Tài liệu Công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần
for every child
VIET NAM
BỘ LAO ĐỘNG THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI
TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH
(Dành cho cán bộ xã hội cấp cơ sở)
TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE
TÂM THẦN
Hà Nội, 2017
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
MỤC LỤC
GIỚI THIỆU .................................................................................................................................... 5
BÀI 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN, RỐI LOẠN TÂM THẦN ........ 8
I. GIỚI THIỆU ............................................................................................................................... 8
1. Khái niệm về sức khỏe tâm thần, rối loạn tâm thần ................................................................................... 8
2. Khái niệm về chăm sóc sức khỏe tâm thần và chăm sóc sức khỏe tâm thần
dựa vào cộng đồng ................................................................................................................................................. 9
3. Thực trạng của rối loạn tâm thần ....................................................................................................................11
4. Nguyên nhân gây rối loạn tâm thần ...............................................................................................................13
II. MỘT SỐ LUậT pHÁp, CHíNH SÁCH, MẠNG LƯỚI VÀ CHƯƠNG TRìNH Hỗ TRợ
NGƯờI CÓ RỐI LOẠN TÂM THẦN ........................................................................................15
1. Luật pháp, chính sách và dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần trên thế giới .................................15
2. Luật pháp, chính sách về sức khỏe tâm thần tại Việt Nam .....................................................................17
3. Mạng lưới chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam...............................................................................20
4. Các chương trình, dự án về CSSKTT ................................................................................................................21
III. VAI TRò VÀ NHIỆM Vụ CủA NHÂN VIêN CTXH TRONG CHĂM SÓC
SỨC KHỎE TÂM THẦN ...........................................................................................................22
1. Vai trò và nhiệm vụ của nhân viên CTXH trong chăm sóc sức khỏe tâm thần................................22
2. Một số nhiệm vụ cụ thể của nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần........ 25
BÀI 2 MỘT SỐ RỐI LOẠN TÂM THẦN VÀ NHỮNG CAN THIỆp CÔNG TÁC XÃ HỘI
CƠ BẢN ........................................................................................................................... 28
I. TRẦM CẢM .............................................................................................................................29
1. Khái niệm ..................................................................................................................................................................29
3. Các dấu hiệu của trầm cảm................................................................................................................................29
4. Nguyên nhân của trầm cảm...............................................................................................................................30
5. Các nội dung can thiệp công tác xã hội đối với người bị trầm cảm....................................................30
II. LO ÂU......................................................................................................................................35
1. Khái niệm ..................................................................................................................................................................35
2. Các dấu hiệu ............................................................................................................................................................35
3. Nguyên nhân...........................................................................................................................................................36
4. Phân loại....................................................................................................................................................................37
5. Các nội dung can thiệp công tác xã hội đối với người bị lo âu .............................................................37
3
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
III. TÂM THẦN pHÂN LIỆT ..........................................................................................................42
1. Khái niệm ..................................................................................................................................................................42
2. Các dấu hiệu của tâm thần phân liệt..............................................................................................................42
3. Nguyên nhân...........................................................................................................................................................43
4. Các phương pháp điều trị bệnh nhân tâm thần phân liệt......................................................................43
5. Các nội dung can thiệp công tác xã hội đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt.............................43
IV. ĐỘNG KINH ...........................................................................................................................46
1. Khái niệm ..................................................................................................................................................................46
2. Các dấu hiệu ............................................................................................................................................................47
3. Nguyên nhân...........................................................................................................................................................47
4. Các phương pháp điều trị động kinh .............................................................................................................48
5. Các nội dung can thiệp công tác xã hội đối với người bị động kinh...................................................48
V. SA SúT TRí TUỆ ở NGƯờI LỚN TUổI....................................................................................51
1. Khái niệm ..................................................................................................................................................................51
2. Các dấu hiệu ............................................................................................................................................................52
3. Nguyên nhân...........................................................................................................................................................53
4. Các phương pháp điều trị...................................................................................................................................53
5. Các nội dung can thiệp công tác xã hội đối với người sa sút trí nhớ ..................................................54
BÀI 3 NỘI DUNG CAN THIỆp CủA CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE
TÂM THẦN TẠI CỘNG ĐỒNG.......................................................................................... 60
1. Phát hiện sớm..........................................................................................................................................................60
2. Can thiệp khẩn cấp đối với trường hợp tự sát hay gây hại cho bản thân .........................................62
3. Xác định và phân tích vấn đề.............................................................................................................................65
4. Các hoạt động hỗ trợ chăm sóc tại nhà.........................................................................................................73
5. Hỗ trợ tâm lý, tư vấn thay đổi nhận thức.......................................................................................................74
6. Hỗ trợ vật chất, việc làm......................................................................................................................................75
7. Hướng dẫn việc đảm bảo an toàn trong giao tiếp, cung cấp dịch vụ ................................................75
8. Kết nối chuyển gửi.................................................................................................................................................76
9. Truyền thông trong chăm sóc sức khỏe tâm thần.....................................................................................76
10. Giáo dục và chăm sóc sức khỏe tâm thần...................................................................................................79
11. Biện hộ ......................................................................................................................................................................80
pHụ LụC .....................................................................................................................................82
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................................................83
4
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
GIỚI THIỆU
Ngày 25/3/2010, Thủ tướng Chính Phủ ban hành Quyết định số 32/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Phát
triển Công tác Xã hội giai đoạn 2010 - 2020. Mục tiêu chung là phát triển công tác xã hội (CTXH) trở
thành một nghề ở Việt Nam; nâng cao nhận thức của toàn xã hội về nghề CTXH; xây dựng đội ngũ
cán bộ, viên chức, nhân viên và cộng tác viên CTXH đủ về số lượng, đạt yêu cầu về chất lượng, gắn
với phát triển hệ thống cơ sở cung cấp dịch vụ CTXH tại các cấp, góp phần xây dựng hệ thống an
sinh xã hội tiên tiến.
Một trong những mục tiêu cần đạt trong kế hoạch phát triển CTXH hiện nay là tăng cường công tác
đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và tập huấn kỹ năng cho viên chức,
nhân viên và cộng tác viên CTXH đang làm việc tại các xã, phường, thị trấn, các cơ sở cung cấp dịch
vụ CTXH và cơ quan Lao động, Thương Binh và Xã Hội (LĐTBXH) các cấp. Để thực hiện mục tiêu nói
trên, một trong những hoạt động quan trọng cần triển khai là xây dựng tài liệu đào tạo với sự tham
gia của nhiều bên bao gồm các tổ chức chính phủ, phi chính phủ trong nước, phi chính phủ quốc
tế và UNICEF dưới sự điều phối và quản lý của Cục Bảo trợ Xã hội, Bộ LĐTBXH.
Công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần là một nội dung trong bộ tài liệu đào tạo bồi
dưỡng ngắn hạn nghề công tác xã hội dành cho viên chức, nhân viên và cộng tác viên CTXH đang
làm việc tại tuyến xã, phường. Các nội dung của bộ tài liệu được xác định dựa trên nhu cầu của các
cán bộ cơ sở nhằm cung cấp các kiến thức và kỹ năng để giúp cán bộ cơ sở giải quyết được các vấn
đề xã hội tại địa phương, đáp ứng trực tiếp vào nhu cầu người học để giải quyết những khó khăn
đang gặp phải trong thực tế do thiếu kiến thức, thiếu kỹ năng chuyên môn đặc thù, thiếu phương
pháp, cách thức giải quyết mang tính khoa học và hệ thống.
Tài liệu đào tạo bồi dưỡng ngắn hạn công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần được xây
dựng nhằm mục tiêu chung giúp học viên nhận diện được một số rối loạn tâm thần thường gặp và
biết cách hỗ trợ bệnh nhân tâm thần tại cộng đồng.
Mục tiêu cụ thể bao gồm:
* Về kiến thức: Học viên nắm được các kiến thức về:
- Sức khỏe tâm thần, về một số rối loạn tâm thần ưu tiên tại cộng đồng gồm trầm cảm, lo âu, tâm
thần phân liệt, động kinh, rối loạn trí nhớ người già
- Vai trò, nhiệm vụ của nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng
- Các nội dung can thiệp CTXH trong chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng
* Về thái độ: Học viên có thái độ:
- Thân thiện, và không kỳ thị với người bị rối loạn tâm thần
- Sẵn sàng hợp tác với các bên liên quan trong hỗ trợ người bị rối loạn tâm thần
5
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
* Về kỹ năng: Học viên có khả năng
- Phát hiện các đối tượng có nguy cơ rối loạn tâm thần tại cộng đồng và lựa chọn các hành động
cần thiết để hỗ trợ đối tượng có nguy cơ
- Xử trí các tình huống sơ cấp cứu tâm thần hay gặp tại cộng đồng
- Giao tiếp, làm việc với người có rối loạn tâm thần và quản lý ca bệnh tại cộng đồng
Với thời lượng đào tạo 45 tiết, mỗi tiết 45 phút, tài liệu đào tạo bồi dưỡng ngắn hạn công tác xã hội
trong chăm sóc sức khỏe tâm thần gồm 3 bài:
- Bài một giới thiệu một số vấn đề chung về sức khỏe tâm thần, rối loạn tâm thần, giới thiệu về các
chính sách, mạng lưới, chương trình hỗ trợ người rối loạn tâm thần, và vai trò của nhân viên công
tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng.
- Bài hai trình bày một số rối loạn tâm thần và cách hỗ trợ bệnh nhân tại cộng đồng. Các rối loạn
tâm thần bao gồm trầm cảm, lo âu, động kinh, tâm thần phân liệt, rối loạn tâm thần người già.
- Bài 03 giới thiệu các nội dung can thiệp công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần
tại cộng đồng.
6
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
7
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG
VỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN,
RỐI LOẠN TÂM THẦN
I. GIỚI THIỆU
1. Khái niệm về sức khỏe tâm thần, rối loạn tâm thần
Sức khỏe là gì?
Sức khỏe, theo Tổ chức Y tế Thế giới, là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần và xã hội,
không chỉ bao gồm có tình trạng không có bệnh hay thương tật.
Như vậy khi nói tới sức khỏe tốt thì không có nghĩa là chỉ sức khỏe thể chất tốt mà cả sức khỏe tâm
thần tốt, trong đó có cả khả năng tương tác xã hội tốt của cá nhân.
Sức khỏe tâm thần là gì?
Sức khoẻ tâm thần được định nghĩa bởi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) “là trạng thái hoàn toàn thoải
mái mà ở đó mỗi cá nhân nhận thức rõ khả năng của mình, có thể đối phó với những căng thẳng bình
thường trong cuộc sống, làm việc hiệu quả và năng suất và đóng góp cho cộng đồng.”1
8
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
Một người có sức khỏe tâm thần tốt là người:
- Có khả năng tư duy/ suy nghĩ rõ ràng và logic.
- Có khả năng giải quyết các vấn đề trong cuộc sống.
- Có khả năng tương tác, giao tiếp tốt với mọi người xung quanh (bạn bè, đồng nghiệp, gia đình…).
Nói tới sức khoẻ tâm thần là nói tới trạng thái tích cực, hoạt động hiệu quả của tâm thần chứ không
chỉ nói tới tình trạng trạng thái có rối loạn tâm thần.
Rối loạn tâm thần là gì?
Rối loạn tâm thần được định nghĩa theo DMS5: Là hội chứng xáo trộn đáng kể về nhận thức, cảm
xúc, hoặc hành vi của cá nhân, trạng thái rối loạn chức năng về tâm lý, sinh lý, rối loạn quá trình
phát triển tâm thần. Rối loạn tâm thần thường đi kèm với suy giảm nghiêm trọng ở cá nhân về
tương tác xã hội, nghề nghiệp, hay những hoạt động quan trọng khác trong đời sống của họ.
Có nhiều dạng rối loạn tâm thần, và thường được phân ra sáu nhóm chính như sau:
- Các rối loạn tâm thần thường gặp như trầm cảm, lo âu
- Các rối loạn liên quan lệ thuộc rượu bia, ma túy
- Các rối loạn tâm thần nặng như loạn thần
- Chậm phát triển tâm thần
- Các vấn đề sức khỏe tâm thần ở người già (như rối loạn trí nhớ)
- Các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em (như tự kỷ)
Các liệu pháp điều trị hiệu quả đều sẵn có cho bệnh nhân tâm thần và rất nhiều loại rối loạn tâm
thần có thể được quản lý ở tuyến chăm sóc sức khỏe ban đầu với sự hỗ trợ từ các nhà chuyên môn,
trong đó có nhân viên công tác xã hội và các thành viên trong cộng đồng.
Thông tin chi tiết về một số rối loạn tâm thần hay gặp ở cộng đồng sẽ được trình bày ở bài 2 của
tài liệu.
2. Khái niệm về chăm sóc sức khỏe tâm thần và chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào
cộng đồng
Chăm sóc sức khỏe tâm thần là gì?
Chăm sóc sức khỏe tâm thần (CSSKTT) bao gồm các can thiệp, trị liệu và các hoạt động đảm bảo
trạng thái khoẻ mạnh về mặt tinh thần ở 5 khía cạnh cơ bản sau:
- Khả năng cân bằng: Khả năng tạo sự cân bằng trong cuộc sống ở các khía cạnh thể chất, tâm lý,
tinh thần, xã hội và kinh tế, tạo cân bằng trong cuộc sống ở mọi bối cảnh, hoàn cảnh.
9
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
- Khả năng phục hồi: Khả năng vượt qua, đối phó với các tình huống khó khăn và trở lại trạng
thái bình thường sau những sự kiện mất mát, đau buồn, tổn thất, đổ vỡ …về con người, tài sản,
sự nghiệp.
- Khả năng phát triển cá nhân: Khả năng nhận biết, nuôi dưỡng và phát triển năng lực và sở trường
của cá nhân.
- Biết tận hưởng cuộc sống: Đó là khả năng sống với hiện tại, và trân trọng những gì mình có; biết
học hỏi, đúc kết kinh nghiệm từ quá khứ, kể cả trải nghiệm đau buồn, tiếp tục sống có kế hoạch
cho hiện tại và tương lai có hiệu quả.
- Sự linh hoạt: Khả năng thích nghi với mọi hoàn cảnh, với các tình huống mới, có khả năng tự điều
chỉnh bản thân.
Chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng là gì?
Chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng là chiến lược, các biện pháp về chăm sóc sức khỏe
tâm thần được thiết kế, triển khai hướng tới thu hút tối đa nguồn lực, sự tham gia của gia đình,
cộng đồng giúp cho NTT được bình đẳng về cơ hội và hòa nhập xã hội. CSSKTT dựa vào cộng đồng
được triển khai với sự phối hợp chung của chính bản thân người có rối loạn tâm thần, gia đình và
cộng đồng bằng những dịch vụ y tế, dịch vụ hỗ trợ tâm lý xã hội, giáo dục, hướng nghiệp thích hợp.
CSSKTT dựa vào cộng đồng nhấn mạnh đến nguồn lực từ cộng đồng (gồm chính quyền địa phương,
y tế cộng đồng, hàng xóm, gia đình và bản thân người có rối loạn tâm thần). Cán bộ chuyên môn
liên quan tới sức khỏe tâm thần như cán bộ y tế, nhân viên CTXH, điều dưỡng, chuyên gia tâm lý,
trị liệu nghề nghiệp đóng vai trò hướng dẫn, chỉ đạo về kỹ thuật trong từng lĩnh vực về chăm sóc,
phục hồi chức năng đối với NTT và gia đình họ. Việc triển khai CSSKTT cộng đồng được thực hiện
lồng ghép vào mạng lưới chăm sóc sức khỏe ban đầu.
CSSKTT có nhiều mô hình khác nhau bao gồm chăm sóc sức khỏe tâm thần tập trung tại bệnh viện
chuyên khoa tâm thần hay tại các cơ sở bảo trợ xã hội đang nuôi dưỡng, chăm sóc và phục hồi chức
năng cho bệnh nhân tâm thần; chăm sóc và điều trị ngoại trú do cán bộ chuyên khoa tâm thần
đảm nhiệm; và chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng.
Mô hình chăm sóc, điều trị tập trung tại bệnh viện tâm thần hay cơ sở bảo trợ xã hội phù hợp đối
với những bệnh nhân tâm thần nặng trong giai đoạn bắt đầu điều trị, đang có những hành vi nguy
hiểm, hoặc bệnh nhân mãn tính không còn khả năng phục hồi. Còn đối với những bệnh nhân đã
ổn định cũng như những bệnh nhân ở thể nhẹ thì mô hình này có hạn chế trong việc hòa nhập
cộng đồng của người có rối loạn tâm thần. Ngoài ra, cán bộ chuyên khoa tâm thần còn thiếu, cơ sở
điều trị tập trung ở xa, và việc kì thị nặng nề, do vậy sự tiếp cận, sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe
tâm thần tại cơ sở chuyên khoa tâm thần còn hạn chế.
Trong bối cảnh đó, CSSKTT dựa vào cộng đồng được coi là mô hình phù hợp và hiệu quả với những
lý do sau:
- CSSKTT dựa trên chính nền tảng cộng đồng mà người rối loạn tâm thần đang sinh sống nên giúp
họ hòa nhập trở lại với cộng đồng tốt hơn.
10
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
- Sự quá tải của các cơ sở điều trị tập trung, do vậy cần có giải pháp phù hợp hơn với nhu cầu, điều
kiện nguồn lực, khả năng chữa trị của nhân dân.
- Rất nhiều NTT đang sống trong cộng đồng, vì vậy cần có một mô hình điều trị tại cộng đồng để
họ có thể tiếp cận được dễ hơn.
- Rối loạn tâm thần bao gồm những cấp độ khác nhau, ở mỗi cấp độ lại có những cách thức can
thiệp riêng. Đối với những người ở thể nhẹ, cần phát hiện và can thiệp sớm tại cộng đồng thông
qua trị liệu tâm lý, tham vấn gia đình về cách thức chăm sóc và phòng ngừa biến chứng nặng hơn.
- Những người đã được điều trị ổn định tại cơ sở chuyên khoa cũng cần được phục hồi và tái hòa
nhập trong môi trường sống bình thường.
3. Thực trạng của rối loạn tâm thần
Rối loạn tâm thần có thể gặp ở bất kỳ ai, không phân biệt giới, tuổi, chủng tộc, tôn giáo, điều kiện
kinh tế và tương đối phổ biến, ước tính khoảng một trong năm người trưởng thành có thể bị rối
loạn tâm thần trong một giai đoạn nào đó của cuộc đời2.
Rối loạn tâm thần là gánh nặng lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Các nghiên cứu trên khắp thế giới
cho thấy 40% người trưởng thành tìm đến các dịch vụ chăm sóc sức khỏe đa khoa đều bị một dạng
bệnh tâm thần nào đó. Rất nhiều người tìm đến các dịch vụ chăm sóc sức khỏe đa khoa hoặc y tế
cơ sở vì các vấn đề sức khỏe thể chất mơ hồ, có thể gọi là ‘bệnh tâm thể’ hoặc một dạng tương tự
như vậy. Nhiều người trong số đó thực chất đang bị các vấn đề sức khỏe tâm thần. Tại Việt Nam
nghiên cứu cũng chỉ ra gánh nặng bệnh tật liên quan đến các rối loạn tâm thần là rất lớn (Vương
và cộng sự, 2011; WHO, 2012).
Kết quả điều tra quốc gia năm 1999-2000 của Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 cho thấy tỷ lệ mắc
10 bệnh tâm thần phổ biến là 15% trong đó tỷ lệ mắc bệnh cụ thể như sau: Tâm thần phân liệt
0,47%; Động kinh 0,33%; Rối loạn trầm cảm 2,8%; Chậm phát triển trí tuệ 0,63%; Lo âu 2,7%; Sa sút
trí nhớ tuổi già : 0,9%; Rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên : 0,9%; Lạm dụng rượu : 5,3%; Rối loạn
tâm thần do chấn thương sọ não là 0,51%; Nghiện ma túy : 5,3%.
Theo thống kê năm 2009 của Viện Sức khỏe Tâm thần Trung ương, tỉ lệ người Việt Nam có nguy cơ
bị rối loạn tâm thần một lần trong đời là 15%-20% dân số. Trong năm 2003, nghiên cứu “Những
cuộc đời trẻ thơ” cho thấy tỷ lệ rối loạn tâm thần ở học sinh tiểu học là 20% và tỷ lệ ở bà mẹ đang
cho con bú (6-18 tháng) cũng là 20%.
Một khảo sát đánh giá sức khoẻ tâm thần ở nhóm trẻ từ 6-16 tuổi tại Việt Nam (Weiss và cộng sự,
2014) cho thấy gần 12% trẻ em đã gặp phải một vấn đề sức khoẻ tâm thần. Nghiên cứu của Fisher
và cộng sự (2011) cũng nêu lên nhu cầu can thiệp vấn đề sức khoẻ tâm thần ở phụ nữ thời kỳ mang
thai và sau sinh bở nó ảnh hưởng khá lớn tới sự phát triển của trẻ em.
Rối loạn tâm thần và các vấn đề sức khỏe tâm thần cũng là các yếu tố nguy cơ của các bệnh không
lây nhiễm, làm phức tạp hơn việc chẩn đoán và điều trị một số bệnh có liên quan - ví dụ như mối
liên quan giữa trầm cảm với bệnh tiểu đường và bệnh mạch vành hay một số bệnh lý khác như
bệnh võng mạc, bệnh thận, biến chứng mạch máu và rối loạn chức năng tình dục.
11
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
Có sự khác biệt giữa nam và nữ trong việc tìm kiếm hỗ trợ khi có vấn đề về sức khỏe tâm thần. Phụ
nữ thường tìm sự giúp đỡ và chia sẻ những vấn đề về sức khỏe tâm thần với các y bác sĩ chăm sóc
sức khỏe ban đầu hơn nam giới. Hầu hết phụ nữ và nam giới khi trải qua những đau khổ tình cảm
và/hoặc rối loạn tâm lý đều không được bác sỹ xác định hay điều trị.
Tuổi thọ trung bình của người dân Việt Nam ngày càng tăng có thể dẫn đến khả năng gia tăng
nhiều bệnh tâm thần của tuổi già, đặc biệt là chứng sa sút trí nhớ. Năm 2010, thống kê toàn cầu
cho thấy, có 36 triệu người sống với chứng sa sút trí nhớ trong khu vực Tây Thái Bình Dương. Con
số này dự kiến sẽ tăng đến 66 triệu vào năm 2030.
Các rối loạn tâm thần (RLTT) và lạm dụng chất dễ trở thành các vấn đề sức khỏe quan trọng cho
thanh thiếu niên, lứa tuổi dưới 20. Nếu những rối loạn này không được can thiệp có thể gây ra sự
đau khổ và kéo dài. 75% những người bị rối loạn tâm thần thể người lớn đã bắt đầu ở tuổi 24.
RLTT nếu không được điều trị sẽ là một trong những nguyên nhân lớn nhất của gánh nặng khuyết
tật tại Việt Nam cũng như ở các nước khác. Khoảng 30% gánh nặng bệnh không lây nhiễm là do
rối loạn sức khỏe tâm thần. Phần lớn các khuyết tật này có thể tránh được thông qua việc cung cấp
các chương trình nâng cao sức khỏe tâm thần và các dịch vụ điều trị, phục hồi chức năng và hỗ trợ
xã hội dựa vào cộng đồng cho người bị rối loạn tâm thần.
Tỷ lệ trẻ bị RLTT được phát hiện và điều trị rất thấp sẽ có ảnh hưởng tiêu cực không chỉ cho cá nhân
trẻ, gia đình trẻ mà còn đối với xã hội. Can thiệp sớm và hiệu quả nhắm vào giới trẻ là ưu tiên trong
chăm sóc sức khỏe tâm thần tại cộng đồng. Việc chú trọng vào sức khỏe tâm thần cho giới trẻ có
khả năng tạo ra các lợi ích cá nhân, xã hội và kinh tế nhiều hơn so với việc can thiệp vào bất cứ thời
điểm nào (3). Một nghiên cứu dựa vào cộng đồng trong cả nước với 5,584 thanh niên từ 14-25 tuổi
(của Bộ Y tế Việt Nam) cho thấy 1/4 số người được điều tra cảm thấy rất buồn hoặc bất lực đến mức
họ không thể tham gia vào các hoạt động bình thường của họ và họ thấy khó khăn để hoạt động.
Gần 8% phụ nữ từ 18-21 tuổi đã có ý tưởng tự sát.
Theo kết quả Điều tra Quốc gia về vị thành niên và thanh niên có 27,6% đã trải qua cảm giác rất
buồn hoặc thấy mình là người không có ích đến nỗi không thể hoạt động như bình thường. Tỷ lệ
vị thành niên và thanh niên đã từng cảm thấy hoàn toàn thất vọng về tương lai là 21 ,3%, 7,5% vị
thành niên và thanh niên đã từng tự gây thương tích và 4,1% người đã từng nghĩ đến chuyện tự tử.
Rối loạn tâm thần gây giảm khả năng hoạt động rất lớn đối với cá nhân. Báo cáo Sức khỏe Thế giới
của WHO năm 2001 cho thấy rối loạn tâm thần là 4 trong 10 bệnh dẫn đến giảm khả năng hoạt
động cao nhất. Ví dụ trầm cảm gây giảm khả năng hoạt động hơn cả bệnh thiếu máu, sốt rét ...
Các nhà chuyên môn về sức khỏe tâm thần rất thiếu. Hầu hết các nước đều thiếu trầm trọng các bác
sĩ tâm thần, các nhà tâm lý lâm sàng và các nhà chuyên môn sức khỏe tâm thần khác. Họ chủ yếu
can thiệp rối loạn tâm thần nặng (‘loạn thần’) mặc dù các bệnh này có tỷ lệ trong cộng đồng ít hơn
so với những chứng rối loạn tâm thần khác như trầm cảm hay nghiện rượu bia,...
Xã hội đang thay đổi nhanh chóng với những thay đổi kinh tế và xã hội sâu sắc, sự phát triển và mở
rộng nhanh chóng của các thành phố, sự di dân, chênh lệch thu nhập ngày càng lớn hơn, mức độ
gia tăng của tình trạng thất nghiệp và bạo lực.
12
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
Bệnh tâm thần và vấn đề kỳ thị. Người có bệnh tâm thần thường bị cộng đồng và gia đình phân biệt
đối xử. Họ thường ít được quan tâm. Trong khi điều trị, ít trường hợp có được thái độ thấu hiểu của
bác sỹ, y tá… như đối với các bệnh nhân mắc bệnh thực thể khác.
Bệnh tâm thần có thể điều trị bằng các phương pháp đơn giản và không quá tốn kém. Có nhiều bệnh
tâm thần không thể‘chữa khỏi’được. Tuy nhiên, trong thực tế cũng có những bệnh cơ thể như: ung
thư, tiểu đường, huyết áp cao và viêm khớp dạng thấp cũng không thể chữa khỏi.Thế nhưng nhiều
việc có thể được thực hiện để cải thiện chất lượng cuộc sống của họ cũng như đối với những người
có bệnh tâm thần vậy.
4. Nguyên nhân gây rối loạn tâm thần
Có nhiều nguyên nhân khác nhau gây nên rối loạn tâm thần. Tuy nhiên phần lớn các rối loạn tâm
thần gây ra bởi sự kết hợp của nhiều nguyên nhân khác nhau. Các nguyên nhân chủ yếu bao gồm:
Các nguyên nhân sinh học: Có thể là do gen, chấn thương não, u não, mất cân bằng hoá học trong
não, nhiễm khuẩn, dùng thuốc, rượu hoặc ma túy liều cao hoặc kéo dài, tuổi tác, suy dinh dưỡng,
bệnh mạn tính như bệnh tim, suy giảm chức năng thận và gan, đái tháo đường.
Các nguyên nhân tâm lý cá nhân: Thiếu sự tự tin, suy nghĩ tiêu cực.
Các sự kiện thời thơ bé: Sống trong gia đình có bạo lực, bị lạm dụng, bị bỏ rơi, mất cha mẹ, cách
nuôi dạy không hợp lý.
Các nguyên nhân xã hội và môi trường:
- Các thảm họa tự nhiên
- Các thảm họa do con người gây ra
- Nghèo đói: Nghèo đói có thể đặt người ta trước nguy cơ của rối loạn tâm thần bởi vì các stress đi
cùng với trình độ văn hoá thấp, thu nhập thấp, nhà ở tồi tàn. Các rối loạn tâm thần có thể khó đối
phó hơn trong tình trạng nghèo đói.
- Tội phạm (nạn nhân hoặc thủ phạm).
- Các sự kiện gây stress như xung đột gia đình, thất nghiệp, mất người thân, khó khăn kinh tế, vô
sinh và bạo lực. Rất nhiều các stress có thể gây ra mất cân bằng hóa chất trong não bộ. Một số
người dễ bị rối loạn tâm thần nhưng có thể không tiển triển thành bệnh cho đến khi xảy ra các
sự kiện stress trong cuộc sống.
13
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
Các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần
Các yếu tố sinh học
Mất cân bằng hoá chất ở não
Di truyền
Tổn thương não
Bệnh mãn tính
Các yếu tố tâm lý
Thiếu sự tự tin
Suy nghĩ tiêu cực
v.v...
SỨC KHOẺ
TÂM THẦN
Các yếu tố xã hội
Xung đột gia đình
Nghèo đói
Thất nghiệp
Nhà ở tồi tàn
v.v...
Các sự kiện thời thơ bé
Bạo lực và lạm dụng
Bị bỏ mặc
Cha mẹ chết sớm
Nhận thức của cộng đồng về rối loạn tâm thần
Khi nói đến bệnh tâm thần, thường người ta chỉ nghĩ đến những người được coi là “khùng”, “điên”,
“dở người”và cho rằng chỉ có những người bị bệnh loạn thần như tâm thần phân liệt mới là những
người có bệnh tâm thần thực sự.
Phần đông cộng đồng không quan tâm nhiều tới trạng thái lo âu quá độ, trầm cảm hay sử dụng
chất. Và những rối loạn này không được cộng đồng chú ý và điều trị.
Nhiều người tin rằng người bị bệnh tâm thần là do ma nhập, quỷ ám, bị yểm bùa; hoặc do nghiệp
chướng của họ, do làm những điều sai trái, hay sinh vào giờ không tốt,v.v…Do vậy, NTT và gia đình
thường tìm tới thầy bói, thầy cúng xin được trừ tà, cúng sao giải hạn, có người mua thảo dược để
uống, thay đổi chỗ ở, v.v….
Nhiều người tin rằng bệnh tâm thần chỉ có dùng thuốc mới chữa khỏi bệnh và không coi biện pháp
tư vấn, tham vấn trị liệu tâm lý là một cách can thiệp điều trị, mặc dù biện pháp này khá hữu hiệu
thậm chí có những dạng RLTT chỉ can thiệp được bằng biện pháp tâm lý. Coi vấn đề của gia đình
là chuyện nội bộ nên khi có thành viên trong gia đình mắc chứng RLTT họ không chia sẻ, không đi
khám chữa bệnh kịp thời khiến cho tình trạng bệnh trở nên trầm trọng hơn, không khí trong gia
đình căng thẳng hơn…
14
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
II. MỘT SỐ LUậT pHÁp, CHíNH SÁCH, MẠNG LƯỚI VÀ CHƯƠNG TRìNH Hỗ TRợ NGƯờI CÓ
RỐI LOẠN TÂM THẦN
1. Luật pháp, chính sách và dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần trên thế giới
- Luật về sức khỏe tâm thần
Luật về sức khỏe tâm thần là cần thiết để bảo vệ quyền lợi của NTT. Hệ thống luật pháp, chính
sách liên quan tới NTT là hành lang pháp lý giúp NTT cũng như cộng đồng dân cư tiếp cận dịch vụ
phòng ngừa, chăm sóc và phục hồi chức năng tâm thần, giúp NTT tái hòa nhập cộng đồng.
Hiện nay một số quốc gia đã có luật SKTT và hầu hết là ở các nước châu Âu (chiếm 91,7%). Luật về
SKTT của các nước được thông qua ở những thời điểm khác nhau: Khoảng 50% trong số đó có luật
sức khỏe tâm thần được thông qua sau năm 1990 và khoảng 15% số luật được thông qua trước
năm 1960 khi mà các phương pháp chữa trị hiện đại chưa có sẵn.
Hiện vẫn còn khoảng 25% quốc gia trên thế giới (chiếm gần 31% dân số thế giới) chưa có luật về
sức khỏe tâm thần.
Các quốc gia xây dựng luật SKTT với hai cách tiếp cận khác nhau. Đa số các nước xây dựng luật
riêng về SKTT. Một số nước tuy không có luật riêng về SKTT, mà lồng ghép các điều luật về SKTT
vào các luật khác của quốc gia.
Mỗi cách tiếp cận đều có những ưu và nhược điểm riêng. Song các chuyên gia khuyến cáo cần có
những văn bản quy định pháp luật về SKTT để có thể giải quyết nhu cầu đa dạng và phức hợp của
người rối loạn tâm thần.
- Chính sách sức khỏe tâm thần
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, chính sách về SKTT là bộ tiêu chuẩn về các giá trị, các nguyên tắc và các
mục tiêu đưa ra để cải thiện sức khỏe tâm thần và giảm gánh nặng do bệnh tật về SKTT gây nên
đối với người dân. Chính sách về SKTT có vai trò xác định tầm nhìn về chăm sóc sức khỏe tâm thần
(CSSKTT), xác định hướng ưu tiên trong CSSKTT và định hướng xây dựng mô hình CSSKTT và can
thiệp các bệnh tâm thần.
Việc xây dựng chính sách SKTT để đảm bảo việc điều phối dịch vụ và hoạt động liên quan đến
CSSKTT. Việc thiếu các chính sách CSSKTT có thể dẫn đến việc cung cấp dịch vụ CSSKTT không hiệu
quả và mang tính phân tán. Hiện nay khá nhiều nước trên thế giới chưa có chính sách SKTT, có tới
40,5% số nước chưa có chính sách về SKTT và 30,3% số nước chưa có chương trình CSSKTT. Loại
hình và nội dung của các chính sách về SKTT cũng rất khác nhau giữa các nước.
Tại nhiều nước trên thế giới, Bộ Y Tế là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong xây dựng chính sách
về SKTT. Một điểm thuận lợi khi Bộ Y tế chủ trì và quản lý nội dung này đó là đảm bảo việc xây dựng
và triển khai các chính sách SKTT có tính nhất quán, xuyên suốt trong hệ thống y tế. Tuy nhiên,
điểm bất lợi là ngành y tế không thể cung cấp tất cả các dịch vụ mà người rối loạn tâm thần cần, và
cũng khó có thể giải quyết hết các yêu cầu cần thiết để thúc đẩy SKTT cũng như đáp ứng nhu cầu
của dự phòng rối loạn tâm thần. Bất lợi này có thể khắc phục bằng cách thiết lập ủy ban quốc gia
về CSSKTT bao gồm các cơ quan tổ chức liên quan như y tế, xã hội, giáo dục, tư pháp, công an, v.v…
15
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
Một số nước có văn bản chính sách riêng về SKTT. Một số nước lại đưa chính sách về SKTT là một
phần trong luật sức khỏe tâm thần hay trong chiến lược CSSKTT, trong kế hoạch hành động quốc
gia về CSSKTT hay trong các chương trình CSSKTT. Một số nước khác lại lồng ghép nội dung về
CSSKTT vào chính sách y tế. Chính sách về CSSKTT tại một số nước chủ yếu tập trung vào các dịch
vụ chuyên khoa tâm thần. Khi này một giải pháp tổng thể để đáp ứng nhu cầu đa dạng về CSSKTT
của dân chúng lại bị hạn chế. Do vậy, một khuyến cáo về chính sách CSSKTT đó là nên có cách tiếp
cận rộng hơn về các dịch vụ CSSKTT, được bố trí ở tất cả các cấp, các tuyến cho nhiều mục đích
(phòng ngừa, điều trị và phục hồi chức năng đối với NTT).
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cấp phê duyệt chính sách về SKTT cũng có vai trò quyết định cho
triển khai thực thi chính sách. Do vậy, những yếu tố quan trọng như tầm nhìn, các giá trị, nguyên
tắc và các mục tiêu của chính sách, chương trình nên có sự thẩm định và phê duyệt của các cơ quan
cấp cao của quốc gia.
Các dịch vụ CSSKTT trên thế giới
Dịch vụ CSSKTT được phân thành 3 nhóm chính: Dịch vụ CSSKTT được lồng ghép trong dịch
vụ CSSK chung; Dịch vụ CSSKTT dựa vào cộng đồng, và Dịch vụ CSSK tâm thần trong các cơ sở
chuyên khoa.
Dịch vụ CSSKTT được trình bày tóm tắt theo sơ đồ sau:
Hệ thống y tế
Dịch vụ CSSKTT lồng
ghép trong
Dịch vụ CSSKTT tại
các cơ sở chuyên
khoa
Dịch vụ CSSKTT dựa
vào cộng đồng
CSSK ban đầu
Dịch vụ
CSSKTT
trong cơ sở
CSSK ban
đầu
Dịch vụ
Dịch vụ
Dịch vụ
Dịch vụ
trong bệnh
viện tâm
thần cho tù
nhân
Dịch vụ
CSSKTT
cộng đồng
chính thức
CSSKTT
trong bệnh
viện đa
CSSKTT
cộng đồng
không
trong bệnh
viện chuyên
khoa tâm
thần
khoa
chính thức
Dịch vụ CSSKTT lồng ghép trong CSSK ban đầu thường được tiến hành đầu tiên trong các cơ sở CSSK
ban đầu bao gồm: sàng lọc, chẩn đoán, điều trị, chuyển tuyến, quản lý ca bệnh, truyền thông giáo
dục về SKTT. Dịch vụ CSSKTT trong các bệnh viện đa khoa trong hệ thống y tế như tuyến huyện,
tuyến tỉnh hoặc tuyến trung ương bao gồm điều trị nội trú, cấp cứu tâm thần và điều trị ngoại trú.
16
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
Dịch vụ CSSKTT dựa vào cộng đồng gồm có dịch vụ chính thức và không chính thức.
- Dịch vụ chính thức do cán bộ chuyên khoa hoặc bán chuyên khoa tầm thần cung cấp tại cộng
đồng, và có liên kết với bệnh viện chuyên khoa tâm thần thông qua hệ thống chuyển tuyến
hai chiều. Các dịch vụ chính thức bao gồm phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng; dịch vụ lưu
động chống khủng hoảng; dịch vụ điều trị và theo dõi tại nhà; trung tâm chăm sóc ban ngày; các
chương trình hỗ trợ nhà ở, việc làm, giáo dục; dịch vụ đường dây điện thoại nóng; dịch vụ cho đối
tượng chuyên biệt như trẻ em, vị thành viên, người già…
- Dịch vụ không chính thức do các thành viên trong cộng đồng cung cấp như cộng tác viên y tế,
nhóm tự lực, thành viên gia đình bệnh nhân…. Các dịch vụ chủ yếu là sàng lọc để chuyển gửi;
tham gia cấp cứu tâm thần như tự sát; cung cấp thông tin và truyền thông về CSSKTT…
Dịch vụ CSSKTT tại các cơ sở chuyên khoa tâm thần bao gồm cả cơ sở công lập và tư nhân, và được
coi là cơ sở chuyển tuyến của cơ sở CSSK ban đầu. Các dịch vụ bao gồm điều trị nội trú, các dịch
vụ cho các bệnh chuyên khoa như tự kỷ, rối loạn ăn uống, loạn thần, rối loạn tâm thần người già,
pháp y tâm thần, v.v…
Về tổ chức dịch vụ CSSKTT, rất ít quốc gia kết hợp đầy đủ các dịch vụ CSSKTT như nói trên. Nhiều
nước, dịch vụ CSSKTT chủ yếu dựa vào hệ thống bệnh viện chuyên khoa tâm thần. Một số nước
đang phát triển đang từng bước mở rộng các dịch vụ CSSKTT thông qua việc lồng ghép vào cơ sở
CSSK ban đầu. Một vài nước thì dịch vụ CSSKTT cung cấp trong bệnh viện đa khoa. Tuy nhiên các
dịch vụ này thường chỉ phục vụ cho một tỷ lệ nhỏ dân chúng ở thành thị, và một số vùng nông
thôn thí điểm. Các nước phát triển hiện ít dựa vào bệnh viện tâm thần để cung cấp dịch vụ. Trong
ba thập kỷ qua, quá trình thu hẹp quy mô hoặc đóng cửa các bệnh viện tâm thần dẫn đến việc
giảm số bệnh nhân điều trị tại các bệnh viện. Tuy nhiên, một bất cập nảy sinh trong quá trình này
là việc không cung cấp đủ các dịch vụ CSSKTT dựa vào cộng đồng để thay thế việc giảm dịch vụ tại
bệnh viện tâm thần nên vẫn còn khoảng trống lớn trong CSSKTT.
Hầu hết các nước phát triển và các nước đang phát triển đều đối mặt với các thách thức về dịch vụ
CSSKTT. Đối với các nước đang phát triển, việc thiếu nguồn lực và thiếu dịch vụ là thách thức lớn
trong CSSKTT. Ngay cả ở các nước phát triển cũng chưa có đủ dịch vụ tại cộng đồng, và việc phát
hiện điều trị các rối loạn tâm thần trong các cơ sở CSSK ban đầu cũng còn hạn chế, chưa có sự cân
bằng giữa dịch vụ CSSKTT chung và và các dịch vụ chuyên sâu. Các nước cũng nhận thấy cần cải
thiện cung cấp dịch vụ CSSKTT theo hướng chi phí ít hơn, nhưng hiệu quả của dịch vụ tốt hơn và
nhiều dân cư được tiếp cận hơn. Dịch vụ CSSKTT ban đầu là một trong biện pháp giúp cho đáp ứng
được mục tiêu trên.
2. Luật pháp, chính sách về sức khỏe tâm thần tại Việt Nam
Hiện nay Việt Nam chưa có luật riêng về SKTT mà mới chỉ có một số luật trong đó có những điều
luật về SKTT được lồng ghép vào. Cụ thể:
- Luật Bảo vệ Sức khỏe Nhân dân ban hành năm 1989. Trong Luật này cũng đề cập đến quyền của
người rối loạn tâm thần thông qua quy định một số tình trạng sức khỏe cần có sự đồng ý của gia
đình bệnh nhân trước khi điều trị cũng như điều kiện để được điều trị bắt buộc.
17
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
- Luật Phòng chống ma túy năm 2000 quy định việc kiểm soát các chất ma túy, thuốc gây nghiện,
và thuốc hướng thần.
- Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định cha mẹ có nghĩa vụ và quyền cùng nhau chăm sóc
con chưa thành niên hoặc con đã thành niên nhưng khuyết tật hoặc mất năng lực hành vi dân
sự… và con cái có nghĩa vụ chăm sóc cha mẹ đặc biệt khi ốm đau, già yếu, khuyết tật. Luật cũng
đồng thời quy định một số quyền quản lý tài sản đối với con/cha mẹ mất năng lực hành vi dân sự.
- Bộ Luật hình sự 2015 có quy định liên quan tới tội phạm gây rối loạn tâm thần, việc giám định sức
khỏe tâm thần và miễn trách nhiệm hình sự với người phạm tội bị tâm thần.
- Bộ Luật Tố tụng Hình sự năm 2015 quy định người bệnh tâm thần không được làm chứng, tạm
đình chỉ điều tra, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị can bị bệnh tâm thần và phải áp dụng
biện pháp bắt buộc chữa bệnh đối với người chấp hành hình phạt tù có mắc chứng tâm thần.
- Luật Giám định tư pháp 2012 quy định về việc thành lập viện pháp y tâm thần và trung tâm pháp
y tâm thần.
- Luật Dược năm 2016 quy định về quản lý thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần và tiền chất làm
thuốc.
- Luật Bảo hiểm y tế 2008 quy định bảo hiểm bắt buộc đối với các đối tượng bảo trợ xã hội được
hưởng trợ cấp hàng tháng, trong đó bao gồm đối tượng tâm thần.
- Luật Trẻ em 2016 quy định quyền trẻ em và trách nhiệm của nhà nước, các cơ quan đoàn thể,
cộng đồng và gia đình trong việc chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, trong đó có trẻ em
khuyết tật thể chất và tâm thần.
- Luật người cao tuổi 2009 quy định phụng dưỡng người cao tuổi về thể chất, tinh thần và quy
định các chế độ, chính sách chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, bao gồm cả người cao tuổi bị
khuyết tật thể chất và có mắc chứng tâm thần.
- Luật Khám bệnh, chữa bệnh ban hành năm 2009 quy định bắt buộc phải chữa bệnh cho người
bệnh tâm thần, phải có hội chẩn và chế độ hồ sơ bệnh án cho người bệnh tâm thần.
- Luật Người khuyết tật năm 2010 cũng có quy định liên quan tới khuyết tật về tâm thần và trí tuệ.
Việt Nam cũng không có chính sách riêng về CSSKTT, mà một số nội dung chính sách được đề cập
đến trong các chương trình, quyết định khác nhau do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Một số chính
sách hiện hành của Việt Nam có liên quan đến CSSKTT chủ yếu tập trung vào hai lĩnh vực y tế và xã
hội, giáo dục.
Đối với lĩnh vực y tế
- Dự án Bảo vệ sức khỏe Tâm thần cộng đồng được Chính phủ phê duyệt năm 1998 với mục tiêu
xây dựng mạng lưới, triển khai mô hình lồng ghép nội dung chăm sóc sức khoẻ tâm thần với các
nội dung chăm sóc sức khoẻ khác của trạm y tế xã, phường; phát hiện, quản lý và điều trị người
bệnh (tập trung vào tâm thần phân liệt, động kinh) kịp thời để họ sớm trở về sống hoà nhập với
cộng đồng.
18
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
- Đề án 930 được Chính phủ phê duyệt năm 2009 về “Đầu tư xây dựng, cải tạo nâng cấp các bệnh
viện chuyên khoa lao, tâm thần, ung bướu, chuyên khoa nhi và một số bệnh viện đa khoa tỉnh
thuộc vùng miền núi khó khăn sử dụng vốn trái phiếu chính phủ và các nguồn vốn hợp pháp
khác giai đoạn 2009-2013”.
Đối với lĩnh vực xã hội
- Chính sách trợ giúp các đối tượng bảo trợ xã hội trong đó có bệnh nhân tâm thần thông qua Nghị
định số 136/2013/NĐ-CP về chính sách trợ giúp các đối tượng bảo trợ xã hội. Chính sách này quy
định mức trợ cấp xã hội hàng tháng bảo hiểm y tế, về chế độ mai tang phí và các chế độ trợ giúp
khác cho người mắc bệnh tâm thần thuộc các loại tâm thần phân liệt, rối loạn tâm thần đã được
cơ quan y tế chuyên khoa tâm thần chữa trị nhiều lần nhưng chưa thuyên giảm.
- Đề án 32 về Phát triển nghề công tác xã hội giai đoạn 2010- 2020 được Chính phủ phê duyệt năm
2010 có liên quan tới công tác xã hội trong lĩnh vực CSSKTT. Mục tiêu của Đề án là phát triển công
tác xã hội trở thành một nghề ở Việt Nam; nâng cao nhận thức của toàn xã hội về nghề công tác
xã hội; xây dựng đội ngũ cán bộ, viên chức, nhân viên và cộng tác viên công tác xã hội đủ về số
lượng, đạt yêu cầu về chất lượng gắn với phát triển hệ thống cơ sở cung cấp dịch vụ công tác xã
hội tại các cấp, góp phần xây dựng hệ thống an sinh xã hội tiên tiến.
- Đề án 1215 về Trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, người rối nhiễu tâm trí
dựa vào cộng đồng giai đoạn 2011-2020 được Chính phủ phê duyệt năm 2011. Mục tiêu chung
của đề án là huy động sự tham gia của xã hội nhất là gia đình, cộng đồng trợ giúp về vật chất, tinh
thần, phục hồi chức năng cho người tâm thần để ổn định cuộc sống, hòa nhập cộng đồng, phòng
ngừa rối loạn tâm thần góp phần bảo đảm an sinh xã hội. Một trong những nội dung hoạt động
quan trọng của Đề án này là đào tạo nhân viên CTXH về lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần.
Mục tiêu cụ thể của Đề án 1215 là 90% số người tâm thần có hành vi nguy hiểm đến gia đình, cộng
đồng và số người tâm thần lang thang được phục hồi chức năng luân phiên tại các cơ sở bảo trợ xã
hội; 90% số người rối nhiễu có nguy cơ cao bị tâm thần, người tâm thần được tư vấn, trị liệu tâm lý
và sử dụng các dịch vụ công tác xã hội khác; 100% gia đình có người tâm thần, 70% người rối nhiễu
có nguy cơ cao bị tâm thần được nâng cao nhận thức về trợ giúp và phục hồi chức năng cho người
tâm thần dựa vào cộng đồng; Hình thành các nhóm cán bộ, nhân viên và cộng tác viên công tác xã
hội kết hợp với nhân viên y tế trợ giúp và phục hồi chức năng cho người tâm thần tại xã, phường,
thị trấn có đông đối tượng.
Đề án tập trung vào các lĩnh vực: phát triển dịch vụ công tác xã hội trong lĩnh vực CSSKTT kết hợp
với điều trị y tế để phòng ngừa và phục hồi chức năng cho người rối loạn tâm thần tại cộng đồng
và các cơ sở bảo trợ xã hội; trợ giúp xã hội cho người tâm thần nặng; và phục hồi chức năng cho
người tâm thần dựa vào cộng đồng và tại các cơ sở bảo trợ xã hội; xây dựng cơ sở vật chất và trang
thiết bị cho các cơ sở bảo trợ xã hội chăm sóc và phục hồi chức năng cho người rối loạn tâm thần;
phát triển nguồn nhân lực làm công tác trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người rối loạn
tâm thần dựa vào cộng đồng; phát triển các cơ sở phòng và trị liệu rối loạn tâm thần; truyền thông,
nâng cao nhận thức về cộng đồng về CSSKTT.
19
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN
Đối với lĩnh vực giáo dục
Hiện chúng ta có một số chính sách về giáo dục đặc biệt, giáo dục hòa nhập dành cho người
khuyết tật. Trong Luật Giáo dục (2005) cũng có Điều 63 quy định về trường chuyên biệt, trong đó
có trường, giáo dục đặc biệt dành cho người khuyết tật, bao gồm người khuyết tật về trí tuệ.
3. Mạng lưới chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam
Hiện nay, mạng lưới CSSKTT tại Việt Nam gồm các mạng lưới do Bộ Y Tế và Bộ Lao động - Thương
binh và Xã hội quản lý, một số trường giáo dục đặc biệt dành cho trẻ tự kỷ, chậm phát triển do
ngành Giáo dục quản lý.
Mạng lưới CSSKTT của ngành y tế bao gồm một Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia, hai bệnh viện
chuyên khoa tâm thần tuyến trung ương, bệnh viện tâm thần (BVTT) tỉnh, khoa tâm thần thuộc
bệnh viện đa khoa (BVĐK) tỉnh và khoa tâm thần trong trung tâm phòng chống bệnh xã hội tuyến
tỉnh. Bên cạnh đó, dự án bảo vệ và chăm sóc sức khỏe tâm thần cộng đồng đã lồng ghép hoạt động
CSSKTT vào mạng lưới chăm sóc sức khỏe ban đầu tuyến huyện và xã phường với mức độ bao phủ
là hơn 70% trạm y tế xã/phường trên cả nước.
Viện Sức Khoẻ Tâm Thần Quốc gia là một Viện trực thuộc Bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội. Hoạt động của
Viện bao gồm nghiên cứu; đào tạo và bổ túc cán bộ chuyên khoa Tâm thần bậc đại học và sau đại
học; điều trị nội trú và khám chữa bệnh ngoại trú người có rối loạn tâm thần; hợp tác về khoa học
kỹ thuật thuộc lĩnh vực Tâm thần học,...
Bệnh viện Tâm thần Trung ương I ở Hà Nội là mô hình quản lý bệnh nhân tâm thần trong cả nước
trong đó trực tiếp chỉ đạo chuyên khoa cho tuyến dưới với các tỉnh từ Huế trở ra; trực tiếp khám
chữa bệnh, phòng bệnh và phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần các tỉnh, thành phố từ
Huế trở ra; là cơ sở thực hành chính về chuyên ngành tâm thần của các trường đại học, cao đẳng
và trung học y tế; đào tạo lại và đào tạo nâng cao trình độ cho cán bộ; tham gia nghiên cứu khoa
học và hợp tác quốc tế.
Bệnh viện Tâm thần Trung ương II ở TP Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai trực tiếp khám chữa bệnh, phòng
bệnh và phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần các tỉnh, thành phố khu vực phía Nam từ
Đà Nẵng trở vào, ở tuyến cao nhất; tham gia đào tạo cán bộ chuyên ngành tâm thần, chỉ đạo tuyến
dưới về chuyên môn kỹ thuật, nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế.
Bệnh viện chuyên khoa tâm thần tuyến tỉnh có nhiệm vụ khám và điều trị bệnh tâm thần cho bệnh
nhân trong toàn tỉnh; quản lý và điều trị ngoại trú cho bệnh nhân khi ra viện; tham gia chỉ đạo,
quản lý, điều hành việc triển khai hoạt động dự án bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng tại tuyến
xã phường, tham gia tuyên truyền vể CSSKTT; tham gia giảng dạy đào tạo cho sinh viên trường
trung cấp/cao đẳng y tế của tỉnh; nghiên cứu khoa học; và hợp tác quốc tế,... Hiện mô hình này mới
chỉ có trên 1/2 tỉnh thành trong cả nước.
Khoa tâm thần trong bệnh viện đa khoa tỉnh: Khám chữa bệnh nội trú và ngoại trú cho người rối loạn
tâm thần đến khám tại bệnh viện đa khoa; là cơ sở thực hành lâm sàng cho sinh viên trường trung
cấp/cao đẳng y tế của tỉnh, tham gia chỉ đạo chuyên môn kỹ thuật cơ sở y tế tuyến dưới. Hiện mô
hình này mới chỉ có trên 1/2 tỉnh thành trong cả nước.
20
Tải về để xem bản đầy đủ
84 trang
24940
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tài liệu Công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tai_lieu_cong_tac_xa_hoi_trong_cham_soc_suc_khoe_tam_than.pdf
