Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghệ thông tin trong thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0

Hà Thị Thanh Ngà¹, Nguyễn Thị Lan².....................................................................................................................65

TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC HỌC TIẾNG NHẬT TRONG ĐÀO TẠO NHÂN LỰC NGÀNH CNTT ..72

Dương Văn Ca ..........................................................................................................................................................72

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 3

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRONG THỜI ĐẠI CÔNG NGHỆ

Nguyễn Xuân Huy

Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

MB: 0903203800, [email protected]

ABSTRACT: Báo cáo phân tích các đặc trưng cơ bản của thời đại và xã hội tin học hoá,

các đặc điểm của con người hiện đại, trên cơ sở đó đề xuất và thảo luận một số tiêu chí

có ảnh hưởng đến nhận thức, phương pháp dạy và học trong nhà trường trong khung

cảnh công nghệ đang thay đổi hàng ngày.

Từ khóa: giáo dục, đào tạo, thời đại công nghệ thông tin, phẩm chất, học viên, con người hiện đại.

0 LỊCH SỬ CÁC CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP

Nói đến cách mạng công nghiệp là nói đến sự thay đổi lớn lao mà được mang lại trong

các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, và xã hội. Nhìn lại lịch sử, con người đã trải qua nhiều cuộc cách

mạng khoa học kỹ thuật lớn. Mỗi cuộc cách mạng đều đặc trưng bằng sự thay đổi về bản chất của

sản xuất và sự thay đổi này được tạo ra bởi các đột phá của khoa học và công nghệ.

Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất

Cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên trên thế giới được bắt đầu ở nước Anh vào cuối thế

kỷ 18 đầu thế kỷ 19, mở đầu với sự cơ giới hóa ngành dệt may.

Năm 1784, James Watt phát minh ra máy hơi nước đặt mốc đầu tiên cho quá trình cơ giới

hoá. Năm 1785, Edmund Cartwright cho ra đời một phát minh quan trọng trong ngành dệt là máy

dệt vải. Máy này đã tăng năng suất dệt lên tới 40 lần.

Trong thời gian này, ngành luyện kim cũng có những bước tiến lớn. Năm 1784, Henry

Cort đã tìm ra cách luyện sắt “puddling”. Mặc dù phương pháp của Henry Cort đã luyện được sắt

có chất lượng hơn nhưng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu về độ bền của máy móc. Năm 1885,

Henry Bessemer đã phát minh ra lò cao có khả năng luyện gang lỏng thành thép, khắc phục được

những nhược điểm của chiếc máy trước đó.

Bước tiến của ngành giao thông vận tải đánh dấu bằng sự ra đời của chiếc đầu máy xe lửa

đầu tiên chạy bằng hơi nước vào năm 1804. Đến năm 1829, vận tốc xe lửa đã lên tới 14 dặm/giờ.

Thành công này đã làm bùng nổ hệ thống đường sắt ở Châu Âu và Mỹ. Năm 1807, Robert Fulton

đã chế ra tàu thủy chạy bằng hơi nước thay thế cho những mái chèo hay những cánh buồm.

Cách mạng công nghiệp lần thứ hai

Cuộc cách mạng công nghiệp thứ hai được khởi xướng từ cuối thế kỷ 19, kéo dài đến đầu

thế kỷ 20. Một trong những đặc điểm đáng lưu ý trong nền đại công nghiệp là dây chuyền sản

xuất hàng loạt - áp dụng nguyên lý quản trị của F.W.Taylor (đề xuất năm 1909, ứng dụng vào

thực tiễn năm 1913 - hãng Ford đi tiên phong).

Các nhà khoa học đã có những phát minh lớn về những công cụ sản xuất mới: máy tính,

máy tự động và hệ thống máy tự động, người máy, hệ điều khiển tự động. Các nhà sáng chế thời

kỳ này cũng nghiên cứu, tạo ra những vật liệu mới như chất polymer với độ bền và sức chịu nhiệt

cao, được sử dụng rộng rãi trong đời sống, và trong các ngành công nghiệp.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 4

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

Trong thời gian này, những nguồn năng lượng mới hết sức phong phú và vô tận như năng

lượng nguyên tử, năng lượng mặt trời, năng lượng gió, năng lượng thủy triều… cũng được tìm ra

để thay thế cho nguồn năng lượng cũ. Những tiến bộ thần kì trong giao thông vận tải và thông tin

liên lạc như máy bay với vận tốc siêu âm khổng lồ, tàu hỏa tốc độ cao và những phương tiện

thông tin liên lạc, phát sóng vô tuyến qua hệ thống vệ tinh nhân tạo, những thành tựu kỳ diệu

trong lĩnh vực chinh phục vũ trụ như phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên của trái đất, bay

vào vũ trụ và đặt chân lên mặt trăng là những thành tựu đi vào lịch sử của cuộc cách mạng công

nghiệp lần hai này.

Bên cạnh đó, cuộc cách mạng xanh trong nông nghiệp với những tiến bộ nhảy vọt trong

cơ khí hóa, thủy lợi hóa, phương pháp lai tạo giống, chống sâu bệnh… giúp nhiều nước có thể

khắc phục nạn thiếu lương thực, đói ăn kéo dài.

Cách mạng công nghiệp lần thứ ba

Cuộc cách mạng công nghiệp lần 3 diễn ra vào những năm 1970 với sự ra đời của sản

xuất tự động dựa vào máy tính, thiết bị điện tử và Internet, tạo nên một thế giới kết nối (phẳng và

nhanh, T. L., Friedman).

Cách mạng Công nghiệp lần thứ ba diễn ra khi có các tiến bộ về hạ tầng điện tử, máy tính

và số hoá vì nó được xúc tác bởi sự phát triển của chất bán dẫn, siêu máy tính (thập niên 1960),

máy tính cá nhân (thập niên 1970 và 1980) và Internet (thập niên 1990).

Cho đến cuối thế kỷ 20, quá trình này cơ bản hoàn thành nhờ những thành tựu khoa học

công nghệ cao. Vệ tinh, máy bay, máy tính, điện thoại, Internet… là những công nghệ hiện nay

chúng ta thụ hưởng là từ cuộc cách mạng này.

Cuộc cách mạng công nghệ lần thứ tư

Năm 2013, một từ khóa mới là “Công nghiệp 4.0” bắt đầu nổi lên xuất phát từ một báo

cáo của chính phủ Đức đề cập đến cụm từ này nhằm nói tới chiến lược công nghệ cao, điện toán

hóa ngành sản xuất mà không cần sự tham gia của con người. Đây được gọi là cuộc cách mạng

số, thông qua các công nghệ như Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR),

tương tác thực tại ảo (AR), mạng xã hội, điện toán đám mây, di động, phân tích dữ liệu lớn

(SMAC)… để chuyển hóa toàn bộ thế giới thực thành thế giới số [10], [11].

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư tác động mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực, với sự

xuất hiện của robot có trí tuệ nhân tạo mang lại nhiều ứng dụng trong xã hội. Nhờ công nghệ AI,

người máy làm việc càng thông minh, có khả năng ghi nhớ, học hỏi vô biên, trong khi khả năng

đó ở con người càng già càng yếu đi.

Trong lĩnh vực Giao thông, thế hệ xe không người lái sẽ phát triển nhờ đảm bảo an toàn

cao gấp nhiều lần vì không có tình trạng say rượu bia, vượt đèn đỏ, phóng nhanh vượt ẩu.

Trong lĩnh vực Y tế, cỗ máy IBM Watson có biệt danh “Bác sĩ biết tuốt” có thể lướt duyệt

cùng lúc hàng triệu hồ sơ bệnh án để cung cấp cho các bác sĩ những lựa chọn điều trị dựa trên

bằng chứng chỉ trong vòng vài giây nhờ khả năng tổng hợp dữ liệu khổng lồ và tốc độ xử lý

mạnh mẽ. “Bác sĩ biết tuốt” này còn cho phép con người tra thông tin về tình hình sức khỏe của

mình. Các bác sĩ chỉ cần nhập dữ liệu người bệnh để được phân tích, so sánh với kho dữ liệu

khổng lồ có sẵn và đưa ra gợi ý hướng điều trị chính xác.

Trong lĩnh vực Giáo dục, công nghệ thực tế ảo sẽ thay đổi cách dạy và học. Sinh viên có

thể đeo kính VR và có cảm giác như đang ngồi trong lớp nghe bài giảng, hay nhập vai để chứng

kiến những trận đánh giả lập, ngắm nhìn di tích, mang lại cảm xúc và sự ghi nhớ sâu sắc, giúp bài

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 5

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

học thấm thía hơn. Hoặc khi đào tạo nghề phi công, học viên đeo kính và thấy phía trước là cabin

và học lái máy bay như thật để thực hành giúp giảm thiểu rủi ro trong quá trình bay thật. Trong

tương lai, số lượng giáo viên ảo có thể nhiều hơn giáo viên thực rất nhiều.

(Nguồn: TechInsigh)

Công cụ

Tổ chức Năng

Vật liệu

Hiệu quả

Hậu quả

lượng

sản xuất

1

Máy

hơi Cơ giới Hơi nước

Thép

Sản xuât

Thất nghiệp

nước

hóa

Cuối

Giao thông

Bom

mìn

XVIII

Chiến tranh

2

Máy

động cơ

điện, Dây

chuyền

Điện, Dầu, Polyme

Liên lạc, Thám Bom A,

hiểm không gian,

đại dương, Kinh

tế, Y tế, Giáo

dục,Cách mạng

xanh

Cuối

XIX

Nguyên tử Hợp chất

hữu cơ

đốt

Máy bay

trong, Vận trù

3

MTĐT,

Internet

Tự động nt, Laze

hóa cao

nt

Tôn giáo,

Dân tộc

1970s

Bất

bình

đẳng

4

Số hóa, IoT, Tự động Sạch, Mặt Nano

Ảo hóa, AI hóa rộng trời, Thiên

khắp nhiên

Mọi hoạt động ?

của xã hội

Hiện

nay

1 CÔNG NGHỆ

Công nghệ do con người sáng tạo, nhằm mục đích làm cho cuộc sống nhẹ nhàng và tươi

đẹp hơn. Người ta phân biệt hai dạng thức cơ bản của công nghệ là công nghệ “cứng” và công

nghệ “mềm”: công nghệ chế tạo, công nghệ vật liệu là những công nghệ "cứng", công nghệ dạy −

học, công nghệ kết bạn là những công nghệ "mềm", công nghệ thông tin bao gồm cả hai loại hình

"cứng" và "mềm" [8], [9].

1.1 Bốn cuộc cách mạng trong ICT

(Xem chi tiết trong [7], [8], [9], [10])

CM1. Sáng tạo ra ngôn ngữ khái niệm (conceptual language)

Nhờ ngôn ngữ khái niệm chúng ta có thể mô tả hệ thống một cách chính xác, biểu đạt cái

vào, cái ra, hành vi của hệ thống, kỳ vọng và ngữ cảnh. Thí dụ, ontology (bản thể học) là một

dòng trong ngôn ngữ khái niệm được sử dụng rộng rãi khi mô tả các hệ thống đào tạo điện tử.

Ontology giúp cho người thiết kế hệ thống thiết lập các mối quan hệ giữa các khái niệm, các

mảng và các đơn vị tri thức, sắp xếp các đơn vị tri thức theo một trật tự topo để người học biết

được rằng muốn hoàn thành học phần B thì trước đó cần phải học các đơn vị tri thức nào.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 6

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

CM2. Sáng tạo ra phương tiện biểu diễn và viết chữ cái (alphabetical writing)

Chữ viết ra đời, sau đó là nghề in với các con chữ đúc sẵn và tái sử dụng được coi là những

cuộc cách mạng kỹ thuật vĩ đại. Tiếp đến, nhờ công nghệ thông tin (CNTT) chữ viết được mã hóa

toàn cầu theo nghĩa: mọi kí tự của mọi dân tộc đều được nhận một mã số duy nhất. Mọi bảng mã

đều được biểu diễn trên màn hình máy tính và trên máy in với mọi kiểu dáng và kích thước, màu

sắc đúng theo yêu cầu chuẩn hóa của từng quốc gia, từng dân tộc (Unicode).

CM3. Sáng tạo ra kiểu in di động (movable type printing)

Nhờ công nghệ này ta có thể soạn thảo đa phương tiện ở một nơi, tức là xây dựng một bản

đa phương tiện, trong đó có lồng ghép văn bản, hình ảnh, âm thanh… rồi gửi đi nhân bản đồng

thời ở nhiều địa điểm khác nhau. Thậm chí văn bản đó có thể được soạn thảo bằng một công cụ

di động như điện thoại, máy tính bảng. Công nghệ in 3D cho phép sản xuất mềm theo đơn đặt

hàng và tái tạo được các bộ phận trong cơ thể sinh vật.

CM4. Sáng tạo ra kỹ thuật số (digital technology)

Mọi phương tiện như văn bản, âm thanh, đồ họa, phim ảnh đều có thể số hóa, tức là biểu

diễn dưới dạng các bit 0/1, nhờ đó có thể sử dụng các công cụ toán học để xử lý, thực hiện các

phép biến đổi, lưu trữ, truyền dẫn và hiển thị với chi phí thấp và an toàn. Các khái niệm như chữ

ký số, đánh dấu bản quyền, mã hóa với khóa công khai được ra đời trên cơ sở số hóa các loại

hình thông tin.

1.2 Cách mạng công nghệ thông tin

Cách mạng Công nghệ thông tin hay Công nghệ số khởi đầu bằng sự ra đời của các máy tính cá

nhân vào những năm tám mươi của thế kỉ trước và bùng nổ, đạt cao trào vào thời điểm ra đời của

Internet. Hơn ba mươi năm qua công nghệ số đã làm thay đổi ghê gớm các phương thức truy cập

thông tin, học tập, liên lạc, mua bán, giao dịch, làm việc, kết bạn, hôn nhân, giải trí và quản lý

cuộc sống …[6], [7].

2 NHÀ TRƯỜNG

2.1 Các phẩm chất của con người hiện đại

Vì mục tiêu của chúng ta là đào tạo một thế hệ mới, nên việc xác định những tiêu chí cho

thế hệ này là điều nên làm. Có thể tạm liệt kê bốn tiêu chí sau đây như bốn phẩm chất cho con

người - thành viên năng động của xã hội hiện đại [5]:

1. Biết xác định mục tiêu hành động;

2. Biết vạch kế hoạch hành động và lôi cuốn, tổ chức mọi người cùng tham gia thực hiện

kế hoạch đề ra;

3. Có xu thế mời chào mọi người dùng sản phẩm, kết quả lao động do mình làm ra;

4. Quan tâm đến những vấn đề bức thiết của xã hội.

Hai phẩm chất đầu thể hiện năng lực giải quyết vấn đề. Phẩm chất thứ ba là cơ sở để tạo ra

những đóng góp hữu ích cho xã hội và tạo điều kiện để tiếp tục phát triển, hoàn thiện các kết quả

đã có. Phẩm chất thứ tư được coi như một yếu tố khách quan trong quá trình phát triển của xã

hội.

Điều đáng nói là công nghệ thông tin là một trong những ngành có thể tạo điều kiện thuận

lợi cho việc hình thành và phát triển các phẩm chất nói trên.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 7

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

2.2 Một số tiêu chí thể hiện năng lực về công nghệ thông tin

Khả năng tiếp thu và làm chủ các tri thức về công nghệ thông tin của con người được thể

hiện rõ nét hơn cả qua những năng lực sau đây [2], [3], [5]:

 Năng lực tiếp thu kiến thức: Học viên luôn hào hứng trong các tiết học, đặc biệt là trong

bài học mới. Có ý thức tự bổ sung, hoàn thiện những tri thức đã thu được ngay từ dạng sơ

khởi, nguyên thuỷ.

 Năng lực suy luận lôgic: Biết phân tích các sự vật và hiện tượng thông qua các dấu hiệu

đặc trưng của chúng; Biết thay đổi góc nhìn khi xem xét một sự vật, hiện tượng; Biết cách

tìm con đường ngắn để sớm đi đến kết luận cần thiết; Biết xét đủ các điều kiện cần thiết

để đạt được kết luận mong muốn; Biết xây dựng các phản ví dụ để loại bỏ một số miền

tìm kiếm vô ích; Biết quay lại điểm xuất phát để tìm đường đi mới; Biết suy xét đúng sai

từ một loạt sự kiện cho trước.

 Năng lực lao động sáng tạo: Biết tổ hợp các yếu tố, các thao tác để thiết kế một dãy hành

động nhằm đạt đến kết quả mong muốn; Tiếp thu nhanh chóng những góp ý, thậm chí gay

gắt và nặng nề; Ham muốn nâng cấp, phát triển liên tục sản phẩm đã có; Không thích đi

lại lối mòn hoặc bắt chước các sản phẩm hiện hành.

 Năng lực đặc tả: Biết diễn đạt chính xác điều mình muốn; Sử dụng thành thạo các hệ

thống kí hiệu, các quy ước để diễn tả vấn đề; Phân biệt thành thục hai lượng tử: mọi ()

và tồn tại (); Biết thu gọn các đặc tả và trật tự hoá các đặc tả để dùng khái niệm trước mô

tả cho các khái niệm sau.

 Năng lực kiểm chứng: Biết xây dựng các ví dụ, phản ví dụ nhằm khẳng định hoặc bác

bỏ một đặc trưng nào đó của sản phẩm do mình hoặc người khác làm ra.

Ba năng lực đầu tiên trong số năm năng lực đã liệt kê, theo chúng tôi, là những đặc trưng

chung cho việc xác định năng khiếu của người lao động.

2.3 Kỹ thuật số và giáo dục

Điều trớ trêu là toàn bộ những đổi thay của kỹ thuật số hình như không làm thay đổi giáo

dục và đào tạo. Có cảm giác là giáo dục và đào tạo "trơ" với công nghệ, chí ít là tại một số quốc

gia. Hơn thế nữa, những hoạch định đưa công nghệ vào nhà trường cũng không đặt ra mục tiêu

thay đổi nhà trường mà chỉ đơn thuần là trang bị (cơ sở vật chất, phương tiện, phòng học,…).

Theo Scharffenberge công nghệ chỉ có thể tạo ra sự thay đổi sau khi tư tưởng, nhận thức và tư

duy được thay đổi. Công nghệ có thể đưa vào một lĩnh vực nào đó nói chung, hoặc vào nhà

trường, nói riêng nhằm mục đích [8]:

 Sustain: kế thừa những gì thực sự đã làm được,

 Supplement: bổ sung / thay thế giá trị cho những gì đã làm được,

 Subvert: phá bỏ những gì cũ kỹ, lạc hậu.

Tác động của công nghệ phụ thuộc vào việc chúng ta định cải tạo, đổi mới hay làm cách

mạng. Tiêu điểm của cải cách giáo dục nhằm theo kịp và đáp ứng với sự tiến bộ của cách mạng

công nghệ bao gồm ba yếu tố, thường được gọi là ba R sau đây:

 Nhận thức lại (reconceive) triết lí giáo dục

 Định nghĩa lại (redefine) khái niệm học

 Tái thiết lại (reinvent) nhà trường

Dưới đây sẽ phân tích ngắn gọn ba yếu tố nói trên.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 8

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

2.4 Nhận thức lại triết lí giáo dục

Về bản chất, giáo dục và đào tạo có thể được xem là quá trình chuyển giao từ thế hệ trước

sang thế hệ kế tục ba mảng tri thức sau đây:

 Phương thức nhận thức sự vật và hiện tượng (tri thức, khoa học).

 Phương thức chế tác sự vật (công nghệ).

 Phương thức đánh giá (giá trị).

Quan niệm trên là đúng đắn trong mọi thời đại. Khác biệt duy nhất có lẽ nằm trong các

quan niệm về thực thi qui trình trên ra sao.

Trong các nhà trường cũ, qui trình dạy và học tập trung vào các trọng điểm sau đây:

 Tập trung vào nội dung cần truyền đạt (các học trình được tổ chức theo lớp học, cấp học,

năm học);

 Tập trung vào những đại diện đảm nhiệm việc truyền thụ nội dung (giáo viên);

 Tập trung vào các phương pháp truyền thụ (dạy học).

Như vậy, trong nhà trường cũ, người thày là trung tâm. Người thày chuẩn bị tri thức như

những người đầu bếp tài năng sau đó "nhồi", "bón" cho học sinh. Nghệ thuật của người thày được

hiểu như nghệ thuật rao giảng, truyền đạt. Học sinh được xem là đồng nhất, là những đối tượng

thụ động, cần được chăm bón, vun trồng một cách đồng loạt. Khi đánh giá qui trình này, người ta

chỉ xăm soi người thày theo các tiêu chí: giảng có dễ hiểu không, có sử dụng thiết bị không, lớp

học có trật tự không... mà không hề xét đến kết quả, đến đầu ra là học viên học được gì, trưởng

thành ra sao? Hỏi có ích gì khi khen một người cắt cỏ, tát nước duyên dáng, dẻo tay nhưng cây

lúa lại không hề lớn lên, không trổ bông... hoặc là ki kiểm đếm năng suất và chất lượng thì lại

dùng các hạt thóc mượn.

Nhà trường mới xem giáo dục là quá trình phát triển con người. Con người sinh ra đã không

hoàn thiện và bị ràng buộc. Nhưng những sợi dây trói buộc con người chỉ là tối thiểu và rất mở.

Và con người có năng lực nhận thức để có thể học tập. Do đó, mỗi thành viên trong xã hội hiện

đại cần và có thể tự xác định được là mình muốn trưởng thành ra sao. Đây chính là một nhu cầu

tự nhiên của con người: trở nên hoàn thiện và độc lập [1], [2], [3], [4].

Chúng ta sẽ trở nên hoàn thiện nếu chúng ta có khả năng xác định được một cách thoải mái

một dự án cho cuộc sống của mình. Chúng ta sẽ trở nên hoàn thiện nếu chúng ta có khả năng biến

dự án đó thành hiện thực.

Giáo dục chính là “phần mềm” giúp chúng ta trở nên hoàn thiện và độc lập.

Theo tiền đề trên thì giáo dục phải luôn luôn hiện hữu trong suốt quá trình phát triển của mỗi

thành viên trong xã hội (học suốt đời). Để giúp mỗi học viên trưởng thành một cá thể hoàn thiện,

độc lập và hữu ích trong xã hội hiện đại, nhà trường mới tập trung vào các quan niệm sau đây:

 Lấy học viên làm trung tâm: Học viên chính là đối tượng cần được phát triển thành một

người hoàn thiện và độc lập. Học viên là đa dạng về năng lực, về sở thích,...

 Về tri thức, dựa trên nhu cầu của xã hội hiện đại. Các nhu cầu về kỹ năng và kỹ xảo được

bố trí thành một “ma trận các điểm trội” mà chúng ta muốn hướng tới trên cơ sở thừa

nhận những sự khác biệt của mọi người;

 Tập trung vào quá trình học tập – tức là quá trình hình thành và phát triển các phầm chất,

năng lực và chỉnh thể.

2.5 Định nghĩa lại khái niệm học

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 9

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

Theo quan điểm của Peter Senge thì học không giống như quá trình hấp thụ và lưu giữ

thông tin [8] mà người có học tức là người có khả năng tạo ra những sản phẩm trước đó chưa thể

làm được [2], [3].

 Chúng ta học để tạo ra sản phẩm bằng cách làm thử, mắc sai lầm, nhận được sự hướng

dẫn và trợ giúp, thử lại cho đến khi ta có đủ khả năng tự làm được (thử và sai).

 Học là một quá trình tích cực: nó lôi cuốn chúng ta làm ra sản phẩm (ngay cả khi việc làm

đó chỉ là trừu tượng)

 Và học mang tính hợp tác: collaborative = co-labor-active (cùng lao động tích cực).

Những người khác có thể giúp chúng ta học, nhưng việc học phải là một quá trình tự thân vận

động. Như vậy, những người khác cần tham gia vào hoạt động giáo dục và đào tạo, nhưng sẽ

không giống như là “nhà giáo”:

Không ai dạy ai cả… Nhưng cũng không có ai tự dạy mình… Nếu coi đó là dạy thì người này

dạy người kia theo nghĩa: cả hai cùng cộng tác học cách sống tốt nhất trong một thế giới phức

hợp và thường là không thuận ý (Paulo Freire [8].

2.6 Tái thiết nhà trường

Trong nhà trường cũ, dạy và học là một quy trình buồn chán vì những lí do sau đây:

 Chương trình giảng dạy bao gồm những thông tin cơ bản cho mỗi môn học cần nhồi cho

học viên;

 Giáo viên chuyển tải nội dung đến học viên (giảng dạy);

 Học viên lĩnh hội thông tin (học);

 Đánh giá học viên bằng cách kiểm tra học viên đó có lĩnh hội được thông tin đó không

(đánh giá, thi cử).

Trong nhà trường cũ, công nghệ thường được sử dụng sai mục tiêu: Công nghệ trong nhà

trường cũ trợ giúp giáo viên dạy, truyền thụ nội dung. Công nghệ được sử dụng như làm trò ảo

thuật. Công nghệ sẽ thật sự quan trọng nếu nó trợ giúp học viên tiếp cận thông tin chứ không

phải là để truyền thụ và trình diễn thông tin.

Trong nhà trường cũ, thông tin là hiếm hoi: khó tiếp cận, giá trị của thông tin được xem là bất

biến dẫn đến tình trạng là giáo viên không ham cập nhật tri thức. Hết năm này qua năm khác họ sử

dụng một bộ sách giáo khoa, lên lớp nói lại những điều ngày một "cũ hoá" trong sách đó và bắt học

trò thuộc lòng những điều đó để rồi khi kiểm tra, bắt học trò nói lại nguyên văn những điều đó.

Trong nhà trường mới, học viên tích cực và chủ động học tập. Họ muốn sử dụng công

nghệ để học vào mọi lúc, tại mọi nơi. Nhưng họ muốn học những gì liên quan đến sở thích, tức là

có chủ đích. Sự học của họ cần phục vụ trực tiếp cho việc hình thành và giải quyết dự án cuộc

sống của họ. Chính vì hoạt động có chủ đích này nên học trong nhà trường mới hòa nhập trong

cuộc sống, mang tính tích cực, theo ngữ cảnh (đúng lúc), theo module (vừa đủ), mang tính thực

tiễn (do học viên tự làm được) và được cá thể hóa, tức là đáp ứng nhu cầu của mỗi cá thể học

viên.

Chương trình trong nhà trường mới không phải là một mạng nhằng nhịt các nhóm đối

tượng và chuỗi kiến thức, mà là một ma trận hội tụ một cách linh hoạt và phong phú các điểm

trội, từ đó tổ hợp được các nhóm chỉnh thể khác nhau giúp cho mỗi học viên hiện thực hóa được

dự án của mình. Không lí do nào có thể biện minh cho việc đồng nhất các chương trình học tập

cho mọi học viên: học viên là đa dạng. Mỗi học viên không nhất thiết phải phát triển mọi chỉnh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 10

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

thể (điểm trội) trong nội dung chương trình, mà trái lại, họ được quyền theo đuổi chỉnh thể nào là

cần thiết và quan trọng cho việc hiện thực hóa dự án của riêng họ.

Giáo viên trong nhà trường mới không dạy theo nghĩa cũ. Chức năng của giáo viên là

hướng dẫn, định hướng, huấn luyện, chỉ đạo và khuyến khích (bằng cách quan sát và lắng nghe,

cho thông tin phản hồi, đặt các câu hỏi khảo cứu, lưu ý, cảnh báo học viên, lý giải và khắc phục

những khả năng và phương hướng sai lệch, động viên việc mở rộng và phát huy kiến thức…)

Trong nhà trường truyền thống giáo viên biết trước đáp án và trình bày lại cho học viên.

Trong nhà trường tương lai, giáo viên và học viên cùng đặt ra các câu hỏi định hướng và cùng

tìm kiếm giải pháp.

Đây chính là điểm căn bản trong lí luận học tập dựa trên vấn đề / chủ đề / dự án.

Nhà trường mới, theo nhiều phương thức, được tích hợp với gia đình và xã hội, vì bản

chất của việc học là đòi hỏi và huy động toàn bộ thời gian và không có ràng buộc cơ sở đào tạo

phải chủ đạo ấn định việc khuyến học. Nhưng nhà trường mới cần có các tiêu điểm rộng và đủ

bao trùm, vì nhịp độ toàn cầu hóa diễn ra hàng ngày: về kinh tế, văn hóa và xã hội. Học viên của

mỗi trường có thể sống và làm việc tại nhiều quốc gia khác nhau. Đây cũng là lí do để phát triển

hai hình thức dạy và học với sự trợ giúp của công nghệ là E-Learning = Electronic Learning (Đào

tạo điện tử) và U-Learning = Ubiquitous Learning (Học mọi nơi).

Tóm lại mục tiêu của đào tạo không phải là nhồi nhét kiến thức mà là qui trình giúp học viên

tự đào tạo mình thành một người tự chủ, có ý chí và biết cách tư duy độc lập. Đất nước có giáo dục

chính là đất nước của những con người trung thực, tự chủ và tự do. Dưới đây xin trích dẫn các quan

điểm của các nhà giáo dục sớm nhận thức được nhu cầu phải đổi mới quá trình dạy và học:

Về phương pháp dạy và học, cần phải rũ bỏ mọi hình thức áp đặt, thay vào đó, hết sức coi trọng

việc bồi dưỡng năng lực tư duy độc lập, sáng tạo cho học sinh [1], [4].

Nguyên tắc vàng của nền giáo dục mới là: Mỗi cá nhân tự làm ra sản phẩm giáo dục cho chính

mình, tự trở thành chính mình.

Theo nguyên tắc vàng ấy, thày giáo hiện đại không giảng giải những cái làm sẵn, không dùng lời

nói thuyết phục học sinh chấp nhận cái có sẵn mà là người tổ chức quá trình học, để cho học

sinh tự mình làm ra sản phẩm giáo dục cho chính mình [2], [3].

3 KẾT LUẬN

Không chỉ riêng ở nước ta, Việt Nam, mà tại nhiều quốc gia tiên tiến, đang phát triển, cũng

luôn luôn trăn trở về giáo dục và đào tạo. Người Nga, người Pháp đã vài lần làm cải cách giáo

dục, rồi người Mĩ, người Nhật, người Anh, người Malai, người Indo thường xuyên tự xỉ vả mình

là bất tài trong lĩnh vực đó. Điểm khác biệt duy nhất giữa họ và chúng ta, có lẽ, là họ dũng cảm

thừa nhận thất bại trong những lần cải cách trước. Chẳng hạn, trong Hội nghị về giảng dạy Toán

học tại Budapest năm 1990 các nhà sư phạm Pháp đã nói đại ý rằng hai mươi năm qua họ làm cải

cách giáo dục, hết mô hình này đến mô hình khác, đến nay họ lại "đằng sau quay", nghĩa là lại

phải quay về con đường cũ.

Tuy nhiên, hầu như tất cả các nhà sư phạm đều nhất trí với nhau ở mấy điểm sau đây:

 Về tri thức: lấy người học làm trung tâm. Mỗi học viên sẽ tự xác định xem họ cần gì.

Giáo viên cần chỉ ra, hướng dẫn học viên tự tìm và thu nhận được các tri thước đó.

 Về phương pháp: Giáo viên không làm thay. Giảng dạy tiên tiến không bao giờ và không

thể chỉ là kiểu lên lớp với các thiết bị trình chiếu triền miên theo nghĩa nhìn − chép hoặc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 11

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

đọc – chép. Từ bao đời nay, các buổi lên lớp luôn luôn được hiểu là những giây phút làm

việc giữa thày và trò sống động, đầy tính thực tiễn với biết bao điều mới mẻ, hấp dẫn và

bổ ích.

LỜI CẢM ƠN

Báo cáo viên xin trân trọng cảm ơn

•

Trường Đại học Nha Trang,

Khoa Công nghệ Thông tin ĐH NT

Quí vị đại biểu

Ban tổ chức Hội thảo

đã tạo điều kiện trao đổi khoa học với các đồng nghiệp trong Trường và các quí vị đại biểu

tại Hội thảo.

THAM KHẢO CHÍNH

[1] Nguyễn Thị Bình, Nhất thiết phải thay đổi cách nghĩ, cách làm giáo dục, Tia sáng, 06/10/2011.

Tác giả: Nguyên phó chủ tịch nước.

[2] Hồ Ngọc Đại, Các bài đăng trong tuần báo Văn nghệ và An ninh Thế giới cuối tháng, 1995-

2000.

[3] Hồ Ngọc Đại, Công nghệ học, TC Tia Sáng, Số 7, 4/2007, tr. 44.

Tác giả: GS TSKH Nhà sáng lập và lãnh đạo Trung tâm Thực nghiệm Giáo dục 1978-2001.

[4] Nguyên Ngọc, Làm điều mình tin và chịu trách nhiệm về điều đó, Báo Thanh Niên, Chủ Nhật,

3/9/2006.

Tác giả: Nhà văn

Những tác phẩm nổi tiếng:

Đất nước đứng lên

Đường chúng ta đi

[5] Nguyễn Xuân Huy, Giáo trình phương pháp nghiên cứu khoa học, NXB Đại học Thái

Nguyên, 2015.

[6] Bloom B.S. (ed) (1956), Taxonomy of Educational Objectives. Handbook I: Cognitive

Domain, Longman Group, London.

[7] Nicholas Carr, The Big Switch, (Chuyển đổi lớn, Vũ Duy Mẫn dịch, NXB Trẻ, 2010.)

[8] Eduardo O. C. Chaves, Dealing with Educational Change: The Faces of the School of the

Future, The Microsoft PIL Regional Advisory Council 06’ Meeting, Sydney, 16^th-19^thAug.

2006.

Author: Coordinator, UNESCO Chair of Education and Human Development at the

Ayrton Senna Foundation (São Paulo, Brazil), Member, International Advisory Council for

Partners in Learning (Microsoft.)

[9] Victor Mayer - Schönberger, Kenneth Cukier, Big Data (Dữ liệu lớn, Vũ Duy Mẫn dịch, NXB

Trẻ, 2014.)

[10]

Russell Stuart J., Norvig Peter (2003), Artificial Intelligence: A Modern Approach (2nd

ed.), Upper Saddle River, New Jersey: Prentice Hall, ISBN 0-13-790395-2.

[11]

Turing Alan (1950), Computing Machinery and Intelligence, Mind LIX(236), 433-460,

doi:10.1093/mind/LIX.236.433,ISSN 0026-4423, retrieved 2008-08-18.

Địa chỉ liên hệ:

Nguyễn Xuân Huy

MB: 0903203800, [email protected]

NXH, 2-1-2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 12

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

MỘT SỐ KIẾN NGHỊ ĐỊNH HƯỚNG TIẾP CẬN

CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 CHO ĐẠI HỌC NHA TRANG

Hồ Thị Thu Sa

BM Kỹ Thuật Phần mềm

I.

CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 LÀ GÌ?

Đây là khái niệm lần đầu tiên được nhắc đến vào năm 2013 tại Đức trong một báo cáo của

chính phủ, Theo Gartner, Cách mạng Công nghiệp 4.0 (hay Cách mạng Công nghiệp lần thứ

Tư). Lịch sử đã ghi nhận 3 cuộc cách mạng công nghiệp chính thức, làm thay đổi toàn bộ nền

sản xuất và các điều kiện kinh tế - xã hội của thế giới. Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất

được đánh dấu bằng sự ra đời của máy hơi nước. Cuộc cách mạng thứ 2 là sự xuất hiện của điện

năng, và lần thứ

3 là sự bùng nổ của tin học và tự động hóa. Vậy cách mạng lần thứ 4 được dự đoán sẽ là gì, và

còn bao lâu nữa thì thực sự xảy đến?

Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 là xu hướng tự động hóa và trao đổi dữ liệu trong công

nghệ sản xuất. Bản chất của CMCN lần thứ 4 là dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp tất

cả các công nghệ thông minh để tối ưu hóa quy trình, phương thức sản xuất; nhấn mạnh những

công nghệ đang và sẽ có tác động lớn nhất là công nghệ in 3D, công nghệ sinh học, công nghệ

vật liệu mới, công nghệ tự động hóa, người máy,...Nó bao gồm các hệ thống không gian mạng,

Internet vạn vật và điện toán đám mây. Qua đó, người ta tạo ra những nhà máy thông minh với

hệ thống máy móc tự kết nối với nhau, tự tổ chức và quản lí. Đây còn được gọi là cuộc cách

mạng số, vì chúng ta sẽ được chứng kiến công cuộc "số hóa" thế giới thực thành thế giới ảo.

Điều khác biệt giữa CMCN 4.0 với ba cuộc cách mạng trước đó là CMCN 4.0 không gắn với

sự ra đời của một công nghệ nào cụ thể mà là kết quả hội tụ của nhiều công nghệ khác nhau,

trong đó trọng tâm là công nghệ nano, công nghệ sinh học và công nghệ thông tin - truyền thông.

Cuộc cách mạng này trực tiếp nảy nở từ cuộc cách mạng lần ba, nó kết hợp các công nghệ lại với

nhau, làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và sinh học". Nó sẽ diễn ra trên 3 lĩnh vực chính

gồm Công nghệ sinh học, Kỹ thuật số và Vật lý. Những yếu tố cốt lõi của Kỹ thuật số trong

CMCN 4.0 sẽ là: Trí tuệ nhân tạo (AI), Vạn vật kết nối - Internet of Things (IoT) và dữ liệu lớn

(Big Data).

Cuộc cách mạng 4.0 không còn là dự đoán, hiện nay với sự ra đời liên tiếp của những robot

tự động mang trí tuệ nhân tạo, xe hơi tự lái, mạng xã hội… chúng ta đã cảm nhận được sự tác

động của kỉ nguyên 4.0 đang rất rõ nét.

II.

TÁC ĐỘNG CỦA CÁCH MẠNG 4.0 ĐỐI VỚI GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

Theo các chuyên gia trong ngành giáo dục, trong thời đại mới, người ta sẽ không còn quá

quan trọng đến một tấm bằng một cách hình thức, đến nguồn gốc xuất thân hay những mối quan

hệ, vấn đề là kiến thức, trình độ chuyên môn, kỹ năng... Trong cuộc CMCN 4.0, cơ hội dành

cho tất cả mọi người là như nhau. Ai có năng lực thực sự, có trình độ chuyên môn tốt, có kỹ

năng và có thể tạo ra nhiều giá trị cho xã hội, người đó sẽ thành công.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 13

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

Đối với các trường đại học, CMCN 4.0 đòi hỏi phải đào tạo ra nguồn nhân lực có các kỹ năng

mới và trình độ giáo dục cao hơn so với 10 năm trước, bởi thị trường đòi hỏi lao động có trình

độ giáo dục và đào tạo cao hơn.

Thực tế hiện nay, giáo dục đại học về tổng thể vẫn chưa đáp ứng nhu cầu của các nhà tuyển

dụng.Theo một nghiên cứu năm 2013 của Lumina Foundation/Gallup phát hiện rằng chỉ 11 %

lãnh đạo kinh doanh cho rằng sinh viên tốt nghiệp Đại học theo ngành nghề họ đang tìm kiếm

là làm việc được. Con số này khác xa với 96% cán bộ phụ trách đào tạo ở các Đại học, Cao

đẳng lại rất tự tin cho rằng trường của họ đang đào tạo sinh viên cho các nghề nghiệp tương lai.

Quy mô thiếu hụt kỹ năng khác nhau tùy theo lĩnh vực ngành nghề. Khảo sát điều tra của Học

viện chế tạo và Hãng Deloitte với 450 giám đốc điều hành sản xuất cho thấy những lĩnh vực

mà nhân công thiếu kỹ năng nhất là: Công nghệ và máy tính (70 %), Giải quyêt vấn đề (69%),

đào tạo kỹ thuật cơ bản (67%) và kỹ năng tính toán (60 %).

Cuộc CMCN 4.0 có ảnh hưởng trực tiếp, lớn nhất đến giáo dục - nơi trực tiếp đào tạo nguồn

nhân lực phục vụ cho công nghiệp 4.0. Để đáp ứng nhu cầu nhân lực cho nền công nghiệp mới

và đồng thời tận dụng thế mạnh của công nghệ thông tin (CNTT), nhiều trường đại học trên thế

giới đã và đang đổi mới toàn diện và theo đó Giáo dục 4.0 đang được đánh giá là mô hình phù

hợp.

III. GIÁO DỤC TRONG CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0

Giáo dục trong công nghiệp 4.0 (gọi tắt là Giáo dục 4.0) là một mô hình giáo dục thông minh,

liên kết chủ yếu giữa các yếu tố nhà trường - nhà quản lý - nhà doanh nghiệp, tạo điều kiện cho

việc đổi mới, sáng tạo và năng suất lao động trong xã hội tri thức.

Mô hình này cũng thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp của giảng viên, sinh viên; tạo điều kiện cho

hợp tác giữa giáo dục đại học và sản xuất công nghiệp; gắn kết cùng các nỗ lực phát triển kinh

tế khu vực và địa phương… Giáo dục 4.0 giúp hoạt động dạy và học diễn ra mọi lúc và mọi

nơi, giúp người học có thể cá nhân hóa, hoàn toàn quyết định việc học tập theo nhu cầu của bản

thân.

Bên cạnh đó, Giáo dục 4.0 sẽ giúp thay đổi tư duy và cách tiếp cận về mô hình đại học.

Trường đại học không chỉ là nơi đào tạo, nghiên cứu mà còn là trung tâm đổi mới sáng tạo, giải

quyết các vấn đề thực tiễn, mang giá trị cho xã hội. Trường không chỉ đóng khung trong các

bức tường của giảng đường, lớp học hay phòng thí nghiệm, mà phải mở rộng kết hợp với các

doanh nghiệp, với thị trường lao động để trở thành một hệ sinh thái giáo dục.

Qua nghiên cứu sâu về các đặc điểm của Giáo dục hàn lâm 4.0 các nhà khoa học giáo dục Tây

Âu có một số gợi ý đề xuất nhằm đạt thành công trong thử nghiệm đào tạo sinh viên cho tương

lai như:

Một là, độ phức tạp của thế giới "bên ngoài" phải được phản ánh trong mọi bình diện công tác

đào tạo bằng xây dựng chuẩn hóa, và chuẩn hóa phải đi đôi với đơn giản hóa.

Hai là, để tạo ra sự khác nhau cần thiết của quá trình học đại học, phải dựa trên các năng lực tự

tổ chức của cả cá nhân lẫn tập thể sinh viên (tổ, nhóm, lớp); mà điều kiện tiên quyết cho phát

triển năng lực đó là sinh viên phải xác định được mục đích học của riêng họ.

Giáo viên có thể hỗ trợ quá trình này bằng cách khuyến khích sinh viên tập trung vào 2 tiêu

chí: tài năng và mục đích riêng để họ cam kết và thỏa mãn với việc học.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 14

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

Ba là, các thách thức tương lai là tính liên môn và xuyên suốt các môn học tăng lên. Phải thấy

rằng hàng loạt môn học, ngành học ngày càng trở nên lỗi thời. Cái mà sinh viên cần là cách

nhìn cấu trúc tổng quan về việc học để tích hợp kiến thức được thường xuyên tích lũy.

Bốn là, quá trình học cá nhân cần có cách đánh giá cá

nhân.

Năm là, thông tin cần cho sinh viên đang có sẵn rất nhiều ở khắp nơi (sách, bài báo, tạp chí,

blogs, MOOCS …). Thách thức là làm sao giúp họ sử dụng các khả năng mới này.

Sáu là, đặc biệt, Học (learning) là một hoạt động xã hội. Khái niệm E-learning đang chết và

được thay thế bằng "Chúng ta học suốt đời" (Long live WE-learning).

Phải mở toang khuôn viên nhà trường để mời mọi sinh viên sử dụng không gian này làm chỗ

gặp mặt, đọ sức, thảo luận và giao lưu.

Cần tạo ra các bối cảnh xã hội thích hợp và dân chủ hơn để sinh viên tranh luận về các vấn đề

có thực trong cuộc sống liên quan đến họ.

Bảy là, việc chuyển giao kiến thức theo cách độc thoại giữa thầy với trò không tạo ra được giá

trị gia tăng.

Cách giảng bài truyền thống kém hiệu quả hơn so với các hình thức học tích

cực.

Môi trường xung quanh rất quan trọng cho các quá trình nhận thức nên khả năng thiết kế và bố

trí các không gian làm việc riêng cho sinh viên sẽ mở ra lối thoát cho phong cách tư duy mới.

IV. GIÁO DỤC ĐẠI HỌC ĐỒNG HÀNH VỚI CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0

Thứ nhất, nền tảng của CMCN 4.0 là sự kết nối giữa thế giới thật và ảo thông qua phần mềm

công nghệ thông tin, kỹ thuật số và kết nối mạng, do vậy kiến thức và kỹ năng về công nghệ

thông tin và kỹ thuật số có vai trò rất quan trọng đối với nhà trường cũng như người học. Nhiệm

vụ của các trường đại học trong giai đoạn tới phải đào tạo đủ chuyên gia công nghệ thông tin;

tích cực trang bị cho các em sinh viên các kiến thức kỹ thuật số và kỹ năng có liên quan để đáp

ứng nhu cầu xã hội trong nền công nghiệp 4.0. trang bị trình độ ngoại ngữ đủ để có thể làm

việc ở mọi nơi trong tư cách của công dân toàn cầu.

Thứ hai, vấn đề việc làm và thất nghiệp là hiện tượng phổ biến của quá trình công nghiệp 4.0

và nhất là thời kỳ đầu khi lực lượng lao động chưa thích ứng với điều kiện mới của công

nghiệp và sự chuyển dịch mạnh cơ cấu lao động giữa các lĩnh vực. Thực tế đã có những thay

đổi việc làm trên thị trường lao động, người máy bắt đầu thực hiện các công việc phổ thông thay

cho con người. Người máy với nguồn học liệu vô tận có thể thực hiện tốt các bài giảng ở một số

môn học như địa lý, lịch sử... và có thể hoàn toàn thay thế đội ngũ giáo viên hiện nay. Việc làm

ở các lĩnh vực như tư vấn pháp luật, kế toán và tư vấn thuế cũng có thể bị thay thế hoàn toàn

bởi các rô-bốt thông minh. Do vậy, vấn đề đặt ra đối với các trường đại học là định hướng đào

tạo đáp ứng yêu cầu ngành nghề của cuộc CMCN 4.0 và đào tạo lại để thích ứng với ngành

nghề mới.

Thứ ba, chương trình đào tạo hiện nay vẫn chưa được linh hoạt, nội dung chưa phù hợp với

nhu cầu và xu thế thị trường lao động CMCN 4.0. Giáo dục và huấn luyện là một trong 9 lĩnh

vực có nhiều thay đổi, hệ thống giáo dục nghề nghiệp sẽ bị tác động rất mạnh và toàn diện,

danh mục nghề đào tạo và chương trình đào tạo sẽ phải điều chỉnh, cập nhật liên tục vì ranh

giới giữa các lĩnh vực rất mỏng manh. Các trường đại học thực hiện hoạt động đào tạo theo hai

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 15

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

hướng: một mặt phải đáp ứng tính định hướng xã hội, mặt khác đào tạo cung cấp nguồn nhân

lực đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động. Tuy nhiên, áp lực đối với các trường đại học càng

lớn khi chương trình đào tạo vừa đáp ứng tính chuyên môn cao trong lĩnh vực nhất định, vừa

đáp ứng tính liên ngành (công nghệ thông tin, kỹ thuật số, mạng, kiến thức chuyên ngành) và

các kỹ năng khác không thể thiếu, như: khả năng suy nghĩ có hệ thống, khả năng tổng hợp, khả

năng liên kết giữa thế giới thực và ảo, khả năng sáng tạo, kỹ năng làm việc nhóm, khả năng hợp

tác liên ngành… Trong bối cảnh kiến thức về công nghệ thay đổi rất nhanh, việc trang bị cách

thức tự học và ý thức học tập suốt đời càng quan trọng hơn kiến thức của chương trình đào

tạo. Như vậy, CMCN 4.0 đã tạo áp lực lớn trong hoạt động đào tạo đối với các trường đại học,

từ xây dựng chương trình đào tạo, cập nhật nội dung chương trình cho đến đào tạo kỹ năng cho

người học để đáp ứng yêu cầu công nghiệp.

Thứ tư, một vấn đề khác đặt ra cho các cơ sở đào tạo bậc cao là cách thức tổ chức để chuyển

tải nội dung chương trình đào tạo đến người học. Cách mạng 4.0 đòi hỏi phương thức và phương

pháp đào tạo thay đổi với sự ứng dụng mạnh mẽ của công nghệ thông tin, công nghệ kỹ thuật

số và hệ thống mạng. Các hình thức đào tạo online, đào tạo ảo, mô phỏng, số hóa bài giảng…

sẽ là xu hướng đào tạo nghề nghiệp trong tương lai. Điều này đòi hỏi các cơ sở đào tạo phải có

sự chuẩn bị tốt nguồn lực tổ chức giảng dạy, đặc biệt là đội ngũ giảng viên, xây dựng không

gian học tập, trang thiết bị phục vụ cho việc dạy và học….

Tóm lại, như vậy với khâu đầu tiên mang tính đột phá là công nghệ thông tin, Cách mạng công

nghiệp 4.0 đã tác động to lớn mạnh mẽ, tạo nên những bước ngoặt lớn lao với nên giáo dục thế

giới nói chung, Việt Nam nói riêng. Để làm được điều đó thì giáo dục đóng vai trò nòng cốt...

Phó thủ tướng Vũ Đức Đam cho rằng: Vấn đề đặt ra hiện nay là cần phải thay đổi căn bản,

không chỉ đổi mới trên phương diện đào tạo ngành nghề hay giáo dục ở bậc đại học, mà cần

thay đổi từ giáo dục bậc phổ thông, mẫu giáo; yêu cầu đặc biệt hiện nay là giáo dục ý thức và

kỹ năng của một công dân toàn cầu. (Đối thoại chính sách cao cấp về phát triển nguồn nhân lực

trong kỷ nguyên số ngày 15/5 /2017 tại Hà Nội)

V.

MỘT VÀI KIẾN NGHỊ TIẾP CẬN CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP CHO

ĐẠI HỌC NHA TRANG

Với việc cho phép tổ chức hội thảo này cho thấy lãnh đạo nhà trường đã nhận thức rất rõ vai

trò, tác động của cuộc cách mạng 4.0. Trường đã có những bước đi ban đầu trong việc thay đổi

để tiếp cận và đáp ứng yêu cầu của cuộc cách mạng 4.0 trong tương lai không xa.

Về chương trình đào tạo: Trường thành lập Hội đồng khoa học tại các Khoa, Viện, trong đó

mời một số chuyên gia, nhà khoa học và đại diện doanh nghiệp lớn tham gia hội đồng để tư vấn,

góp ý xây dựng chương trình đào tạo tiên tiến, phù hợp với nhu cầu thực tiễn, nhu cầu của doanh

nghiệp; Nhà trường cũng tăng cường đổi mới chương trình đào tạo theo hướng tích hợp, giảm tải

kiến thức hàn lâm, tăng cường học ngoại khóa, thực hành, thực tập tạo sự hứng thú và rèn luyện

các kỹ năng đối với người học.

Cụ thể là xây dựng lại và bổ sung chương trình đào tạo của hai ngành Công nghệ thông tin, Du

lịch lữ hành theo chỉ đạo của Bộ Giáo dục & Đào tạo. Nhà trường đã có các cơ chế đặc thù

chuẩn bị cơ sở vật chất, cũng như giao trách nhiệm chủ động liên kết đào tạo với các doanh

nghiệp cho các Khoa.

Trong chiến lược đào tạo, nhà trường đã chú ý việc nâng cao năng lực tiếng Anh cho sinh viên

bằng cách đưa học phần Tiếng Anh chuyên ngành là học phần bắt buộc. Khuyến khích giảng

viên đăng ký giảng dạy một số học phần bằng Tiếng Anh.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 16

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

Nhà trường đã sớm xây dựng kế hoạch E-learning, mời các chuyên gia nước ngoài phổ biến

kiến thức, cũng như tổ chức nhiều đợt tập huấn cho cán bộ giảng dạy trong toàn trường.

Nhà trường cũng xây dựng đề án đầu tư trang thiết bị học tập, máy móc thực hành. Hiện tại

Trường đã ứng dụng các phần mềm tiến tiến vào trong công tác quản lý, giảng dạy với một kinh

phí khá lớn.

Nhà trường đã có cơ chế thu hút nhân tài về công tác tại trường, cũng như tạo điều kiện học

tập nâng cao trình độ cho giảng viên trẻ.

Bên cạnh những chiến lược nhà trường đã triển khai, tôi xin đề nghị:

Nhiệm vụ sắp tới của Trường là tiến hành thành lập ban nghiên cứu mô hình giáo dục 4.0. Chú

trọng đầu tư phát triển cơ sở vật chất, xây dựng trung tâm phát triển công nghệ, trung tâm đào

tạo, trung tâm nghiên cứu, cơ sở sản xuất ứng dụng thực nghiệm tạo môi trường hiện đại, thuận

lợi cho việc nghiên cứu và hoàn thiện các sản phẩm công nghệ mới theo mô hình giáo dục 4.0,

gắn kết thành công giữa nhà trường với doanh nghiệp. Trường cũng cần tích cực hoàn tất các

thủ tục tiến hành đánh giá ngoài và đạt chứng nhận kiểm định chất lượng giáo dục của Bộ

GD&ĐTcũng như các tổ chức Kiểm định quốc tế.

Hợp tác liên kết đào tạo theo chương trình đạo tạo với các Trường nước ngoài, hoặc liên kết

mua chương trình, giáo trình đào tạo của các đại học tiên tiến (như ĐH Duy Tân đã làm).

Có chế độ tuyển dụng hay làm việc bán thời gian cho các chuyên gia trình độ

cao.

Tiếp tục đề án nâng cao trình độ Tin học, Ngoại ngữ, Nghiệp vụ cho cán bộ giảng viên nhằm

hoàn thành tốt các yêu cầu giảng dạy trong giai đoạn mới.

Bên cạnh đó cần sự thay đổi trong quản trị nhà trường. Cách mạng 4.0 đòi hỏi phương thức và

phương pháp đào tạo thay đổi với sự ứng dụng mạnh mẽ của Công nghệ thông tin. Xây dựng

các phòng thực hành hiện đại, tiên tiến phục vụ đào tạo ảo, mô phỏng, số hóa bài giảng sẽ là xu

hướng đào tạo nghề nghiệp trong tương lai. Điều này tác động đến bố trí cán bộ quản lý, phục

vụ và đội ngũ giáo viên trong toàn trường.

Chúng ta bắt đầu tiếp cận CMCN 4.0, mọi thứ còn quá mới. Vì vậy, mặc dù chưa làm được

nhiều, nhưng điều quan trọng là lãnh đạo Trường Đại học Nha Trang đã nhận thức, truyền tải

đến toàn thể cán bộ, giảng viên, nhân viên nhà trường cuộc Cách mạng 4.0. Với sự chuẩn bị đó

và truyền thống vượt khó của Nhà trường, cùng với trí tuệ, tính đoàn kết của cán bộ viên chức

trong toàn trường, hy vọng rằng chúng ta sẽ đạt được những kết quả khả quan trong những chặng

đường đồng hành cùng Cách mạng Công nghiệp 4.0.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Cách mạng Công nghiệp 4.0 là gì? Báo điện tử news.zing.vn/cach-mang-cong-nghiep-40-

la- gi-post750267.html

2. Giáo dục Việt Nam trước yêu cầu của cách mạng công nghiệp 4.0 -

http://baochinhphu.vn/Khoa-

hoc-Cong-nghe/Giao-duc-Viet-Nam-truoc-yeu-cau-cua-cach-

mang-cong-nghiep-40/308970.vgp.

3. Tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đối với cơ sở giáo dục đại học ở Việt Nam

và gợi ý chính sách cho Việt Nam - PGS, TS. Nguyễn Cúc- Học viện Chính trị khu vực I – Báo

điện tử baomoi.com, ngày 27/8/2017.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 17

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

4. Giáo dục đại học phải làm gì trước thách thức của cách mạng công nghiệp 4.0? TS Phan

Quang Trung – Phó chủ tịch thường trực Hiệp hội các trường Đại học và Cao đẳng, Báo điện

tử giaoduc.net.vn số ra ngày 22/07/2017.

5.

Ngành giáo dục "đón đầu" cuộc Cách mạng 4.0 ra sao? GS Phan Văn Trường, cố vấn

của

Chính phủ Pháp về thương mại quốc tế - Báo điện tử baoquocte.vn, ngày

14/4/2017.

6. Tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đối với cơ sở giáo dục đại học ở Việt Nam

và gợi ý chính sách cho Việt Nam – Báo điện tử baomoi.com.vn, ngày 27/08/2017.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 18

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

ĐI TẮT ĐÓN ĐẦU CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP LẦN THỨ 4 TRONG

ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC NGÀNH CÔNG NGHỆ THÔNG TIN:

CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC

Nguyễn Đình Hoàng Sơn

Bộ môn HTTT - Khoa Công nghệ thông tin, Đại học Nha Trang

Tóm tắt: Giáo dục nói chung và giáo dục đại học công nghệ thông tin nói riêng là một trong

những lĩnh vực chịu sự tác động của CMCN 4.0 nhanh hơn cả bởi chính giáo dục cũng sẽ tạo ra

những phiên bản mới của các cuộc CMCN tiếp theo. Công nghiệp 4.0 hứa hẹn những bước đột

phá mới trong hoạt động đào tạo, thay đổi mục tiêu đào tạo, mô hình đào tạo truyền thống bằng

cách chuyển tải và đào tạo kiến thức hoàn toàn mới. Sự phát triển công nghệ thông tin, công cụ

kỹ thuật số, hệ thống mạng kết nối và siêu dữ liệu sẽ là những công cụ và phương tiện tốt để thay

đổi cách thức tổ chức, quản lý và phương pháp giảng dạy [1]

1. Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 và vai trò của công nghệ thông tin

Khái niệm "Công nghiệp 4.0" được sử dụng lần đầu năm 2011 tại hội chợ Hannover - hội chợ

hàng đầu thế giới về công nghệ và công nghiệp - được tổ chức thường niên tại Đức. Năm 2012,

thuật ngữ "Công nghiệp 4.0" được đề cập trong một tài liệu đệ trình cho Chính phủ Liên bang

Đức tổng hợp các khuyến nghị để triển khai sáng kiến chiến lược "Công nghiệp 4.0" nhằm đảm

bảo cho tương lai của ngành công nghiệp chế tạo của Đức do nhóm công tác công nghiệp 4.0

thực hiện với sự tài trợ của Bộ Giáo dục và Khoa học liên bang. [1]

Khái niệm "Cách mạng công nghiệp 4.0" (hay Cách mạng Công nghiệp lần thứ Tư) được đề cập

lần đầu tiên và cũng là chủ đề của Diễn đàn kinh tế thế giới lần thứ 46 tổ chức ngày 20/01/2016

tại thành phố Davos, Thụy Sĩ. Theo ông Klaus Schwab, người sáng lập và chủ tịch điều hành

Diễn đàn kinh tế thế giới mang đến cái nhìn đơn giản hơn về "Cách mạng công nghiệp 4.0" như

sau:

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 19

KỶ YẾU HỘI THẢO “PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH CNTT TRONG THỜI KỲ CMCN 4.0”

"Cách mạng công nghiệp đầu tiên sử dụng năng lượng nước và hơi nước để cơ giới hóa sản xuất.

Cuộc cách mạng lần 2 diễn ra nhờ ứng dụng điện năng để sản xuất hàng loạt. Cuộc cách mạng

lần 3 sử dụng điện tử và công nghệ thông tin để tự động hóa sản xuất. Bây giờ, cuộc Cách mạng

công nghiệp thứ tư đang nảy nở từ cuộc cách mạng lần ba, nó kết hợp các công nghệ lại với nhau,

làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và sinh học".

Nhìn lại các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây, có thể nhận thấy đó là sự hội tụ của các

công nghệ mới, khi đạt đến ngưỡng phát triển sẽ tạo sức bật, nền tảng sản xuất mới. Tuy vậy, tác

động của cuộc CMCN 4.0 đã bắt đầu được "cảm nhận", đặc biệt là tại các nước phát triển vào

những năm cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI. Khác với các cuộc CMCN trước đây, CMCN 4.0

không gắn với sự ra đời của một công nghệ nào cụ thể mà là kết quả hội tụ của nhiều công nghệ

khác nhau, trong đó cốt lõi có công nghệ thông tin với sự phát triển không ngừng của công nghệ

Internet từ thời kỳ kết nối nội dung như email đến mạng xã hội, Internet vạn vật, Internet kết nối

thiết bị máy móc kết nối quá trình vận hành của các nhà máy. Ngoài công nghệ cốt lõi còn có sự

hội tụ của công nghệ in 3D, công nghệ vật liệu tiên tiến, công nghệ lưu trữ [2]. Minh chứng sinh

động cho sự hội tụ của các công nghệ này và những tiến bộ mang tính cách mạng mà chúng mang

lại được thể hiện qua dự án đầy tham vọng có tên gọi NEURALINK. Dự án do tỷ phú người Mỹ

Elon Musk tài trợ nhằm kết nối não người với máy tính để tạo ra một siêu trí tuệ vượt trội so với

trí tuệ con người. Nhà tương lai học, doanh nhân và tác giả người Mỹ Raymond Kurzweil dự báo

đến năm 2030, các rô-bốt có kích thước nano được cấy ghép vào bộ não người sẽ làm cho con

người có năng lực của Chúa. Nếu dự báo của Raymond Kurzweil là đúng, nếu dự án tham vọng

NEURALINK của Elon Musk thành công thì viễn cảnh loài người "bị thống trị" bởi rô-bốt có

nguy cơ trở thành hiện thực, đó là khi như sự tiến bộ của công nghệ không được sử dụng đúng

cách. [1]

Giáo dục nói chung và giáo dục đại học công nghệ thông tin nói riêng là một trong những lĩnh

vực chịu sự tác động của CMCN 4.0 nhanh hơn cả bởi chính giáo dục cũng sẽ tạo ra những phiên

bản mới của các cuộc CMCN tiếp theo. Công nghiệp 4.0 hứa hẹn những bước đột phá mới trong

hoạt động đào tạo, thay đổi mục tiêu đào tạo, mô hình đào tạo truyền thống bằng cách chuyển tải

và đào tạo kiến thức hoàn toàn mới. Sự phát triển công nghệ thông tin, công cụ kỹ thuật số, hệ

thống mạng kết nối và siêu dữ liệu sẽ là những công cụ và phương tiện tốt để thay đổi cách thức

tổ chức, quản lý và phương pháp giảng dạy [1]

2. Cơ hội đi tắt đón đầu CMCN 4.0 trong đào tạo đại học công nghệ thông tin

Việt Nam đang bắt đầu bước vào một giai đoạn phát triển và hội nhập mới. Trong giai đoạn

2016-2020, công nghiệp hóa theo hướng hiện đại hóa đã được xác định là trọng tâm của chiến

lược phát triển quốc gia trong đó công nghệ thông tin đóng vai trò cốt lõi, từ đó đã mở ra những

cơ hội có thể tranh thủ để thúc đẩy sự phát triển của đào tạo đại học công nghệ thông tin ở Việt

Nam nhằm "đón đầu" CMCN 4.0. Cụ thể:

-

Việt Nam đã và đang tham gia 16 hiệp định thương mại tự do [3], trong đó có nhiều hiệp

định hợp tác, chuyển giao công nghệ. Hội nhập giúp lĩnh vực khoa học và công nghệ Việt Nam

từng bước giao lưu với nền khoa học và công nghệ thế giới, tạo thuận lợi cho sự phát triển nhanh

cũng như bền vững của doanh nghiệp Việt Nam. Trong đó, sự tham gia liên doanh, liên kết trong

hoạt động khoa học và công nghệ với các đối tác nước ngoài mang lại cơ hội tiếp cận với khoa

học và công nghệ cao. Đồng thời, từng bước thu hẹp khoảng cách về kiến thức, kỹ năng nghiên

cứu phát triển cũng như nâng cao năng lực sáng tạo, áp dụng khoa học và công nghệ, góp phần

không nhỏ vào công tác đào tạo, bồi dưỡng, tiếp cận trình độ quản lý chất lượng cao trong nhiều

lĩnh vực.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG

Trang 20