Tài liệu hướng dẫn thực hành (Dành cho cán bộ xã hội cấp cơ sở): Tham vấn căn bản
BỘ LAO ĐỘNG THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI
TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH
(Dành cho cán bộ xã hội cấp cơ sở)
THAM VẤN CĂN BẢN
Hà Nội, năm 2016
THAM VẤLỜI MỞ ĐẦU
Trong khoảng mười năm lại đây, tốc độ phát triển kinh tế - xã hội quá nhanh
ở Việt nam đã kéo theo những thay đổi và xáo trộn tâm lí của nhiều người,
làm tăng cao nhu cầu về dịch vụ tham vấn tâm lí. Điều này thể hiện ở sự ra
đời và phát triển đa dạng của nhiều trung tâm tham vấn, phòng tham vấn tại
các cộng đồng, bệnh viện và các trường học với các dịch vụ trợ giúp tâm lí
khác nhau.
Tài liệu Tham vấn cơ bản này được trình bày trong 4 phần, trong đó 2 phần
đầu làm rõ tính chất lý thuyết của tham vấn thực hành. Về mặt lý luận, tài liệu
cung cấp cho các cán bộ xã hội những kiến thức cơ bản nhất về tham vấn.
Trong đó, tập trung làm rõ các khái niệm như: Trợ giúp, hướng dẫn, tư vấn,
tham vấn và trị liệu tâm lí, cũng như mục tiêu, nhiệm vụ; nắm được thế nào
là vấn đề của thân chủ và các cơ chế phòng vệ. Tài liệu cũng giúp người học
nâng cao kiến thức về các kỹ năng tham vấn cơ bản và quá trình thực hiện các
bước trong tham vấn cá nhân.
Để giúp các cán bộ xã hội nâng cao khả năng thực hành nghề trợ giúp, phần
III hướng dẫn sử dụng một số kĩ năng tham vấn căn bản, như: Kỹ năng lắng
nghe, kỹ năng phản hồi, kỹ năng hỏi, kỹ năng thấu cảm và kỹ năng cung cấp
thông tin. Đây là những kỹ năng giao tiếp tối thiểu mà một người trợ giúp
trong ngành công tác xã hội cần phải nắm được để có thể thực hiện đươc
một ca tham vấn về những vấn đề thông thường của cuộc sống (không liên
quan đến các rối loạn tâm lý). Với các thân chủ có rối loạn tâm lý, như bị trầm
cảm, lo hãi, hay tăng động giảm chú ý… , cán bộ xã hội cần đưa họ đến các
bệnh viện tâm thần, các trung tâm tư vấn để được giúp đỡ một cách chuyên
nghiệp. Quy trình tham vấn được giới thiệu trong phẩn IV. Trong đó, chỉ ra các
bước cần thực hiện trong một ca tham vấn với những ví dụ cụ thể để người
đọc có thể hình dung các bước phải trải qua trong quy trình giúp đỡ. Điều này
thường không được các nhà tham vấn ở Việt nam quan tâm.
2
THAM VẤN CĂN BẢN
Xét trong hoàn cảnh thực hành trợ giúp tâm lý ở Việt Nam hiện nay, việc ra đời
của các tài liệu, giáo trình liên quan đến ngành công tác xã hội là hết sức cần
thiết. Nó không chỉ cung cấp kiến thức, kỹ năng cho cán bộ công tác xã hội,
mà có còn có ích cho sinh viên ngành Tâm lý học, Công tác xã hội, Tâm thần
học và Giáo dục học.
Chúng tôi hi vọng sẽ nhận được nhiều sự đóng góp để tài liệu được hoàn
thiện hơn.
Tác giả
3
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU
2
6
6
6
7
7
8
9
PHẦN 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA THAM VẤN TÂM LÝ
I. Các khái niệm
1. Trợ giúp
2. Hướng dẫn
3. Tham vấn
4. Trị liệu
5. Tư vấn
II. Mục tiêu, nhiệm vụ tham vấn
1. Mục tiêu tham vấn.
11
11
11
2. Nhiệm vụ tham vấn
III. Nguyên tắc đạo đức trong tham vấn
1. Giữ bí mật
12
12
13
13
13
2.Tôn trọng thân chủ
3.Không gắn mình vào mối quan hệ cá nhân với thân chủ
4. Bảo vệ phúc lợi của thân chủ
IV.Tham vấn nhóm và tham vấn gia đình
1.Tham vấn nhóm
14
14
15
2. Tham vấn gia đình
PHẦN 2: THÂN CHỦ VÀ NGƯỜI THAM VẤN
I.Thân chủ và Nan đề tham vấn
1. Thân chủ
18
18
18
19
21
21
21
2.Vấn đề của thân chủ
II. Nhà tham vấn và các phẩm chất nghề nghiệp
1.Nhà tham vấn
2.Các phẩm chất nghề nghiệp của người tham vấn
PHẦN 3: KỸ NĂNG THAM VẤN
I.Kỹ năng lắng nghe
24
25
25
26
26
1.Khái niệm lắng nghe
2.Các biểu hiện của kĩ năng lắng nghe
3. Bài tập kiểm nghiệm về khả năng lắng nghe
II.Kỹ năng hỏi
27
27
27
30
1.Khái niệm hỏi
2.Các loại câu hỏi
3.Thực hành kỹ năng hỏi
4
THAM VẤN CĂN BẢN
IV. Kỹ năng phản hồi
31
31
32
35
1.Khái niệm về phản hồi
2. Các loại phản hồi
3. Thực hành kĩ năng phản hồi
V. Kỹ năng thấu hiểu
36
36
36
37
1. Khái niệm thấu hiểu
2. Các mức độ biểu hiện thấu hiểu
3. Thực hành kĩ năng thấu hiểu
VI. Kỹ năng cung cấp thông tin
39
39
40
40
1. Khái niệm cung cấp thông tin
2.Yêu cầu của kỹ năng cung cấp thông tin
3. Thực hành kĩ năng cung cấp thông tin
PHẦN 4: HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH QUÁ TRÌNH THAM VẤN
1.Xây dựng quan hệ giữa nhân viên xã hội và thân chủ
2. Thu thập thông tin và xác định vấn đề
2.1. Thu thập thông tin
44
44
46
46
48
50
51
51
52
53
53
54
55
2.2. Nguồn thông tin thu thập
2.3. Xác định vấn đề
3. Lựa chọn giải pháp và xây dựng kế hoạch thực hiện
3.1.Liệt kê các giải pháp có thể thực hiện
3.2.Phân tích thuận lợi/bất lợi trong mỗi giải pháp
3.3.Xây dựng kế hoạch thực hiện
4. Thực hiện giải quyết vấn đề
5. Đánh giá kết thúc
6. Theo dõi sau khi kết thúc
PHỤ LỤC
56
5
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
CỦA THAM VẤN TÂM LÝ
Một số người có những tư chất “bẩm sinh” để làm tham vấn. Một số khác không thể trở
thành người tham vấn tốt dù đã qua nhiều khóa đào tạo. Hầu hết chúng ta đang ở đâu đó
giữa những người này. Chúng ta bắt đầu tham vấn với vô số thói quen tốt và xấu. Vì vậy
chúng ta phải được đào tạo và thường xuyên nghiên cứu các nguyên tắc chung mà một
người tham vấn cần phải làm và có lẽ quan trọng hơn là những gì không nên làm trong
tham vấn.1
Phần này trình bày các vấn đề chung của tham vấn tâm lý dưới góc độ của một ngành
khoa học ứng dụng. Nội dung sẽ tập trung làm rõ sự khác nhau trong các hoạt động trợ
giúp thông qua phân biệt các khái niệm, như: trợ giúp, hướng dẫn, tham vấn, trị liệu và
tư vấn tâm lí. Phần này cũng làm rõ mục đích và nhiệm vụ của tham vấn; các nguyên tắc
đạo đức trong hành nghề tham vấn. Tài liệu này được trình bày dưới góc độ tham vấn cá
nhân, do đó việc giới thiệu sơ bộ về tham vấn nhóm và tham vấn gia đình là cần thiết.
I. CÁC KHÁI NIỆM
1. Trợ giúp
Trợ giúp (Help) là một khái niệm chung nhất, chỉ sự giúp đỡ lẫn nhau trong các mối quan
hệ giao tiếp thôngthường - ai đó giúp đỡ cho ai đó.
Khái niệm trợ giúp bao hàm những công việc của người giúp đỡ không chuyên (non-
professional helper) – sự giúp đỡ của tất cả mọi người, sự giúp đỡ bán chuyên nghiệp
(paraprofessional helper) và chuyên nghiệp (professional helper). Hay nói cách khác, sự
giúp đỡ không chuyên là người giúp đỡ không qua đào tạo. Trong khi đó, người trợ giúp
1
Jill Taylor và Sheelagh Stewart - Tài liệu tập huấn, (Trích từ: Bạo lực tình dục và bạo lực gia đình: Những hỗ trợ,
phục hồi và hành động ở Zimbabe)
6
THAM VẤN CĂN BẢN
bán chuyên nghiệp có thể được đào tạo, tập huấn ngắn hạn về các lĩnh vực trợ giúp,
hoặc có kinh nghiệm từ mối quan hệ trợ giúp. Còn người trợ giúp chuyên nghiệp, họ
được đào tạo sâu và chuyên biệt về những kiến thức, kỹ năng tâm lí, hành vi con người,
kỹ năng giao tiếp và giải quyết các vấn đề theo chuyên ngành của họ, để có thể đáp
ứng với đối tượng mà họ giúp đỡ về mặt tinh thần, như công việc của các nhà tâm lí
học, người tham vấn, nhân viên công tác xã hội, nhà giáo dục, bác sĩ tâm thần...
Đối với ngành công tác xã hội, mạng lưới các cộng tác viên, tình nguyện viên cấp xã
đang làm việc trong lĩnh vực bảo vệ trẻ em, các cán bộ làm việc với các nạn nhân bị
buôn bán, phụ nữ bị bạo hành hay các hoạt động dự án phát triển cộng đồng đã và
đang được tập huấn theo hướng làm việc chuyên nghiệp về các kiến thức và kỹ năng
trong ngành công tác xã hội để giúp các đối tượng đang gặp khó khăn tại cộng đồng.
2. Hướng dẫn
Hướng dẫn (guidance) được hiểu là một hoạt động cung cấp thông tin, cho lời khuyên
theo chủ đề cụ thể được dẫn dắt từ người tham vấn (trong vai trò của một cố vấn).
Người tham vấn trong vai trò hướng dẫn (có thể gọi là cố vấn), công việc của họ có một
số đặc điểm sau:
• Dẫn dắt, điều khiển buổi làm việc
• Thảo luận tập trung vào một chủ đề, không quan tâm đến việc chuyển tải sự thấu
cảm, chấp nhận tới thân chủ.
• Cuộc trò chuyện chủ yếu cung cấp thông tin và đưa ra lời khuyên theo vấn đề
được hỏi
• Trọng tâm cuộc trò chuyện thường tập trung vào hiểu biết của người hướng dẫn
•
Diễn ra trong thời gian ngắn
• Mối quan hệ giữa người hướng dẫn và thân chủ không quyết định hiệu quả
hướng dẫn. Mà, kiến thức, sự hiểu biết của người hướng dẫn về lĩnh vực thân chủ
có nhu cầu trợ giúp mới là yếu tố quyết định.
Người tham vấn trong vai trò hướng dẫn thường tạo điều kiện thuận lợi cho buổi thảo
luận và ít nhấn mạnh đến“tính chất tham vấn”– không tập trung vào khía cạnh tâm lý
của thân chủ và không tìm kiếm nguồn lực từ chính thân chủ, mà trọng tâm của cuộc
trò chuyện là tập trung vào sự hiểu biết của người giúp đỡ (không phải người được
giúp đỡ).
3. Tham vấn
Khái niệm tham vấn (Counseling) nói đến sự trợ giúp tâm lí, được hiểu là: “Sự áp dụng
nguyên tắc tâm lí, sức khỏe tinh thần hay nguyên tắc về sự phát triển con người thông
qua các chiến lược can thiệp một cách có hệ thống về nhận thức, xúc cảm, hành vi, tập
trung vào sự phát triển cá nhân lành mạnh, phát triển nghề nghiệp cũng như vấn đề
bệnh lý”(Hiệp hội tham vấn Hoa Kỳ, 1997).
Trong điều kiện hoạt động tham vấn ở Việt Nam còn tự phát và ai cũng có thể tự cho
mình là người tham vấn, khi họ muốn làm công việc trợ giúp người khác, thì một định
7
THAM VẤN CĂN BẢN
nghĩa về tham vấn có thể phát biểu với những lời giải thích kèm theo như sau: ” Tham
vấn là một quá trình tương tác giữa người tham vấn (người có chuyên môn và kỹ năng
tham vấn, có các phẩm chất đạo đức của nghề tham vấn và được pháp luật thừa nhận) với
thân chủ (còn gọi là thân chủ - người đang có vấn đề khó khăn về tâm lí muốn được giúp
đỡ). Thông qua các kỹ năng trao đổi và chia sẻ tâm tình (dựa trên các nguyên tắc đạo đức
và mối quan hệ mang tính nghề nghiệp), thân chủ hiểu và chấp nhận thực tế của mình, tự
tìm lấy tiềm năng bản thân để giải quyết vấn đề của chính mình2 . Thuật ngữ tham vấn mô
tả chính xác bản chất của nghề trợ giúp là giúp người khác đang có khó khăn tâm lí mà
không hướng họ theo ý mình.
Triết lý của nghề tham vấn là giúp thân chủ nhìn vấn đề như nó vốn có, giúp thân chủ
tự giải quyết vấn đề của mình. Hay: Một nghề giúp người khác giúp đỡ chính họ! Người
tham vấn là người soi sáng vấn đề, cung cấp thông tin, giải tỏa các xúc cảm gây ảnh
hưởng tiêu cực đến các quyết định của thân chủ, chứ không hướng thân chủ theo ý của
nhà tham vấn hay quyết định hộ vấn đề cho thân chủ.
4. Trị liệu
Trị liệu tâm lí chỉ là cách thức, phương pháp tác động của nhà tâm lí học, người tham
vấn, nhà tâm thần học hay một nhân viên công tác xã hội được chứng nhận để hành
nghề trợ giúp tâm lí. Trị liệu (Psychotherapy) nhằm mục đích thay đổi suy nghĩ, cảm xúc
và hành vi của thân chủ từ kém thích nghi sang thích nghi hơn (trong tài liệu này khái
niệm trị liệu được hiểu là trị liệu tâm lí).
Mặc dù thuốc có thể được dùng kết hợp trong trị liệu tâm lí và là thành phần quan trọng
nếu thân chủ bị bệnh thực thể, nhưng thuốc không thể được coi là thành phần của trị
liệu tâm lí, bởi trị liệu tâm lí thực sự phụ thuộc vào việc thân chủ sử dụng những trải
nghiệm tâm lí của mình để mang lại những thay đổi như mong đợi, chứ không phải là
thuốc.
Hiện nay, thuật ngữ tham vấn và trị liệu tâm lí được trình bày một cách gần như tương
đồng trong các tài liệu về lý thuyết và thực hành trợ giúp tâm lý. Nhiều chuyên gia trợ
giúp hàng đầu trên thế giới cho rằng tham vấn và trị liệu tâm lí được sử dụng như nhau,
hoặc thay thế cho nhau (R. Richmon, C. Rogers, E. Neukrug…).
Về trình độ thực hành, một người làm trị liệu tâm lí phải tốt nghiệp ở trình độ cao về
ngành Tâm lí học, Tham vấn, Công tác xã hội, hoặc Tâm thần học và làm việc trong lĩnh
vực sức khoẻ tâm thần hoặc thực hành ở các cơ sở tư nhân về tham vấn hôn nhân và
gia đình.
Ranh giới về công việc giữa người làm tham vấn tham vấn và trị liệu thường thể hiện
một cách không rõ nét trong một chuỗi công việc giúp đỡ. Với công việc trợ giúp tâm lý,
công việc nhẹ nhất (là hướng dẫn) đến nặng nhất (là trị liệu), trong đó, tham vấn nằm
ở bậc trung gian. Người làm tham vấn có thể hoạt động như một người hướng dẫn (cố
vấn) hay như một nhà trị liệu. Điều này phụ thuộc vào mức độ được đào tạo và thực
hành của họ.
2
Trần Thị Minh Đức, Bàn về thuật ngữ Tư vấn, Tạp chí Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, 2000.
8
THAM VẤN CĂN BẢN
Công tác hướng dẫn, tham vấn và trị liệu tâm lí
trong một chuỗi trợ giúp liên tiếp
Hướng dẫn
(Guidance)
Tham vấn
(Counseling)
Trị liệu Tâm lí
(Psychotherapy)
- Vấn đề ngắn hạn
<--->
<--->
<--->
<--->
<--->
<--->
- Vấn đề dài hạn
- Thay đổi hành vi
- Vấn đề bên ngoài
- Ngay bây giờ, tại đây
- Mang tính ngăn ngừa
- Có ý thức
- Cấu trúc lại nhân cách
- Vấn đề bên trong
- Bây giờ và sau đó
- Mang tính hồi phục
- Vô thức
- Tập trung vào sự gợi ý của người
trợ giúp
- Tập trung phát triển khả năng
thay đổi của thân chủ
<--->
Xét trong một chuỗi hoạt động trợ giúp liên tiếp cho thân chủ, khái niệm hướng dẫn
liên quan đến sự lựa chọn giải pháp thích hợp cho một vấn đề, như chọn nghề, chọn
trường, chọn môn học và thường gắn với môi trường học đường, gắn với giáo dục,
hướng nghiệp. Công tác hướng dẫn thường cho lời khuyên hơn là giúp thân chủ tạo ra
sự thay đổi bằng chính khả năng của họ.
Trong phạm vi thực hành, nhà tham vấn hay nhân viên công tác xã hội (cá nhân hoặc
nhóm) làm việc nhiều hơn với bộ phận dân cư tương đối mạnh khoẻ về tinh thần tại
các trung tâm, dịch vụ trợ giúp con người trong cộng đồng. Còn nhà tâm lí học lâm
sàng thì làm việc với bộ phận nhỏ dân số có rối nhiễu về tâm lí ở bệnh viện, họ làm việc
cùng với các y tá, bác sĩ tâm thần.
5. Tư vấn
Khái niệm Tư vấn (Consultation) được hiểu rất khác nhau ở Việt Nam. Trong từ điển
tiếng Việt, tư vấn được giải thích là: “Đóng góp ý kiến về những vấn đề được hỏi đến,
nhưng không có quyền quyết định”3.
Hiệp hội tham vấn Hoa Kỳ (1998) định nghĩa tư vấn là: Mối quan hệ giữa một người trợ
giúp chuyên nghiệp và một người (nhóm người hoặc một chỉnh thể xã hội) cần được
giúp đỡ, trong đó nhà tư vấn cung cấp sự giúp đỡ cho thân chủ trong việc xác định và
giải quyết một vấn đề liên quan đến công việc hoặc người khác.
Nhà tư vấn được thuê như một người huấn luyện, người cố vấn “Có tri thức và các kỹ
năng chuyên môn để giúp giải quyết vấn đề cho người khác”. Có thể diễn giải định
nghĩa tư vấn như sau: Tôi (nhà tư vấn) và bạn (người đang thực hành công việc trợ giúp)
nói về vấn đề bạn đang quan tâm với mục đích giúp bạn tăng cường kiến thức, kỹ năng
để bạn làm việc hiệu quả với thân chủ của mình.
Như vậy, mục tiêu của tư vấn là cung cấp kiến thức, kỹ năng và thái độ cho người đang
làm thực hành công việc trợ giúp, giúp cho cá nhân đó làm việc hiệu quả hơn; nhìn
nhận xuyên suốt các vấn đề và mối quan tâm trong việc trợ giúp của mình cho thân
chủ, cá nhân trở nên khách quan hơn, tự tin hơn và dần trở nên độc lập trong việc
tham vấn của mình.
3
Hoàng Phê, Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng, 2000.
9
THAM VẤN CĂN BẢN
Tư vấn cũng có thể dành riêng cho cá nhân hoặc nhóm thông qua hoạt động phát triển
đội ngũ (như phát triển cán bộ tham vấn). Trong vai trò tư vấn, người tham vấn làm việc
với các sinh viên tâm lý học hay công tác xã hội, người tham vấn và nhân viên công tác
xã hội mới ra trường, các cán bộ xã hội, cộng tác viên công tác xã hội, giáo viên, nhà
quản lý, hay phụ huynh học sinh để lắng nghe, và chia sẻ những quan tâm của họ về
đối tượng mà họ đang giúp đỡ, trong nỗ lực tìm tòi những cách thức làm việc mới, hiệu
quả hơn với đối tượng của họ.
Phân tích trường hợp
Một học sinh lớp 7 đã gây gổ đánh bạn trong lớp, không chuẩn bị bài trước khi đến trường.
Trong tư cách là cộng tác viên, nhà trường đề nghị anh/chị gặp học sinh này để giúp đỡ.
Hãy giải thích công việc của anh chị trong các vai trò dưới đây:
1. Người hướng dẫn
2. Nhà tham vấn
3. Nhà trị liệu
4. Nhà tư vấn (người giám sát hoạt động tham vấn ở cơ sở)
- Giải thích trường hợp:
Một nhà tham vấn có thể cùng lúc thực hiện nhiều vai trò khác nhau (đặc biệt khi làm
việc trong lĩnh vực tham vấn học đường). Điều này phụ thuộc vào mức độ chuyện môn
họ được đào tạo. Một nhà tham vấn lành nghề họ có thể thực hiện tất cả các vai trò trên.
Với ví dụ nêu ra, ta sẽ thấy các cách thức họ làm việc rất khác nhau:
Trong vai trò hướng dẫn, họ có thể gặp học sinh đó, gặp các bạn học cùng lớp, gặp giáo
viên, gặp cha mẹ học sinh … để làm rõ vấn đề của học sinh này. Công việc của người
hướng dẫn chủ yếu là cung cấp thông tin, đưa lời khuyên, giảng giải cho học sinh các
chuẩn mực học đường v.v… Công tác hướng dẫn được thực hiện bởi bất cứ giáo viên
nào trong trường.
Trong vai trò tham vấn, họ chỉ gặp học sinh, làm rõ hành vi của học sinh trong mối quan
hệ với nhận thức, xúc cảm… của học sinh đó; cân nhắc hành vi của học sinh trong mối
quan hệ với những rối loạn tâm lý. Người làm công tác tham vấn có thể gặp nhưng
người khác, như cha mẹ học sinh hay giáo viên để làm rõ vấn đề của học sinh, nhưng
phải thông báo cho học sinh về các cuộc gặp gỡ này và cần nhận được sự đồng ý của
học sinh. Cuộc tham vấn hướng đến việc cung cấp các kỹ năng xã hội cho học sinh. Tại
học đường, nhiệm vụ của các người tham vấn là gặp tất cả học sinh theo các hình thức
giúp khác nhau (làm việc cá nhân, làm việc nhóm nhỏ và nhóm lớn) với mục tiêu giúp
các em phát triển các kỹ năng cá nhân, kỹ năng xã hội, học tập và hướng nghiệp.
Trong vai trò trị triệu tâm lý, người tham vấn sẽ sử dụng trắc nghiệm để đánh giá học sinh,
nếu họ nhận thấy học sinh này bị rối nhiễu tâm lý. Với những học sinh có rối nhiễu tâm lý
(thường họ chỉ làm việc với học sinh có rối nhiễu tâm lý), như trầm cảm, lo âu, tăng động
giảm chú ý… họ sẽ thảo luận cùng cha mẹ học sinh và gửi học sinh đến các bệnh viện
tâm thần hoặc các cơ sở thăm khám tâm lý để có các nhà chuyên môn giúp đỡ.
10
THAM VẤN CĂN BẢN
Trong vai trò tư vấn, nhà tham vấn (có tay nghề cao) sẽ chỉ gặp gỡ các giáo viên và cha
mẹ học sinh. Công việc của họ chủ yếu là nâng cao kiến thức, kỹ năng cho những người
giúp đỡ trực tiếp cho học sinh, để những người này làm việc tốt hơn với học sinh của
mình.
Ví dụ về các vị trí làm việc nêu trên chỉ dành cho các nhà tham vấn chuyên nghiệp ở các
nước có nền khoa học về trợ giúp tâm lý phát triển. Xét riêng ở Việt Nam, các cán bộ xã
hội, hay nhà tâm lý học làm việc ở trường học, hay làm việc ở cộng đồng, với mức độ
đào tạo như hiện nay, khả năng làm việc của họ chỉ như người làm công tác hướng dẫn,
hoặc như người làm tham vấn - với điều kiện họ được tập huấn về tham vấn một cách
chuyên nghiệp. Tuy nhiên, các nhân viên công tác xã hội họ đang thực hiện tất cả các
vị trí trên mà không lường được hết trách nhiệm và hậu quả trong công việc của mình!
II. MỤC TIêU, NHIỆM VỤ THAM VẤN
1. Mục tiêu tham vấn.
Các cá nhân khi có nhu cầu trợ giúp tùy vào các mục tiêu họ đặt ra mà người tham vấn
xác định các thức tiến hành và thời gian. Mục tiêu tham vấn luôn luôn được xác định từ
thân chủ. Với một số thân chủ, sự trợ giúp đơn thuần chỉ là giải tỏa cảm xúc; nhưng với
thân chủ khác, mục tiêu tham vấn không đơn thuần chỉ là giải tỏa cảm xúc, hay nhận
biết vấn đề của mình, hoặc biết cách đưa ra các biện pháp đối phó; mà hơn thế, họ cần
thay đổi hành vi. Do đó, người tham vấn phải dành nhiều thời gian và cân nhắc các các
phương pháp tiếp cận để giúp thân chủ đạt được cả bốn mục tiêu tham vấn của họ.
Các mục tiêu chính của tham vấn bao gồm:
• Giúp thân chủ giảm bớt các cảm xúc tiêu cực.
• Giúp thân chủ tăng thêm hiểu biết về bản thân và hoàn cảnh của họ. Giúp thân
chủ biết chấp nhận vấn đề của mình như nó đang có.
• Giúp thân chủ đưa ra các quyết định lành mạnh và có khả năng xử lí được vấn đề.
• Hướng dẫn thân chủ thi hành các quyết định của họ và có khả năng dự phòng các
tình huống tương tự xảy ra trong tương lai.
2. Nhiệm vụ tham vấn
Nhiệm vụ chung nhất của tham vấn là xác định vấn đề và nguyên nhân gây ra; chẩn
đoán, đánh giá vấn đề và hướng dẫn thực hiện. Các nhiệm vụ cụ thể:
• Làm thư giãn cảm xúc của thân chủ: Khi thân chủ bị căng thẳng bởi vấn đề, nhà
tham vấn làm thư giãn cảm xúc của thân chủ bằng cách lắng nghe tích cực, có
được sự ủng hộ và chấp nhận thái độ của thân chủ, hỗ trợ và giúp đỡ để thân chủ
được giải tỏa cảm xúc. Các nhà tham vấn có thể thực hiện một hệ thống giúp đỡ
liên quan đến các dịch vụ hỗ trợ về luật pháp, chính sách xã hội, y tế, giáo dục,
hoặc cung cấp thông tin liên quan đến sự hưởng lợi của thân chủ.
• Giúp thân chủ nhận diện được vấn đề, cải thiện những suy nghĩ tiêu cực không
hợp lí: Nhà tham vấn thu thập thông tin, sàng lọc các nguyện vọng, nhu cầu của
thân chủ; cung cấp thông tin để giảm thiểu những quan niệm lệch lạc, những
suy nghĩ không đúng; giúp thân chủ xác định vấn đề quan trọng; giúp thân chủ
11
THAM VẤN CĂN BẢN
chịu trách nhiệm trước vấn đề của mình và nhận biết tiềm năng cũng như hạn chế
của mình.
• Giúp thân chủ đưa ra các quyết định ưu tiên: Nhà tham vấn cùng thân chủ phân
tích những khó khăn, tìm ra các giải pháp hành động và các giải pháp thay thế;
giúp sàng lọc hậu quả của mỗi quyết định được đưa ra và thay thế các giải pháp để
tìm ra được các giải pháp hiệu quả hơn. Nhà tham vấn hướng dẫn thân chủ đưa ra
các quyết định hành động cụ thể và biết cách quản lí vấn đề.
• Giúp thân chủ có kế hoạch thay đổi hành vi: Khi các giải pháp đã được lựa chọn,
nhà tham vấn khuyến khích thực hiện các kế hoạch họ đề ra. Trang bị cho thân chủ
các kĩ năng sống phù hợp để có thể thích nghi với hành vi hay điều kiện mới.
Cuộc tham vấn được gọi là thành công khi thân chủ cảm thấy có thể đương đầu với vấn
đề của mình mà không cần đến sự trợ giúp của người tham vấn hay lệ thuộc vào người
khác.
III. NGUyêN TắC ĐạO ĐứC TRONG THAM VẤN
Đạo đức là những quy tắc quy định hành vi phải theo trong quan hệ giữa người với
người, giữa cá nhân với xã hội, tùy theo thể chế chính trị xã hội mà các cá nhân sống
trong đó.
Đạo đức trong tham vấn là thước đo quyết định xem hành vi của nhà tham vấn trong
quá trình tham vấn có đúng, có tốt; có làm hại đến thân chủ hay không. Các nguyên tắc
đạo đức nghề nghiệp cung cấp sự hướng dẫn cho các nhân viên trong ngành trợ giúp,
giúp làm rõ những trách nhiệm của họ với các thân chủ, với xã hội để mang lại sự yên
tâm cho các cá nhân và xã hội và giúp các nhân viên duy trì tính chính trực nghề nghiệp
và bảo vệ nghề nghiệp của mình. Dưới đây là một số nguyên tắc đạo đức cơ bản:
1. Giữ bí mật
Mỗi thân chủ đều có quyền được bảo vệ bí mật những thông tin thuộc về cá nhân. Vì
vậy, thông tin của thân chủ nói ra phải được đảm bảo giữ bí mật và thân chủ có quyền
trông đợi một mối quan hệ tin tưởng giữa thân chủ và người tham vấn dựa trên các
chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.
Tuy nhiên, việc giữ bí mật luôn có giới hạn. Người tham vấn cần cho thân chủ biết vể
những giới hạn của việc giữa bí mật ngay khi bắt đầu thực hiện sự giúp đỡ, trong đó lưu
ý về việc không giữ bí mật khi:
- Thân chủ cho phép nói ra vấn đề của họ
- Thân chủ có ý định tự hủy hoại bản thân và hủy hoại người khác,
- Nhân viên công tác xã hội bị gọi ra tòa để hỏi về chính vấn đề đó.
- Tham vấn cho thân chủ là người chưa thành niên (nhà tham vấn không giữ bí mật
khi cha mẹ thân chủ muốn biết nội dung cuộc tham vấn).
Việc giữ bí mật cho thân chủ thể hiện sự tôn trọng tính riêng tư, sự bảo vệ và ủng hộ
thân chủ. Sự bảo mật khuyến khích thân chủ tin tưởng vào mối quan hệ tham vấn, do
đó họ sẽ chia sẻ nhiều hơn vấn đề của mình.
12
THAM VẤN CĂN BẢN
2.Tôn trọng thân chủ
Tôn trọng trong tham vấn được hiểu là nhà tham vấn tin tưởng thân chủ như một con
người có giá trị bất kể địa vị, đạo đức, hành vi, tình cảm tích cực hay tiêu cực của thân
chủ. Tôn trọng là cho mọi người quyền là chính bản thân họ với các quan điểm, ý nghĩ
và những cảm giác riêng của họ. Tôn trọng cũng đồng nghĩa với việc nhà tham vấn tin
tưởng vào khả năng thay đổi của thân chủ từ chính năng lực của thân chủ. Mặt khác,
người tham vấn không có ý để thân chủ lệ thuộc vào mình. Các thân chủ khi được
tôn trọng họ sẽ được tiếp cận với các dịch vụ tham vấn mà không bị định kiến về con
người, tính cách, tôn giáo hoặc lề thói.
- Tin tưởng vào khả năng tự giải quyết của thân chủ
Mỗi người đều có quyền lựa chọn và chịu trách nhiệm về các quyết định của mình.
Vì vậy việc cho lời khuyên mang tính áp đặt cá nhân, hay làm hộ thân chủ sẽ không
giúp thân chủ trưởng thành. C. Rogers cho rằng : “Thân chủ là chuyên gia giỏi nhất
về lĩnh vực của họ”. Vì vậy thân chủ có khả năng cao nhất trong việc đưa ra các quyết
định cho mình. Thái độ tin tưởng của người tham vấn và tăng cường năng lực cho
thân chủ sẽ giúp thân chủ nhận ra giá trị riêng của bản thân, để chịu trách nhiệm lựa
chọn việc tồn tại và phát triển của mình. Tuy nhiên, trong trường hợp thân chủ bị rối
loạn tâm thần, suy nhược thần kinh và không làm chủ được hành vi của mình hoặc
có xu hướng huỷ hoại bản thân hay người khác… thì nhà tham vấn, dưới sự hỗ trợ
của người giám sát chuyên môn vẫn có thể chủ động đưa ra một vài hướng để giải
quyết cùng với thân chủ.
3. Không gắn mình vào mối quan hệ cá nhân với thân chủ
Quan hệ tham vấn là quan hệ nghề nghiệp, vì vậy nhà tham vấn cần tránh mọi quan hệ
ngoài công việc trợ giúp thân chủ. Các quan hệ hai chiều (bạn bè, người yêu, họ hàng...)
với thân chủ có thể làm ảnh hưởng đến tính khách quan khi thực hành trợ giúp. Nhà
tham vấn tránh hoặc kết thúc quan hệ tham vấn khi có các mối quan hệ nằm ngoài mối
quan hệ tham vấn và có trách nhiệm báo cho những người có liên quan, tham khảo ý
kiến của người giám sát và đồng nghiệp. Người tham vấn cần thường xuyên chú ý đến
vấn đề luật pháp, quyền công dân và quyền con người của thân chủ.
Vấn đề lợi dụng và quấy rối tình dục thân chủ và những người khác được đề cập một
cách đặc biệt trong nguyên tắc người tham vấn không gắn mình vào mối quan hệ cá
nhân với thân chủ.
4. Bảo vệ phúc lợi của thân chủ
Những quyền lợi cơ bản của thân chủ cần phải được tính đến đối với một dịch vụ tham
vấn là: Có quyền biết về danh tính, bằng cấp chuyên môn, kinh nghiệm làm việc của nhà
tham vấn và được lựa chọn người trợ giúp cho mình; được quyền biết về tiến trình và
cách thức tiếp cận đối với vấn đề của thân chủ; được nhà tham vấn thông báo về những
hạn chế và nguy cơ có thể xảy ra trong quá trình tham vấn; có quyền được biết về việc
lưu trữ thông tin, ghi âm hay sự đảm bảo về bí mật về thông tin khi chia sẻ với nhân viên
công tác xã hội và họ có quyền được thông báo trước trong trường hợp thông tin về họ
buộc phải chia sẻ với những thân chủ khác và thân chủ có quyền tiếp tục hay từ chối
dịch vụ tham vấn.
13
THAM VẤN CĂN BẢN
IV.THAM VẤN NHóM VÀ THAM VẤN GIA ĐÌNH
Cuốn tài liệu này tập trung vào các kiến thức và kỹ năng căn bản về tham vấn cá nhân.
Vì vậy, phần trình bày về tham vấn nhóm và tham vấn gia đình chỉ giới thiệu một cách
chung nhất về hai hình thức tham vấn này.
1.Tham vấn nhóm
Tham vấn nhóm là một hình thức hỗ trợ nhiều người có cùng vấn đề giống nhau, cần
được giúp đỡ. Theo đó, các cá nhân sẽ được tăng cường nhận thực và cải thiện tình
huống của mình.
Tham vấn nhóm thường hướng tới một số mục đích sau:
- Giúp các thành viên giải quyết các vấn đề và các mâu thuẫn trong cuộc sống của họ.
- Giúp các thành viên phát triển sự tự nhận thức và có những thay đổi về nhận thức,
cảm xúc;
- Phát triển mối quan hệ hài hoà (trao, nhận những vấn đề tốt - xấu) giữa các thành
viên trong nhóm, giữa các thành viên với người tham vấn nhằm mục đích tăng
cường sự tham gia của họ trong nhóm.
- Giáo dục các thành viên của nhóm để hoàn thiện bản thân.
Tham vấn nhóm có một số ưu điểm nổi trội là: 1/ Tạo điều kiện để cá nhân có những tình
cảm gắn bó, sự chấp nhận, có những cơ hội để hiểu người khác; cơ hội để quan sát, bắt
chước và được khích lệvề mặt xã hội; cơ hội cho việc trải nghiệm những vấn đề chung
của mọi người. Những điều này cho phép mỗi thân chủ trong bối cảnh nhóm sống lại
những quan hệ tốt đẹp, vượt qua những cảm xúc tiêu cực, nhận diện lại nó và điều
chỉnh. 2/ Bồi dưỡng ý thức hợp tác trong cộng đồng, tập thể ở thân chủ. 3/ Tạo ra những
thay đổi về nhận thức, cách cư xử và sự phát triển tính cách của mỗi thân chủ và 4/ Hỗ
trợ thân chủ trong việc ra quyết định và giải quyết vấn đề.
Nhìn chung, tham vấn nhóm thích hợp cho những thân chủ có vấn đề tâm lí do nghiện
các chất kích thích, do béo phì, những thân chủ có khủng hoảng lứa tuổi và khủng
hoảng khác hoặc có stress và những chấn thương tâm thần. Tham vấn nhóm không
thích hợp với một số người quá nhút nhát, tự ti; những người không có khả năng diễn
đạt ngôn ngữ và sợ hãi khi giao tiếp.
Một trong những yêu cầu cho sự thành công của tham vấn nhóm là người tham vấn
phải biết cách điều hành nhóm. Cụ thể những thao tác dưới đây cần được thực hiện đối
với một người tham vấn nhóm:
- Nắm vững các giai đoạn phát triển của nhóm để có thể đưa ra những cách thức tác
động phù hợp, hiệu quả với từng giai đoạn đó.
- Lên kế hoạch trước cho mỗi buổi sinh hoạt nhóm: Hôm nay nhóm sẽ làm gì? Làm
như thế nào? Và hiệu quả sẽ đạt được là gì?
- Ghi lại bầu không khí tham vấn để đánh giá mức độ vấn đề và lựa chọn cách thức
tác động.
- Trước khi vào tham vấn phải thảo luận những quy định sinh hoạt dựa trên ý kiến số đông.
14
THAM VẤN CĂN BẢN
- Duy trì kỉ luật, quy tắc chặt chẽ ngay từ đầu như đến đúng giờ, để đồ đạc đúng nơi
quy định…
- Mỗi nhóm tham vấn trung bình có từ 6 đến12 người
- Tổ chức sinh hoạt vui chơi cũng là một hình thức trị liệu.
Tham vấn nhóm được thực hiện theo một tiến trình nhất định, thường trải qua ba giai
đoạn: thành lập nhóm, sinh hoạt nhóm (hay còn gọi là tham vấn nhóm) và giai đoạn
cuối cùng là kết thúc tham vấn nhóm.
Quá trình tham vấn nhóm đòi hỏi người tham vấn thành thục một số kỹ năng như:
Kỹ năng điều hành nhóm, Kỹ năng lắng nghe tích cực, Kỹ năng đặt câu hỏi xoay vòng
và kết nối, Kỹ năng ngăn cản, Kĩ năng trấn át và khích lệ, Kỹ năng tóm lược và tổng
hợp.v.v…
Tham vấn nhóm là cơ hội để thân chủ tái hoà nhập vào cuộc sống thực tế, nó cho phép
thân chủ đương đầu với những người khác và đòi hỏi các thân chủ phải có sự hiểu biết
và tôn trọng lẫn nhau trong nhóm.
2. Tham vấn gia đình
Tham vấn gia đình là một hoạt động trợ giúp các gia đình hài hoà trong những mối
quan hệ, giúp các thành viên gia đình phát huy vai trò mới của họ và tạo nên sức mạnh
của cả gia đình.
Mục tiêu của tham vấn gia đình:
- Giúp sắp xếp lại hệ thống tương tác trong gia đình nhằm tăng cường khả năng
thích ứng của gia đình trước tác động của môi trường.
- Giúp các thành viên trong gia đình thay đổi những cách ứng xử cố hữu để cải
thiện bầu không khí bế tắc trong gia đình.
- Giúp các thành viên trong gia đình nhận biết những tiềm năng mới và khai thác
các tiềm năng đó để giải quyết, đối phó với căng thẳng, xung đột.
Tham vấn gia đình đòi hỏi người tham vấn nắm vững về bầu không khí và trạng thái
tâm lí của gia đình thân chủ, thông qua một số chỉ báo: Các thành viên trong gia đình
có sự tin tưởng với nhau như thế nào? Họ đối lập nhau ở mức độ nào? Các thành viên
trong gia đình có làm bận tâm lẫn nhau vì những vấn đề không chính đáng? Mức độ
duy trì sự bền vững một cách mềm dẻo và có những ranh giới nhất định giữa các thành
viên trong gia đình như thế nào? Tất cả những mối quan hệ trên có thể được nhà tham
vấn phân tích thông qua cây phả hệ - Cây gia đình.
Mục đích của việc giải thích cây gia đình là nhấn mạnh đến quan điểm coi các mối quan
hệ trong gia đình thường ảnh hưởng tới cách nhận thức và hành vi ứng xử của mỗi cá
nhân và có ảnh hưởng lớn đến sự trưởng thành của mỗi con người. Việc người tham
vấn nắm rõ cây phả hệ sẽ giúp họ nắm được các mối quan hệ trong gia đình thân chủ,
đặc biệt là các mối quan hệ của thân chủ với những người trong gia đình, qua đó có
thể giúp thân chủ giải quyết hài hòa các mối quan hệ trong gia đình, làm giảm thiểu
các xung đột trong gia đình.
15
THAM VẤN CĂN BẢN
Cây gia đình (cây phả hệ)
Bác
Cô
Dì
Em
12 t
TC
17t
Nam
- Li hôn
- Li thân
Nhìn vào cây gia đình trên, có thể thấy thân chủ (một thanh niên 17 tuổi) có những mối
liên hệ xung đột với bố, em và ông nội. Trong gia đình, người mà cậu cảm thấy được
quan tâm, yêu thương chỉ là mẹ. Việc nhà tham vấn trò chuyện cụ thể về những vấn đề
xung đột của thân chủ với bố, em trai và ông nội của mình, cách thân chủ lý giải về các
sự kiện liên quan đến những người này, cũng như sự bày tỏ những cảm xúc tiêu cực đi
kèm… sẽ giúp thân chủ sáng rõ hơn về vấn đề của mình và giúp thân chủ tìm cách cải
thiện các mối quan hệ trong gia đình.
Ngoài những kỹ năng chung thường sử dụng trong tham vấn, như quan sát, lắng nghe,
thấu hiểu, đặt câu hỏi khuyến khích, thách thức đối đầu, điều phối sự tham gia của các
thành viên và kỹ năng giao nhiệm vụ cho các thành viên..., nhân viên công tác xã hội có
thể sử dụng một số chiến lược cho sự tái cấu trúc gia đình, như: Cơ cấu lại vai trò của các
thành viên, định hướng rõ ràng và giao nhiệm vụ, kỹ thuật làm mất cân bằng, hướng
dẫn sử dụng mệnh đề “Tôi”khi trò chuyện; đặt câu hỏi xoay vòng.v.v…
16
THAM VẤN CĂN BẢN
Tham vấn gia đình có một số ưu điểm: Giúp cho mỗi thành viên trong gia đình hiểu biết
hơn về bản thân, về các thành viên khác và về những hành vi ứng xử trong mối tương
quan với người khác, từ đó tạo ra sự thay đổi, cải thiện để môi trường gia đình trở nên
lành mạnh, giảm nguy cơ duy trì và phát triển hành vi rối nhiễu. Tham vấn gia đình đặc
biệt hữu dụng trong trị liệu cho trẻ em hay vợ/chồng mà nguyên nhân phát sinh và duy
trì rối nhiễu là từ gia đình. Ngoài ra, tham vấn gia đình hiệu quả sẽ tạo được môi trường
thuận lợi hơn cho thân chủ có thể nhanh chóng bình ổn và “lớn lên”.
Nhược điểm của tham vấn gia đình: Không dễ thực hiện do trong thực tế không phải
thành viên nào trong gia đình cũng sẵn sàng cho các cuộc tiếp xúc gia đình với người
tham vấn về vấn đề của gia đình. Tham vấn gia đình đạt hiệu quả đòi hỏi người tham
vấn nắm vững những đặc trưng tâm lý – xã hội trong các giai đoạn phát triển của đời
sống gia đình. Ở mỗi giai đoạn này, người tham vấn nắm rõ các sắc thái chuyển đổi tình
cảm của các thành viên và các mối quan hệ trong gia đình. Người tham vấn giúp các
thành viên nhận thức rõ rằng bất kỳ kỹ thuật giao tiếp nào cũng phải mất một thời gian
nhất định để có thể thích nghi với những lối ứng xử và trách nhiệm mới của các thành
viên trong gia đình.
17
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
CỦA THAM VẤN TÂM LÝ
2
- Xin cảm ơn về những gì hôm nay – Cô thì thầm.
- Cô không phải cám ơn gì tôi cả. Những gì đến với cô hôm nay là công trình của cô. Tôi
có thể vỗ vào vai cô chỉ cảnh mặt trời đang lặn nhưng cô có thể không nhìn vì không có
thời gian. Hoặc giả cô có thể ngoảnh lại và mải mê với cảnh đẹp bầu trời. Thế đấy! Việc cô
ngắm nhìn mặt trời lặn là cô đang làm cho cô. Nếu cô quay lại ngắm nhìn, đó là vì cô đã
chọn làm việc này… Điều tôi đã làm, điều người ta có thể làm là vỗ vào vai cô.
Barry Neilkaufman
I.THÂN CHỦ VÀ NAN ĐỀ THAM VẤN
1. Thân chủ
Thân chủ là một người/một nhóm người bình thường, người có vấn đề mất cân bằng,
hoặc người có rối loạn tâm lí.
Trong tham vấn chuyên nghiệp, một cá nhân trở thành thân chủ khi: 1/ Biết là mình có
vấn đề và nhận biết được vấn đề của mình. 2/ Biết rằng mình không tự giải quyết được
vấn đề đó. 3/ Chấp nhận nói ra vấn đề của mình một cách khách quan nhất để được sự
giúp đỡ. 4/ Sẵn sàng đón nhận cách nhìn nhận mới và thay đổi hành vi, cách sống mới
(nếu cần). 5/ Chấp nhận tốn kém thời gian, công sức hay tiền bạc cho việc giải quyết vấn
đề của mình.
18
THAM VẤN CĂN BẢN
Thực tế ở Việt Nam, các cán bộ xã hội, nhà tâm lý học làm việc với các thân chủ, trong
số đó, không phải thân chủ nào cũng ý thức được vấn đề của mình và tự nguyện tìm
kiếm sự trợ giúp. Ở cộng đồng, các nhân viên xã hội nghe ngóng, tìm kiếm trẻ em “có
vấn đề” để giúp đỡ. Ở trường học, nhiều học sinh buộc phải gặp nhà tham vấn do vi
phạm kỷ luật. Các cuộc tham vẫn đôi khi diễn ra trong không khí“bị ép buộc phải gặp
nhà tham vấn”.
Carl Rogers (1951), cho rằng, thân chủ là người tự chịu trách nhiệm, dù tìm đến một
ai đó để nhờ giúp đỡ, song sự quyết định vẫn thuộc về chính thân chủ. Thân chủ là
chuyên gia giỏi nhất về vấn đề của mình nên người tham vấn thường nhìn nhận thân
chủ là người có giá trị; độc đáo; có hiểu biết và luôn muốn thay đổi với sự hỗ trợ của
người tham vấn.
Thông thường khi một người có vấn đề không tự giải quyết được mới cần đến sự trợ
giúp của người khác. Trong tham vấn, thân chủ được nhìn nhận là một người chủ động,
tích cực, làm chủ bản thân, tự quyết định vấn đề của bản thân với sự giúp đỡ của cán
bộ tham vấn. Thân chủ là người duy nhất biết rõ về mình và vấn đề của mình, nhưng
luôn tự hỏi phải làm gì bây giờ, đôi khi thân chủ rơi vào tình trạng hoang mang không
ý thức được tâm trạng và hành vi của mình. Hoặc thân chủ biết phải làm gì nhưng dễ
nản chí vì thấy nhiều chướng ngại phải vượt qua, hoặc thiếu tự tin về mình. Vì vậy họ
cần đến sự giúp đỡ chuyên nghiệp để tự tin giải quyết vấn đề của mình. Sự tiến bộ của
thân chủ luôn bắt đầu và kết thúc từ chính sự nỗ lực của thân chủ nên quá trình tham
vấn phải đặt sự tin tưởng hoàn toàn vào thân chủ, chấp nhận toàn bộ con người thân
chủ để thân chủ tìm ra đường đi và quyết định vấn đề của chính mình.
2
Trong các ngành trợ giúp, ví dụ như ngành Công tác xã hội (đặc biệt là ở Việt Nam), đối
tượng hưởng lợi là những người dễ bị tổn thương tâm lí, họ không tự vượt qua được
các vấn đề của họ, do nghèo khó, bệnh tật… Những nhóm người thuộc diện “bảo trợ
xã hội”, họ được hưởng miễn phí dịch vụ trợ giúp của xã hội. Vì vậy, khái niệm “ thân
chủ” (người chủ) hay “ thân chủ “ (thượng đế) đối với nhóm người xin trợ giúp này đôi
khi không thật sự phù hợp, vì dịch vụ trợ giúp cho họ hiện nay là miễn phí. Đôi khi
người ta sử dụng khái niệm “Người xin trợ giúp”4, “Người nhận công tác xã hội”5 , hoặc
gọi là“Đối tượng”, trong khi với các bác sĩ tâm thần, khái niêm“bệnh nhân”lại luôn được
sử dụng. Trong tài liệu này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “Thân chủ”hoặc đối tượng để
chỉ những người được trợ giúp tâm lí.
2.Vấn đề của thân chủ
Vấnn đề của thân chủ được hiểu là vấn đề nan giải của người có nhu cầu cần sự giúp
đỡ của người làm tham vấn. Trong tham vấn, thuật ngữ “Nan đề” được hiểu là vấn đề
khó khăn tâm lí. Với người có nan đề, nếu họ không tự giải quyết được, họ sẽ mất cân
bằng về tâm lí, thậm chí kéo theo những rối loạn về hoạt động sinh lý và ứng xử rối loạn
về hành vi xã hội. Với những rối loạn tâm lí phức tạp, sự trợ giúp cần mang tính nghề
nghiệp với sự giúp đỡ của người tham vấn hoặc nhà tâm lí học lâm sàng chuyên nghiệp.
Thông thường, các sự kiện gây ra nan đề làm xáo trộn cuộc sống cá nhân có thể là: Kinh
tế bị sa sút đột ngột hoặc kéo dài vượt ngưỡng chịu đựng tâm lý và sức khỏe của cá
nhân; những thất bại trong nghề nghiệp, học tập, sự bất lực trong tình cảm và sự kém
4 Daigniault Michel (Nguyễn Phương Hoà & Lưu Song Hà dịch), Giáo trình mối quan hệ trợ giúp, Viện tâm lí học,
2001.
19
THAM VẤN CĂN BẢN
thích nghi; các áp lực xã hội liên quan đến môi trường sống, lối sống, văn hóa, tôn giáo;
hay những cạnh tranh, chèn ép, kì thị... mà có thể cá nhân là nạn nhân, người chứng kiến
hoặc cảm nhận mình là nạn nhân.
Về phía cá nhân, những người có tính thụ động, những người không có tính chịu trách
nhiệm, người thiếu nghị lực và kiến nghị trong hành động, hay dựa dẫm vào các quyết
định của người khác hay những người làm việc ngẫu hứng, hành động thường không
theo mục tiêu; người hay đổ lỗi, không cân bằng trong đời sống lí trí và tình cảm, người
có các suy nghĩ, niềm tin tiêu cực về cuộc sống và về bản thân… sẽ dễ có nan đề hơn
những người khác.
Mặt khác, quan niệm có nan đề hay không là tùy thuộc vào cách nhìn nhận của mỗi cá
nhân. Có những sự việc, hiện tượng đối với ai đó rất quan trọng, gây nên một sự bất ổn
ở họ, vì vậy họ cần đến sự giúp đỡ của người tham vấn. Nhưng vẫn sự việc đó, đối với
người khác “nó” không gây ra vấn đề gì và không làm họ bận tâm. Vì thế họ không cần
đến một sự trợ giúp bên ngoài.
Xét từ góc độ triệu chứng và đánh giá xã hội, có thể kể ra một số biểu hiện của nan đề
cần sự trợ giúp về góc độ tâm lý, đó là:
• Cá nhân luôn không hài lòng và thấy khó chịu vì mối quan hệ nào đó.
• Cá nhân thấy buồn chán, lo âu, căng thẳng đau khổ, sợ hãi, những điều này lặp đi,
lặp lại và ảnh hưởng đến hoạt động của thân chủ.
• Cá nhân xuất hiện cá tính hiếm thấy và không có trong hành động tiền lệ.
• Cá nhân nói nhiều trong một thời điểm và luôn cảm thấy không hài lòng.
• Cá nhân nhận thức phi lí và thể hiện ở hành động mà người khác cho là không bình
thường.
•
Cá nhân thường có hành động gây bất bình với người xung quanh.
• Cá nhân không thích nghi hoặc khó thích nghi, luôn hành động ảnh hưởng đến mục
tiêu của mình và những người xung quanh.
• Cá nhân luôn cảm thấy đau khổ, dằn vặt hay thất vọng với điều kiện, hoàn cảnh
hiện tại của bản thân
Khi cá nhân ý thức được nan đề của mình và với sự giúp đỡ chuyên môn, họ sẽ vượt qua
được những khó khăn của bản thân, đương đầu được với thực tế gây ra rối nhiễu tâm lí.
Trong thực tế, nhiều khi cá nhân không nhận ra được là mình đang có nan đề do thiếu
hiểu biết, do không thừa nhận sự “không bình thường” nơi mình, hoặc do không muốn
người ngoài biết những rắc rối của mình. Việc lưu giữ những cảm xúc căng thẳng sẽ làm
xuất hiện những hành vi mang tính phòng vệ (hành vi tự bảo vệ), hoặc gây ra những
hành vi chống đối mang tính huỷ hoại. Trong trường hợp nặng, cơ thể không còn khả
năng chống đỡ sẽ bị rối loạn cả về thực thể và tâm lí.
Phần trình bày một số biểu hiện về hành vi phòng vệ của cá nhân khi có những vấn đề
căng thẳng dưới đây chỉ nhằm mục đích giúp các nhân viên công tác xã hội tăng cường
hiểu biết về những mâu thuẫn giữa cái ý thức và vô thức trong biểu hiện tâm lý của con
người, chúng đặc biệt xuất hiện khi có nan đề, mà không nhằm tới việc hướng dẫn thực
hành về những cơ chế phòng vệ này.
20
Tải về để xem bản đầy đủ
61 trang
20740
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tài liệu hướng dẫn thực hành (Dành cho cán bộ xã hội cấp cơ sở): Tham vấn căn bản", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tai_lieu_huong_dan_thuc_hanh_danh_cho_can_bo_xa_hoi_cap_co_s.pdf
