,9
23,0
24,8
25,0
32,2
25,6
8.83
27,5
27,2
27,6
29,8
27,1
29,1
27,3
27,2
27,7
27,4
29,0
27,9
3.20
28,6
29,2
29,6
30,3
29,6
30,2
29,2
29,2
28,8
30,0
30,8
29,6
2.18
29,8
29,5
29,8
30,3
29,2
29,8
30,1
30,8
29,5
29,6
30,6
29,9
1.57
29,2
29,0
28,6
29,4
29,4
29,1
28,4
29,4
29,2
30,2
28,8
29,1
1.57
27,6
28,5
28,0
28,1
28,4
28,7
27,4
26,5
28,2
29,1
29,0
28,1
2.56
25,5
26,2
25,2
26,5
25,5
26,1
27,5
25,7
26,5
26,6
25,4
26,1
2.51
21,7
21,2
21,4
24,0
23,1
22,9
23,9
20,6
21,5
21,6
21,9
22,2
4.87
20,6
18,0
19,3
17,9
19,2
17,4
18,2
20,6
18,2
20,2
19,4
19,0
5.70
24,3
24,2
24,6
25,5
24,4
24,3
24,4
24,5
23,8
25,1
25,8
24,6
5.93
Nguồn: Trạm khí tượng Hoài Đức
Hình 1. Diễn biến nhiệt qua các năm (thời kỳ 2000-2010)
Số liệu trong bảng 1 cho thấy trong vòng 10
năm (2000-2010) nhiệt độ trung bình/tháng/năm
dao động xung quanh 24,60C. Ngưỡng nhiệt độ cao
năm 2003 là 25,50C, năm 2009 là 25,10C và năm
2010 là 25,80C. Năm 2008 có sự bất thường, nhiệt
độ xuống thấp nhất trong vòng 10 năm ở mức
23,80C, nhiệt độ tháng I là 15,30C.
biến động nhiệt trung bình của năm (5,93).
Tháng I năm 2001 là 190C, nhưng năm 2008 chỉ
là 15,30C (chênh lệch 3,70C). Nhiệt độ mùa đông
tăng nhanh hơn so với nhiệt độ mùa hè, trong 3
năm từ 2008 - 2010, tháng I nhiệt độ tăng 2,90C
nhưng ở tháng VII nhiệt độ chỉ tăng 1,10C.
Kết quả trên cho thấy tổng tích ôn tại điểm
nghiên cứu qua 10 năm trên là 8.8560C là cao
hơn so với tổng tích ôn bình quân trên địa bàn
thành phố Hà Nội là 8.6000C (Phạm Đức Thi,
2011).
Sự thay đổi nhiệt độ giai đoạn 2000 - 2010
còn được thể hiện trên cả giá trị nhiệt độ tối
thấp và nhiệt độ tối cao. Nhiệt độ cao nhất qua
các năm dao động trong khoảng từ 30,0 - 32,20C
(chênh lệch 20C) và nhiệt độ thấp nhất dao động
trong khoảng 15,3 - 16,60C (chênh lệch 1,30C).
Như vậy, với các kết quả so sánh và phân
tích về hệ số biến động CV% đã cho thấy xu thế
nhiệt độ của giai đoạn 10 năm qua ở vùng
nghiên cứu có những thay đổi bất thường so với
giai đoạn trước đây.
Chuỗi số liệu nhiệt độ 10 năm tại bảng 1
cho thấy với hệ số biến động CV% của các tháng
II, III, IV là cao hơn (13,9-6,61- 8,83) so với hệ số
736
An Thị Huệ, Lê Văn Hưng, Phạm Tiến Dũng
đều tập trung vào các tháng từ tháng V đến
tháng IX trong năm. Các đợt mưa vừa đến mưa
to tập trung từ tháng VI (> 200mm) đến tháng
VII, VIII cao (> 300mm) và giảm dần tháng IX,
X. Lượng mưa thấp nhất thường xảy ra vào
tháng XII đến tháng I năm sau (xấp xỉ 20mm).
Số ngày mưa bình quân khoảng 114 ngày/năm,
lượng mưa trong thời kỳ này chiếm từ 90 - 95%
lượng mưa cả năm. Lượng mưa trung bình được
thể hiện qua bảng 2, hình 2.
3.2. Lượng mưa giai đoạn 2000 - 2010
Lượng mưa có ảnh hưởng rất lớn đến sinh
trưởng, năng suất cây trồng nông nghiệp, ảnh
hưởng của lượng mưa liên quan tới bố trí cơ cấu
cây trồng của vùng (Trâǹ Đức Hạnh và cs. 1997).
Tính trung bình cả nước, lượng mưa/năm
trong 50 năm qua (1958-2007) đã giảm khoảng
2% (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2008).
Ở miền Bắc, tổng lượng mưa trung bình
năm 10 năm (2000 - 2010) là 1515,5mm, nhưng
Bảng 2. Lượng mưa các năm, tháng (mm)
Tháng
Tổng
lượng
mưa TB
năm
Năm
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
0,1
19,5
20,8
50,0
9,7
21,0
28,6
22,6
51,1
23,2
20,0
13,0
36,4
20,0
7,4
23,9
102,0
6,3
132,4
71,5
38,9
31,6
147,6
67,4
23,0
89,4
52,5
91,6
59,6
73,2
184,9
182,6
207,9
226,5
132,7
137,0
217,7
100,8
225,9
408,0
97,4
131,3
336,1
169,3
117,9
192,6
274,5
119,6
181,3
270,8
174,9
246,3
201,3
346,6
467,7
229,0
198,3
345,1
584,6
235,5
162,9
340,1
370,4
0,0
134,7
591,3
155,0
353,7
200,5
394,9
427,7
228,7
336,5
184,1
308,9
301,5
61,4
74,9
149,0
158,0
127,6
20,8
9,6
29,6
57,3
4,1
0,0
25,8
68,3
3,6
1194,9
2087,6
1260,2
1244,8
1331,2
2042,3
1360,8
1224,5
2305,8
1497,4
1120,7
1515,5
157,2
181,3
115,6
387,6
128,4
242,6
210,4
190,6
255,6
182,3
5,9
38,1
38,3
21,2
28,6
17,5
29,6
3,3
94,5
17,5
92,3
90,8
6,3
14,1
22,0
17,2
11,9
8,9
13,3
0,7
10,4
66,0
1,2
134,4
576,7
33,2
30,9
4,2
215,6
0,5
2,9
82,6
21,2
7,9
45,0
2,7
11,4
16,9
TB
22,8
28,6
192,9
298,2
128,7
47,8
tháng
CV%
119,86
55,28
95,25
54,14
44,56
35,51
52,83
45,87
50,91
122,59 136,56 111,10
119,86
Nguồn: Trạm khí tượng Hoài Đức
Hình 2. Diễn biến tổng lượng mưa năm (thời kỳ 2000-2010)
737
Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố khí hậu tới việc bố trí hệ thống cây trồng tại huyện Thạch Thất, thành phố
Hà Nội
Kết quả trên cho thấy hiện tượng “mưa
nắng thất thường” thể hiện tần suất mưa và chu
kỳ mưa đã có sự thay đổi đáng kể. Năm 2000
lượng mưa chỉ có 1.194mm, năm sau 2001 đạt
cao là 2.087,6mm, năm 2005 (sau 4 năm) đạt
mức 2.042,2mm và năm 2008 (sau 3 năm) ở mức
cao 2.035,8mm. Lượng mưa hàng năm không
đều qua các năm, năm 2000 và 2010 lượng mưa
thấp hơn 1.200mm. Có hiện tượng bất thường
vào tháng VII năm 2010 giữa mùa mưa nhưng
không có mưa, cuối tháng X năm 2008, một trận
mưa lớn đổ xuống các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ với
lượng mưa khoảng 537mm.
tương còn 252ha, năng suất chỉ đạt 15 tạ/ha;
lạc còn 368ha, năng suất chỉ đạt 20,8 tạ/ha
(Phòng kinh tế huyện Thạch thất, 2008).
Bảng 3 cho thấy:
Diễn biến diện tích lúa qua các năm từ
1996, 2000, 2008, 2010 có xu hướng giảm dần
(9.612, 9.600, 9.416, 9.349ha) nhưng năng suất
và sản lượng lúa qua các năm đã tăng lên. Năm
1996, năng suất 42,5 tạ/ha, sản lượng 40.814
tấn; năm 2000, 2008, 2010 tương ứng với các giá
trị sau: 50 tạ/ha, 48.000 tấn; 58 tạ/ha, 54.739
tấn và 54,5 tạ/ha, 51.029 tấn). Năm 2008, năng
suất và sản lượng đều tăng cáo vì trong năm
này nhiệt độ thấp hơn (23,80C so với trung bình
10 năm là 24,60C) và lượng mưa năm
2.305,8mm, cao hơn nhiều so với trung bình giai
đoạn 10 năm là 1.515,8mm.
Kết quả Bảng 2 với hệ số biến động CV%
lượng mưa qua các tháng trong thời gian 10
năm từ năm 2000-2010 cho thấy qua các tháng
I, X, XI, XII là các tháng có độ biến động lượng
mưa lớn (119,86-122,59-136,56-111,10).
Với các cây trồng khác như ngô, khoai lang,
khoai tây, sắn, lạc đậu tương và rau, xu hướng
chung là giảm dần diện tích, đặc biệt là khoai
tây. Tuy nhiên, năng suất của các cây trông này
lại tăng lên mặc dù không đều qua các năm. Đối
với cây rau, so với năm 1996, diện tích năm
2000 có tăng (389ha so với 714ha). Sang giai
đoạn 10 năm 2000-2010, diện tích cây rau lại
giảm nhưng không nhiều (năm 2010 đạt
656,2ha) và năng suất qua các năm đều tăng lên
(năm 2010 đạt 168,1 tạ/ha, sản lượng đạt cao
nhất đạt 11.030,7 tấn). Năm 2008, do lượng
mưa tháng X cao (576,7mm) đã ảnh hưởng tới
diện tích cũng như sản lượng rau, chỉ đạt thấp
2.517,3 tấn.
3.3. Ảnh hưởng của nhiệt độ và lượng mưa
đến diện tích và năng suất cây trồng
Theo Báo cáo của Phòng kinh tế huyện
Thạch Thất, 2005-2006 cho thấy: yếu tố khí
hậu thời tiết bất thường đã ảnh hưởng rõ rệt
đến diện tích, năng suất và sản lượng các nhóm
cây trồng khác nhau trong hệ thống canh tác
của huyện Thạch Thất. Như năm 2005, 2006
do ảnh hưởng khô hạn diện tích, năng suất ngô
đều rất thấp. Vụ mùa năm 2006 diễn ra trong
điều kiện thời tiết không thuận lợi: đầu vụ hạn
nặng, sâu bệnh hại lúa, ốc bươu vàng phát
triển, đặc biệt đợt mưa lớn gần 300mm vào giai
đoạn lúa làm đòng từ ngày 15-20/8/2006 đã
làm trên 1.220ha lúa bị ngập, trong đó ngập
nặng 596ha, làm mất trắng 362,0ha lúa (Phòng
kinh tế huyện Thạch Thất, 2006). Năm 2008,
tháng I do nhiệt độ hạ thấp nhất (15,30C) và
tháng X có mưa lớn đã ảnh hưởng nghiêm
trọng đến diện tích gieo trồng (chỉ đạt
11.462ha). Diện tích cây trồng vụ đông và cây
ngắn ngày; năng suất và sản lượng của lạc, đậu
tương, rau đều rất thấp. Riêng đối với cây vụ
đông trong toàn huyện, mất trắng do ngập úng
1.254,5ha (74,85% diện tích). Diện tích rau các
loại còn 258,7ha với năng suất 97,3 tạ/ha; đậu
Như vậy, với các cây trồng ngắn ngày, do
tác động của thời tiết (nhiệt độ và lượng mưa)
đã có ảnh hưởng đến hệ thống canh tác, năng
suất và sản lượng, HSĐD cây trồng bình quân
năm đạt khoảng từ 0,41-0,48. Như đã nêu ở
trên, năm 2008 HSĐD chỉ đạt là 0,34, thấp nhất
trong giai đoạn 1996-2010.
Với huyện Thạch Thất, cây lúa vẫn là cây
trồng chủ đạo để đảm bảo an ninh lương thực
cho chính người dân trong huyện. Cơ cấu giống
lúa qua các năm được thể hiện trong bảng 4.
738
An Thị Huệ, Lê Văn Hưng, Phạm Tiến Dũng
Bảng 3. Diện tích, năng suất, sản lượng các cây trồng chính
Chỉ tiêu
Lúa cả năm
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
Ngô cả năm
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
Khoai lang
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
Khoai tây
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
Sắn
ĐVT
1996
2000
2004
2008
2010
*
ha
tạ/ha
tấn
9.612
9.600
9.217
9.416
9.349
54,5
42,5
50
55,8
58
-0,17
0,59
40.814
48.000
51.461
54.739
51.029
ha
tạ/ha
tấn
570
35
300
40
186
39,1
728
437
566,8
44,1
42,4
1.939
1,84
1.995
1.200
2.063
49,58
ha
tạ/ha
tấn
912
55
815
89
721
391
280
79,2
5.710
62,7
2.452
101,62
2.845
6,26
4.990
7.285
-10,27
ha
tạ/ha
tấn
263
87
50
10
72
72
20,7
54,6
113,0
29,5
122
360
110
550
3,60
307
31,99
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
Đậu tương
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
Lạc
ha
tạ/ha
tấn
334
60
365
503
319
332
110
150
145
160
3,92
2.005
4.015
7.635
4.495
5.312
-3,17
ha
tạ/ha
tấn
120
6
1.000
15
587
14,5
857
252
15
492,1
15,8
-3,32
-4,80
73
1.500
227
780,0
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
Rau các loại
Diện tích
Năng suất
Sản lượng
ha
tạ/ha
tấn
609
9,6
651
570
16,8
958
368
395
15,7
1.027
20,9
769,1
17,3
679,4
584
ha
tạ/ha
tấn
389
82
714
552
258,7
97,3
656,2
110
158
168,1
2,41
1,60
3.489
7.882
8.726
0,44
2.517,3
11.030,7
HSĐD
0,44
0,48
0,34
0,41
Chú thích: * Tốc độ tăng BQ/năm (%) tính từ 2005
Nguồn: Niên giám Thống kê của huyện 2011
Kết quả điều tra cho thấy, diện tích gieo
trồng lúa vụ mùa ít biến động hơn vụ xuân. Vụ
xuân 2005 diện tích lúa đạt 4.379ha trong khi
năm 2007 đạt tới 5.396ha, tuy nhiên, HSĐD cây
lúa có xu hướng giảm dần (0,750 năm 2005
giảm còn 0,663 năm 2010); vụ mùa 2005 diện
tích lúa là 4.632ha và năm 2010 cũng vẫn duy
trì với diện tích 4.625ha, nhưng HSĐD lại có xu
hướng tăng dần qua các năm (0,505 năm 2005
so với 0,723 năm 2010). Xét theo giai đoạn, vụ
xuân 2005-2007 có hệ số đa dạng sinh học cao
hơn vụ mùa (0,750- 0,748 so với 0,505-0,588);
đến năm 2009-2010 HSĐD ở vụ xuân giảm dần
và vụ mùa tăng lên (0,662- 0,663 so với 0,756-
0,723) do vụ mùa cơ cấu giống lúa đa dạng hơn
(Phòng Nông nghiệp huyện Thạch Thất, 2011).
739
Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố khí hậu tới việc bố trí hệ thống cây trồng tại huyện Thạch Thất, thành phố
Hà Nội
Bảng 4. Cơ cấu diện tích và hệ số đa dạng các giống lúa
TT
Tên giống
ĐVT
2005
2007
2009
2010
Vụ xuân
1
2
Giống Xi23
Giống 84-1
Giống Q5
ha
ha
ha
ha
ha
ha
ha
ha
ha
ha
ha
656,9
1.094,8
219
611
1.317
260
704
143
509
196
3
4
Giống Khang Dân 18
Các giống lúa thơm
Nếp các loại
Lúa lai
1.532,7
80,6
1.968
261,8
239,9
120
2.257,5
645,7
314,5
128
2.499
379
5
6
219
323
7
219
180
8
ĐB5, ĐB6
357,3
234,5
9
SH2, SH4
590
48
10
Các giống khác
Tổng
618.7
5.396,4
0,748
60.4
4.487,6
0,662
4.379,3
0,750
4.724
0,663
HSĐD
Vụ mùa
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Khang dân
Q5, BM9820 (năm 2005)
BC15, ĐB5, ĐB6
Lúa lai
ha
ha
ha
ha
ha
ha
ha
ha
ha
ha
2.918,6
832,9
2.487
610
2.032
131
2.279
103
327
297
24.7
450.3
215.6
206
91
130
Lúa thơm các loại
Lúa nếp
370,6
231,6
139
342
579
401
350
Lúa Xi23
446
499
SH2
140
601
212
Giống lúa khác
Tổng
339
126
176
4.632,7
0,505
4.332,6
0.588
4.497,0
0,756
4.625
0,723
HSĐD
Nguồn: Phòng Kinh tế nông nghiệp huyện Thạch Thất và số liệu điều tra
Bảng 5. Hệ số đa dạng của các cây trồng chính ở tiểu vùng 1 và 2
Năm 2009
Năm 2010
Tiểu vùng 1
Tiểu vùng 2
Tiểu vùng 1
Tiểu vùng 2
Cây trồng
Diện tích
Diện tích
Tỷ lệ
(%)
Diện tích Tỷ lệ
Diện tích
Tỷ lệ
(%)
Tỷ lệ(%)
(ha)
5.106,2
56,5
(ha)
3.128,0
49,5
(ha)
5.220,0
48,6
(%)
89,5
0,8
0,5
0,3
0,2
4,6
0,2
4,0
100
(ha)
3.211,0
87,0
1. Lúa cả năm
90,3
1,0
0,8
0,5
0,2
2,0
0,6
4,6
100
72,8
1,2
3,9
0,2
5,2
2,4
7,4
6,9
100
72,1
2,0
3,8
0,1
4,5
3,2
7,5
6,9
100
2. Ngô cả năm
3. Khoai lang
4. Khoai tây
5. Sắn
47,5
167,5
8,0
26,7
167,3
6,3
29,0
15,6
11,9
222,8
104,9
316,3
298,4
4.295,4
0,45
10,6
198,5
144,1
332,7
308,7
4.455,6
0,47
6. Đậu tương
7. Lạc
113,3
32,4
268,0
9,3
8. Rau các loại
Tổng diện tích
HSĐD
260,0
5.656,8
0,20
234,6
5.833,5
0,21
Nguồn: Phòng Nông nghiệp huyện Thạch Thất, 2011 và số liệu điều tra
Chú thích: tiểu vùng 1 là vùng đồng bằng gồm 12 xã địa hình thấp trũng, tiểu vùng 2 là vùng gò đồi gồm 8 xã của huyện.
740
An Thị Huệ, Lê Văn Hưng, Phạm Tiến Dũng
Qua bảng trên bước đầu chúng tôi có một số
nhận xét: HSĐD ở cả tiểu vùng 1 và 2 đều tăng
hàng năm. Mặc dù diện tích trồng cây hàng
năm của tiểu vùng 2 (năm 2010 là 4.455,6ha)
luôn ít hơn tiểu vùng 1 (5.833,5ha) nhưng tiểu
vùng 2 lại có HSĐD (năm 2009 là 0,45; năm
2010 là 0,47) cao hơn ở tiểu vùng 1 (năm 2009 là
0,20 và năm 2010 là 0,21). Do đặc điểm đất đai,
địa hình khác nhau dẫn đến cơ cấu cây trồng
cũng khác nhau.
mô hình tại thôn Khoang Mè, xã Hạ Bằng với
diện tích 27,5ha. Những năm trước đây diện tích
này hầu như chỉ chuyên trồng lúa và lạc (22,5ha
lúa, 5ha lạc). Diện tích đất này có thể chủ động
tưới tiêu nên diện tích 27,5ha lúa có thể trồng các
cây trồng khác có hiệu quả hơn. Vụ xuân năm
2010 đã đưa 4ha dưa chuột vào trồng trên diện
tích này, diện tích lúa còn lại là 18,5ha. Trong
5ha đất trồng lạc, theo phương thức mới trồng
ngô xen lạc. Kết quả mô hình được trình bày
trong bảng 6.
Ở tiểu vùng 1, cây trồng chiếm tỷ trọng tuyệt
đối năm 2009 là cây lúa (90,3%), đến năm 2010 tỷ
lệ này giảm do vụ xuân xảy ra hạn hán trên toàn
huyện, một số xã phải chuyển đổi lúa sang các cây
trồng cạn như ngô, đậu tương… cụ thể, xã Hương
Ngải 12,1ha; Dị Nậu 4ha và Tân Xã 5ha (Phòng
Kinh tế huyện Thạch Thất, 2009 - 2010).
Kết quả trên cho thấy cùng trên diện tích
canh tác nhưng năng suất, lợi nhuận, hiệu quả
đầu tư đều cao hơn rõ rệt giữa 2 mô hình cũ và
mới. HSĐD cũng tăng tương ứng từ 0,21 lên
0,51. Hiệu quả đầu tư từ 2,7 tăng lên 5,0; lợi
nhuận tăng từ 136,7 triệu đồng tăng lên 161,5
triệu đồng. Như vậy, mô hình đa canh đã mang
lại hiệu quả so với mô hình cũ độc canh đồng
thời nâng cao HSĐD một cách rõ rệt.
Ở tiểu vùng 2, diện tích trồng lúa chỉ chiếm
gần khoảng 72%, còn lại là các loại cây trồng
khác như lạc 7,2%, rau các loại 6,9%.
3.5. Đề xuất cơ cấu cây trồng nông nghiệp
của huyện
3.4. Mô hình đa canh
Thạch Thất giữ một vai trò quan trọng
trong sự phát triển kinh tế xã hội của Thủ đô vì
huyện cung cấp nhiều nông sản thực phẩm cho
nhu cầu tiêu dùng của nhân dân trên địa bàn và
khu vực. Tuy nhiên, theo quy hoạch thủ đô Hà
Nội, Thạch Thất có khu đô thị vệ tinh, khu công
nghệ cao Hòa Lạc, Đại học Quốc gia Hà Nội và
một số dự án lớn của Trung ương và thành phố,
việc duy trì, phát triển một môi trường sinh thái
và nền kinh tế xanh mới là việc làm cần thiết.
Đa canh là nền tảng của nông nghiệp bền
vững, là một hình thức đa dạng cây trồng trên
một đơn vị diện tích đất trồng trọt (Bùi Huy Đáp,
1972, Phạm Chí Thành và cs., 1996, Nguyễn Tất
Cảnh và cs., 2008). Trong điều kiện thời tiết khí
hậu biến đổi, đa canh có tác dụng tăng lợi nhuận,
tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên nhưng giảm
tác hại của sâu bệnh, cỏ dại, giảm nguy cơ rủi ro
và giảm áp lực lao động. Để phát triển đa canh ở
huyện Thạch Thất, chúng tôi tiến hành xây dựng
Bảng 6. Hiệu quả mô hình đa canh
Hệ số đa
dạng
(HSĐD)
Diện tích
(ha)
Năng suất
(tạ/ha)
Lợi nhuận
(1.000đ)
Thu hút lao
động (công)
Hiệu quả
đầu tư
Mô hình
Cây trồng
Cũ
Lúa
22,5
5
60
18
97.775
39.000
136.775
82.313
38.200
8.250
5.175
1.300
6.475
4.255
1.300
875
1,2
1,5
2,7
1,2
1,1
1,2
1,5
5,0
Lạc
Tổng
Lúa
27,5
18,5
0,21
0,51
Mới
60
18
35
30
Lạc
5
Ngô
Dưa chuột
Tổng
4
32.813
161.575
1.600
8.030
27,5
741
Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố khí hậu tới việc bố trí hệ thống cây trồng tại huyện Thạch Thất, thành phố
Hà Nội
Bảng 7. Đề xuất cơ cấu cây trồng hàng năm tại huyện Thạch Thất đến năm 2020
Diện tích (ha)
Cây trồng
+,- diện tích (ha)
2010
9.349
566,8
280
2020
6.509
165
1. Lúa
2. Ngô
-2.840,0
-401,8
10,0
3. Khoai lang
4. Khoai tây
5. Sắn
290
29,5
105
75,5
332
220
-112,0
209,9
-13,0
6. Đậu tương
7. Lạc
492,1
395
702
382
8. Rau
656,2
12.100,6
0,41
688
31,8
Tổng diện tích
HSĐD
9.061
0,47
-3.039,6
+ 0,06
Trong điều kiện diện tích đất sản xuất nông
nghiệp ngày càng bị thu hẹp, để đảm bảo an ninh
lương thực, phát triển bền vững, cần sử dụng các
giống có năng suất cao. Bên cạnh đó, cần áp dụng
các biện pháp thâm canh, đa canh đâỷ mạnh các
giống có khả năng thích ứng tốt phù hợp với điều
kiện canh tác vào sản xuất đại trà. Trên cơ sở
phân tích hiện trạng và định hướng phát triển
sản xuất nông nghiệp của huyện Thạch Thất, kết
hợp đề án quy hoạch của UBND huyện, chúng tôi
đề xuất cơ cấu cây trồng hàng năm đến năm
2020 của huyện như bảng 7.
+ Giống lạc: tập trung giống có năng suất
cao, kháng vi khuẩn héo xanh như giống MĐ7,
L14...
+ Giống đậu tương: trong vụ hè thu nên sử
dụng các giống DT96, ĐVN6, ĐVN10 (chủ lực là
giống DT96). Các xã, thị trấn có nhiều diện tích
đất vàn cao có thể gieo trồng đỗ tương trong vụ hè
thu để cung cấp giống cho vụ đông tới như giống
VX2000, ĐVN10, ĐT22, ĐT26, ĐT2011, ĐVN9.
+ Cây màu: bí xanh, dưa chuột số 1 của
Viện Cây lương thực, thực phẩm.
+ Cây sắn: sử dụng giống KM60, KM94,
KM98.
Theo dự kiến, tổng diện tích gieo trồng tới
năm 2020 sẽ giảm 3.039ha, trong đó lúa giảm
2.840ha, ngô giảm 401,8ha, sắn giảm 112ha
nhưng diện tích đậu tương tăng 29,9ha, khoai
tây và rau màu diện tích tăng lên; HSĐD cũng
tăng lên từ 0,41 lên 0,47.
4. KẾT LUẬN
Điều kiện thời tiết giai đoạn 10 năm từ năm
2000 - 2010 có diễn biến phức tạp, nhiệt độ và
lượng mưa đã ảnh hưởng của đến diện tích,
năng suất của các loại cây trồng trên địa bàn
huyện Thạch Thất, dẫn đến hệ số đa dạng cây
trồng cũng thay đổi theo. Đặc biệt năm 2008, do
thời tiết có những bất thường nên HSĐD cây
trồng giảm thấp nhất (0,34).
Bằng thực nghiệm và đánh giá tại địa
phương, chúng tôi khuyến cáo cho huyện cơ cấu
giống cây trồng như sau:
+ Giống lúa: Do điều kiện thời tiết vụ xuân
thường rét đậm, rét hại và khô hạn nên chọn
giống lúa có thời gian sinh trưởng ngắn ngày để
gieo cấy, rút ngắn thời gian chăm sóc. Ví dụ:
Khang dân 18, ĐB5, ĐB6, SH14, N46, Hương
thơm số 1, Bắc thơm 7, SH4, XT27, VS1 và các
giống lúa lai,…
Diện tích và cơ cấu giống lúa cũng có sự
thay đổi, các giống ngắn ngày, có chất lượng cao
đã thay thế các giống dài ngày cho phù hợp với
điều kiện thời tiết, ví dụ: vụ xuân giảm giống
lúa 84-1 (từ 1.094,8ha năm 2005 giảm còn
196,0ha năm 2010), tăng giống Khang dân 18
+ Giống ngô: chủ lực là các giống ngô lai và
ngô nếp
742
An Thị Huệ, Lê Văn Hưng, Phạm Tiến Dũng
Nguyễn Tất Cảnh, Trần Thị Hiền, Nguyễn Xuân Mai
(2008). Giáo trình hệ thống canh tác, Nhà xuất bản
Nông nghiệp, Hà Nội.
(từ 1.532,7ha năm 2005 lên 2.499ha năm 2010).
Vụ mùa giống lúa Khang dân vẫn duy trì cơ cấu
ở mức cao nhất.
Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008). Báo cáo Chương
trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí
hậu.
Kết quả của mô hình đa dạng cây trồng đã
khẳng định tính hơn hẳn so với mô hình cũ của
địa phương; hiệu quả đầu tư ở mô hình cũ chỉ
đạt 2,7 nhưng mô hình đa canh đạt 5,1; lợi
nhuận đầu tư tăng được 24,8 triệu đồng so với
mô hình cũ và sự sai khác về HSĐD của mô
hình đa canh đạt 0,51 so với mô hình cũ chỉ đạt
0,21. Từ nhưng cơ sở trên, chúng tôi đã đề xuất
cơ cấu giống cây trồng mới theo hướng giảm
diện tích lúa, ngô, sắn; tăng diện tích cây đậu
tương và rau màu.
Bùi Huy Đáp (1972). Xác định cơ cấu các vụ sản xuất,
thực hiện cuộc biến đổi cách mạng trong cơ cấu
trồng trọt, Tạp chí Khoa học kỹ thuật Nông nghiệp,
Tạp chí Khoa học kỹ thuật Nông nghiệp, tr. 464-
467.
Trần Đức Hạnh, Văn Tất Tuyên, Đoàn Văn Điếm, Trần
Quang Tộ (1997). Giáo trình khí tượng nông
nghiệp, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội.
Niên giám thống kê huyện Thạch Thất 2011.
Phạm Chí Thành, Phạm Tiến Dũng, Đào Châu Thu,
Trần Đức Viên (1996). Hệ thống nông nghiệp, Nhà
xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Lê Quý An (1999). Chính sách môi trường và phát triển
lâu bền của Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học kỹ
thuật, tr. 14-21.
Trần Thục, Nguyễn Văn Thắng, Ngô sỹ Giai (2011).
Phương pháp ứng dụng thông tin khí hậu trong
đánh giá những tác động tiềm tàng đến ĐDSH ở
Việt Nam. Viện khoa học khí tượng thủy văn và
môi trường.
Ninh Khắc Bản (2002). “Bảo tồn đa dạng sinh học qua
hệ thống canh tác trang trại”, Hội thảo quốc gia:
Nâng cao nhận thức về sử dụng bền vững đa dạng
sinh học ở Việt Nam, Phòng Giáo dục đào tạo và
Thông tin tư liệu - Vụ Môi trường.
Phạm Đức Thi (2011). Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu
đối với các vùng khí hậu theo kịch bản biến đổi khí
hậu Việt Nam. TTKHCN khí tượng thủy văn và
môi trường.
Báo cáo của Phòng Nông nghiệp huyện Thạch Thất
Pimbert, M. (1999). Agricultural Biodiversity
Conference Background Paper No.1 to Netherlands
Conference on the Multifunctional Character of
Agriculture and Land. FAO, Maastrich.
năm 2011.
Báo cáo của Phòng kinh tế huyện Thạch Thất năm
2005, 2006, 2008, 2009, 2010.
743
10 trang
08/01/2024
21720
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố khí hậu tới việc bố trí hệ thống cây trồng tại huyện Thạch Thất, Thành phố Hà Nội", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nghien_cuu_anh_huong_cua_mot_so_yeu_to_khi_hau_toi_viec_bo_t.pdf
