Xu hướng già hóa dân số và chính sách xã hội cho người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay
VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 37, No. 2 (2021) 21-29
Review Article
Trends in Population Aging and Social Policy for Elderly
People in Vietnam
Dang Thi Anh Tuyet, Nguyen Trung Hieu
Ho Chi Minh National Academy of Politics, 135 Nguyen Phong Sac, Cau Giay, Hanoi, Vietnam
Received 01 April 2021
Revised 09 April 2021; Accepted 20 April 2021
Abstract: Population aging is one of the central issues of many countries in the world, including
Vietnam. Life quality improvement and increase in life expectancy are indicators of development
achievements. However, increase in life expectancy and sub-replacement fertility will inevitably
lead to the aging of the population and the aging population will surely increase socio-economic
burden. Therefore, without timely policy adaptation solutions, Vietnam will face crises in a number
of social areas, such as labor market, social protection for the elderly as well as providing basic
social services in the context of an aging population.
Keywords: Aging population, social policy, elderly people.
________
Corresponding author.
Email address: [email protected]
21
D.T.A. Tuyet / VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 37, No. 2 (2021) 21-29
22
Xu hướng già hóa dân số và chính sách xã hội
cho người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay
Đặng Thị Ánh Tuyết,1, Nguyen Trung Hieu2
1Viện Xã hội học và Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh,
135 Nguyễn Phong Sắc, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
2Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 135 Nguyễn Phong Sắc, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
Nhận ngày 01 tháng 04 năm 2021
Chỉnh sửa 09 tháng 04 năm 2021; Chấp nhận đăng 20 tháng 04 năm 2021
Tóm tắt: Già hóa dân số đang là một trong những vấn đề trọng tâm của nhiều quốc gia trên thế giới,
trong đó có Việt Nam. Nâng cao chất lượng đời sống và gia tăng tuổi thọ trung bình là đánh dấu
thành tựu của quá trình phát triển. Tuy nhiên đồng thời với gia tăng tuổi thọ và mức sinh thay thế
không được duy trì tất yếu dẫn đến già hóa dân số. Dân số già trong tương lai sẽ làm tăng gánh nặng
kinh tế - xã hội hơn, nếu Việt Nam không có những giải pháp chính sách thích ứng kịp thời thì trong
tương lai không xa chúng ta sẽ phải đối mặt với nhiều khủng hoảng về thị trường lao động, bảo trợ
xã hội cho người cao tuổi cũng như cung ứng các dịch vụ xã hội cơ bản trong bối cảnh dân số già.
Từ khóa: Già hóa, chính sách xã hội, người cao tuổi.
1. Mở đầu
Già hóa dân số là một trong những xu hướng
động đến nền kinh tế và hệ thống lương hưu, bảo
trợ xã hội cũng như thị trường lao động đang là
bài học kinh nghiệm tham chiếu cho Việt Nam
hiện nay.
quan trọng nhất của thế kỷ 21. Bởi điều này
mang ý nghĩa chìa khóa đối với tất cả các chiều
cạnh phát triển của các quốc gia. Với Việt Nam
một quốc gia đang trong quá trình CNH, HĐH
thì già hóa dân số là vấn đế thách thức lớn trong
tiến trình này. Nhận thức được tầm quan trọng
của giải quyết bài toán già hóa dân số với quá
trình CNH, HĐH, năm 2019 Chính phủ Việt
Nam đã ban hành Chiến lược dân số Việt nam
2030 trong đó nhấn mạnh đến yêu cầu các giải
pháp ứng phó với vấn đề già hóa dân số. Thực
tiễn các quốc gia phát triển trên thế giới như Đức,
Pháp, Nga, Nhật Bản, Hàn Quốc ... đã và đang
phải đối diện với thách thức của dân số già tác
Theo quan niệm quốc tế, dân số được gọi là
già hóa khi người cao tuổi chiếm tỷ trọng tương
đối lớn trong toàn bộ dân số. Với mỗi quốc gia
khi mức sinh giảm và tuổi thọ tăng thì dẫn đến
già hóa dân số là mang tính quy luật. Theo số liệu
thống kê năm 2011-2012 Việt Nam chính thức
bước vào thời kỳ già hóa và ước tính vào năm
2049, nước ta sẽ có 26,10% là người cao tuổi, có
nghĩa cứ 3 người Việt Nam thì sẽ có 1 người từ
60 tuổi trở lên [1]1; Điều đáng nói hơn là quá
trình quá độ từ già hóa dân số đến dân số già của
Việt Nam chỉ trong vòng 20 năm, trong khi các
quốc gia phát triển nói trên kéo dài hàng trăm
________
Corresponding author.
Email address: [email protected]
1 Báo cáo “Già hóa dân số và người cao tuổi ở Việt Nam, thực trạng, dự báo và một số khuyến nghị chính sách” của Quỹ Dân
số Liên hiệp quốc (UNFPA) tháng 7 năm 2011.
D.T.A. Tuyet / VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 37, No. 2 (2021) 21-29
23
năm. “Bước nhảy vọt” của tiến trình già hóa dân
số sang dân số già ở Việt Nam chính là những
rào cản thách thức tác động đến sự phát triển
kinh tế - xã hội bền vững và nếu không có chiến
lược, giải pháp phù hợp thích ứng sớm chúng ta
sẽ phải đối mặt với nhiều vấn đề xã hội tiêu cực
do áp lực của dân số già gây nên.
NCT có trợ cấp xã hội và mới có khoảng 10 triệu
NCT tham gia BHYT (đạt 95%). 5% còn lại chủ
yếu là NCT có hoàn cảnh khó khăn, nhưng
không thuộc diện hộ nghèo, hộ được cấp thẻ
BHYT miễn phí. Với cùng dự báo dân số, tỉ số
phụ thuộc dân số (tính bằng số người từ 60 tuổi
trở lên so với số người trong độ tuổi lao động 15-
59) được dự báo tăng gấp hơn ba lần, từ 14%
năm 2014 lên 43% năm 2049. Tỷ lệ NCT chính
thức vượt tỷ lệ trẻ em (từ 0-14 tuổi) vào năm
2040 [3]3. Chỉ số già hóa năm 2019 là 48,8%,
tăng 13,3 điểm phần trăm so với năm 2009 và
tăng hơn hai lần so với năm 1999. Các chuyên
gia đánh giá, chỉ số này còn có xu hướng tiếp tục
tăng nhanh lên trong những năm sắp tới. Số liệu
tại bảng 1 phản ánh xu hướng người cao tuổi tăng
lên khi mà số trẻ em từ 0-15 tuổi giảm rất nhanh,
điều đó dẫn đến tỷ trọng người trong độ tuổi lao
động giảm xuống. Điều này đang tạo ra áp lực
đối với Chính phủ, các Bộ ngành vừa phải đồng
thời thực hiện các chính sách thích ứng với già
hóa dân số vừa tranh thủ tận dụng nguồn nhân
lực «cơ cấu vàng» cho phát triển kinh tế, vừa chú
trọng việc khuyến khích các cặp vợ chồng sinh
đủ 2 con (xem bảng 1). Nhận thức được xu
hướng tỷ trọng dân số từ 0-15 tuổi giảm nhanh
đồng thời tỷ trọng người già từ 65 tuổi tăng
nhanh nên trong mục tiêu chiến lược Dân số Việt
Nam đến năm 2030 Chính phủ đã đưa mục tiêu
duy trì mức sinh thay thế là mục tiêu đầu tiên để
góp phần giải quyết bài toán ứng phó với quá
trình già hóa nhanh dân số ở nước ta hiện nay.
Các nghiên cứu về già hóa dân số trên thế
giới đã chỉ ra tốc độ già hóa dân số diễn ra nhanh
sẽ tác động đến mọi chiều cạnh của đời sống xã
hội, từ kinh tế- xã hội. Đặc biệt, dễ dàng nhận ra
nhất đó là sự khủng hoảng nguồn nhân lực cho
thị trường lao động; tăng nhanh tỷ lệ dân số phụ
thuộc, gây áp lực với hệ thống y tế và lương hưu,
hệ thống bảo trợ xã hội đối với chăm sóc cho
NCT. Chăm sóc NCT về sức khỏe thể chất và
tinh thần và các tương tác xã hội trong bối cảnh
già hóa dân số cũng đặt ra nhiều vấn đề không
chỉ ở cấp độ cá nhân mà còn là cấp độ gia đình
và xã hội. Vì vậy, nghiên cứu về già hóa dân số
ở Việt Nam cũng như đề xuất các chính sách xã
hội thích ứng với điiều kiện một quốc gia già hóa
nhanh “chưa giàu đã già” là một vấn đề cần được
quan tâm thấu đáo và phù hợp với bối cảnh kinh
tế - văn hóa và xã hội. Xuất phát từ lý do đó, bài
viết hướng phân tích thực trạng chính sách xã
hội đối với người cao tuổi; những thách thức và
một số vấn đề đặt ra đối với chính sách cho người
cao tuổi trong bối cảnh già hoá.
2. Thực trạng chính sách xã hội đối với người
cao tuổi
Bảng 1. Tỷ trọng dân số theo nhóm tuổi, 1999 – 2019
Theo UNFPA (2011), một nước sẽ bước vào
giai đoạn “bắt đầu già” khi dân số cao tuổi chiếm
10% tổng dân số và giai đoạn “già” khi dân số
cao tuổi chiếm 20% tổng dân số [1]. Số liệu
thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã
hội, năm 2019 cả nước có khoảng 11,41 triệu
người cao tuổi, chiếm khoảng 12% dân số; hơn
7 triệu NCT sống ở khu vực nông thôn (chiếm
64%) [2]2. Trong tổng số hơn 11 triệu NCT hiện
chỉ có 3,1 triệu NCT có lương hưu và 1,7 triệu
Tỷ trọng dân số
1999 2009 2019
33,1 24,5 24,3
Tỷ trọng dân số dưới 15
tuổi
Tỷ trọng dân số từ 15-64
tuổi
Tỷ trọng dân số từ 65 tuổi
trở lên
61,1 69,1 68,0
5,8
6,4
7,7
Nguồn số liệu: Tổng cục Thống kê 2019
________
2http://www.molisa.gov.vn/Pages/tintuc/chitiet.aspx?tintuc
ID=222363
3 http://www.lapphap.vn/Pages/TinTuc/210245/Chinh-
sach-an-sinh-xa-hoi-doi-voi-gia-hoa-dan-so-o-Viet-
Nam.html
D.T.A. Tuyet / VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 37, No. 2 (2021) 21-29
24
Ở nước ta quan tâm đến người cao tuổi là
xuất mức hưởng trợ cấp xã hội từ năm 2021 tăng
lên là 360.000 đồng/tháng và từ ngày 01/01/2023
là 500.000 đồng/tháng. Chương trình quốc gia về
NCT giai đoạn 2012-2020 xác định các nhóm
mục tiêu thể hiện sự quan tâm và mong đợi của
nhà nước và xã hội trong phát huy vai trò kinh tế
của NCT thông qua hệ thống chỉ tiêu mà chương
trình đề ra [5]. Và gần đây nhất ngày 13/10/2020,
Thủ tướng Chính phủ vừa phê duyệt Chương
trình Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm
2030 với mục tiêu chăm sóc, nâng cao sức khỏe
người cao tuổi (người từ đủ 60 tuổi trở lên) bảo
đảm thích ứng với già hóa dân số, góp phần thực
hiện thành công Chiến lược Dân số Việt Nam
đến năm 2030 [6]. Chương trình đưa ra nhiều chỉ
tiêu quan trọng và bao phủ, trong đó đáng kể đến
các chỉ tiêu như 100% cấp ủy Đảng, chính quyền
các cấp ban hành nghị quyết, kế hoạch, đầu tư
ngân sách cho chăm sóc sức khỏe người cao tuổi
vào năm 2025 và duy trì đến năm 2030; Người
cao tuổi hoặc người thân trực tiếp chăm sóc
người cao tuổi biết thông tin về già hóa dân số,
quyền được chăm sóc sức khỏe của người cao
tuổi đạt 70% năm 2025; 85% năm 2030; Người
cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ ít nhất 1
lần/năm đạt 70%, được lập hồ sơ theo dõi quản
lý sức khỏe đạt 95% năm 2025; 100% năm 2030;
Người cao tuổi được phát hiện, điều trị, quản lý
các bệnh không lây nhiễm (ung thư, tim mạch,
tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh phổi tắc
nghẽn mạn tính, sa sút trí tuệ...) đạt 70% năm
2025; 90% năm 2030; 100% năm 2030; Số xã,
phường, thị trấn có ít nhất 01 câu lạc bộ chăm
sóc sức khỏe người cao tuổi, có ít nhất 01 đội
tình nguyện viên tham gia chăm sóc sức khỏe
người cao tuổi đạt 50% năm 2025; 90% năm
2030. Đây là dấu mốc quan trọng trong việc triển
khai công tác chăm sóc sức khỏe cho người cao
tuổi trong thời gian tới.
một trong những trọng tâm chính sách của Đảng
và Nhà nước. Văn kiện Đại hội Đảng qua các
thời kỳ đều nhấn mạnh đến việc thực hiện các
chính sách xã hội đối với người già, quan tâm
thực hiện các chính sách bảo hiểm xã hội, bảo
hiểm y tế toàn dân và các nhóm yếu thế trong xã
hội, trong đó có nhóm người cao tuổi. Với mục
tiêu đảm bảo hệ thống chính sách xã hội và phúc
lợi cho nhóm người cao tuổi ngày càng được cải
thiện bao phủ đối tượng hưởng và tăng mức
hưởng. Thời gian qua Nhà nước đã ban hành
nhiều chính sách phù hợp đảm bảo quyền và cơ
hội tiếp cận cả về vật chất và tinh thần. Bao trùm
chính sách xã hội cho người cao tuổi đều nhấn
mạnh đến công tác và bảo trợ xã hội và chăm sóc
sức khỏe đối với Người cao tuổi bao hàm cả lĩnh
vực sức khoẻ, việc làm, văn hóa, thể thao, du
lịch; lĩnh vực giao thông cũng như xây dựng và
quản lý hiệu quả quỹ chăm sóc và phát huy vai
trò Người cao tuổi. Hiến pháp 2013, tại Điều 37
đã ghi rõ: “Người cao tuổi được Nhà nước, gia
đình và xã hội tôn trọng, chăm sóc và phát huy
vai trò trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ
quốc”. Năm 2009, Quốc hội ban hành Luật
người cao tuổi và đã đưa ra tiêu chí người cao
tuổi gồm những người từ 60 tuổi trở lên (Điều 2)
[4]. Ngày 14/1/2011, Chính phủ ban hành Nghị
định số 06/2011/NĐ-CP về phê duyệt Chương
trình hành động quốc gia về NCT Việt Nam giai
đoạn 2012-2020. Tiếp đó các Bộ, ban ngành liên
quan đã ban hành 07 Thông tư quy định chi tiết
và hướng dẫn thi hành các chính sách về bảo trợ
xã hội, chăm sóc sức khỏe, miễn giảm giá vé, phí
tham gia giao thông, văn hóa thể dục thể thao,
các hoạt động du lịch, chúc thọ mừng thọ NCT.
Đặc biệt đối với nhóm người già từ 80 trở lên
thuộc hộ gia đình nghèo không có người phụng
dưỡng, hoặc có phụng dưỡng nhưng người này
đang hưởng chế độ trợ cấp xã hội hàng tháng, thì
được hưởng mức trợ cấp 270 nghìn
đồng/người/tháng và bảo hiểm y tế. Đối với
người cao tuổi được nhận nuôi dưỡng trong các
cơ sở bảo trợ xã hội quy định tại khoản 2 điều 18
Luật người cao tuổi, thì được hưởng mức trợ cấp
360 nghìn đồng/người/tháng và hiện nay Bộ Lao
động Thương Binh và Xã hội đang dự kiến đề
Nhìn một cách tổng thể cho thấy Hiến Pháp
và Luật là cơ sở pháp lý quan trọng để ban hành
và thực thi các chính sách xã hội đối với người
cao tuổi. Rà soát các văn bản pháp luật, chương
trình, chính sách xã hội đối với người cao tuổi
cho thấy việc đề cao phụng dưỡng, chăm sóc và
phát huy các vai trò của NCT một cách tối ưu thể
hiện tính nhân văn của Nhà nước Việt Nam đối
D.T.A. Tuyet / VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 37, No. 2 (2021) 21-29
25
với NCT, đặc biệt khẳng định vai trò quan trọng
của gia đình trong chăm sóc và phụng dưỡng
NCT, phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội và
các nguồn lực hiện nay của Việt Nam.
Năm 2016, tuổi thọ khỏe mạnh ở Việt Nam theo
ước tính của WHO ở nam giới là 63,2 năm và nữ
là 70 năm và có nghĩa nam giới phải chung số
với bệnh tật khoảng 8 năm và phụ nữ là 11 năm
[7]4. Điều này phản ánh một thực tế là tuy sống
thọ nhưng không đồng nghĩa với khỏe mạnh.
Trong khi đó, hệ thống chăm sóc sức khỏe người
cao tuổi chưa đáp ứng những nhu cầu ngày càng
tăng của nhóm người này. Hiện nay cả nước chỉ
có một bệnh viện đầu ngành chăm sóc cho người
cao tuổi - Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Ở
các tỉnh, theo thống kê mới nhất, chỉ khoảng 20%
các bệnh viện tỉnh có khoa lão khoa, chủ yếu tập
trung ở tỉnh có dân số đông. Rất nhiều bệnh viện
tuyến tỉnh chưa thành lập được khoa lão khoa
[8]5.
Tuy nhiên với dự báo về tốc độ già hóa dân
số ở Việt Nam trong nhóm nước nhanh nhất thế
giới thì trong tương lai việc ứng phó với những
áp lực dân số già, tỷ trọng dân số phụ thuộc tăng
nhanh trong bối cảnh nền kinh tế - xã hội còn
nhiều khó khăn, trong bối cảnh nỗ lực vượt qua
“bẫy thu nhập trung bình” thì sẽ là một thách
thức không nhỏ đối với hệ thống chính sách xã
hội cũng như việc xây dựng một chính sách xã
hội thích ứng với già hóa dân số cần được tính
toán kỹ và phù hợp với bối cảnh kinh tế- xã hội
và cân đối các nguồn lực sẵn có.
Thời gian gần đây, một số đơn vị tại Việt
Nam bắt đầu đưa vào vận hành các mô hình mới
về chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi, xu
hướng chung là vừa chăm sóc về mặt sức khỏe,
vừa chăm sóc về mặt tinh thần. Đa dạng hóa các
hình thức chăm sóc người cao tuổi phù hợp với
khu vực sống, thu nhập và văn hóa. Hiện nay,
trong tổng số người nghèo thì người cao tuổi
chiểm tỷ lệ lớn và chủ yếu sinh sống ở nông thôn
vì vậy cơ hội để tiếp cận với các dịch vụ chăm
sóc sức khỏe có chất lượng rất ít nên việc xây
dựng các câu lạc bộ chăm sóc NCT là hết sức cần
thết. Theo báo cáo của Hội người cao tuổi hiện
hiện nhiều tỉnh thành đã triển khai thành lập quỹ
Chăm sóc và phát huy vai trò NCT ở cơ sở 9.951
xã, phường; thị trấn có quỹ Toàn dân chăm sóc
NCT và Quỹ Chăm sóc và phát huy vai trò NCT.
Tại 60/63 tỉnh, thành phố đã triển khai, xây dựng
được gần 3000 CLB Liên thế hệ tự giúp nhau,
thu hút trên 160.000 thành viên tham gia v.v.
Nhiều sáng kiến tổ chức các hoạt động chăm sóc
sức khỏe cho người cao tuổi được triển khai. Đặc
biệt, qua chương trình "Mắt sáng cho NCT" đã
có trên 3,6 triệu NCT được khám, tư vấn các
bệnh về mắt, chiếm 40,86% tổng số NCT [9]6.
Có thể nói đây là một trong những mô hình phù
hợp vói nhu cầu NCT trong chăm sóc sức khỏe
3. Những thách thức đối với Việt Nam trong
bối cảnh già hóa dân số
Chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi
Theo số liệu thống kê thì tuổi thọ trung bình
của người Việt Nam tăng khá nhanh và liên tục
trong vài thập niên trở lại đây. So với năm 1989,
sau ba mươi năm, tuổi thọ trung bình của dân số
Việt Nam đã tăng lên 8,4 năm và đặc biệt chênh
lệch tuổi thọ trung bình giữa nam và nữ vẫn duy
trì ở mức 5.4 năm. Điều này một mặt phản ánh
những kết quả đạt được của các cấp các ngành
trong công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân và
sự phát triển kinh tế xã hội đã góp phần cải thiện
tuổi thọ của người Việt Nam.Tuy nhiên có một
thực tế là tuy tuổi thọ trung bình của người Việt
hiện khá cao (73 tuổi) nhưng gánh nặng bệnh tật
cũng cao. Thống kê của Tổng cục Dân số - Kế
hoạch hóa gia đình năm 2017 cho biết, khoảng
95% người cao tuổi Việt Nam có bệnh, chủ yếu
là bệnh mạn tính không lây truyền. Trung bình 1
người Việt cao tuổi mắc 6,9 loại bệnh, chủ yếu
là các loại bệnh mạn tính như: tim mạch, tăng
huyết áp, đái tháo đường, ung thư, xương khớp...
________
4 UNFPA& VNCA, 2019 Toward a comprehensive
Nationnal Policy for an ageing VietNam
5 https://tuoitre.vn/ca-nuoc-thieu-benh-vien-lao-khoa-
20190712101651442.htm
6 http://tuyengiao.vn/dan-so-va-phat-trien/nguoi-cao-tuoi-
o-nong-thon-can-quan-tam-cham-soc-hon-ca-ve-the-chat-
tinh-than-131215
D.T.A. Tuyet / VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 37, No. 2 (2021) 21-29
26
và nơi cư trú cũng như nguồn lực hiện có từ cấp
độ cá nhân và xã hội.
giới. Trong nhiều trường hợp, nhóm phụ nữ học
vấn thấp, sống ở khu vực kém phát triển thường
hay bị phân biệt đối xử hơn trong cơ hội việc làm
và tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe và hỗ
trợ xã hội. Bên cạnh đó xu hướng nữ hóa người
cao tuổi cũng nhấn mạnh đến vấn đề khi phụ nữ
vốn là nhóm xã hội dễ bị tổn thương do trong xã
hội vẫn còn sự định kiến giới, bị phụ thuộc tài
chính nhiều hơn, trình độ học vấn thấp, ít nguồn
lực tài sản và tích lũy hơn nhóm nam giới là
người cao tuổi và tỷ lệ mắc bệnh và khuyết tật
cũng cao hơn nam giới dù tuổi thọ cao hơn. Bên
cạnh đó nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra nhóm phụ
nữ cao tuổi còn chịu áp lực gánh nặng kép của
người cao tuổi trong chăm sóc người bạn đời và
các công việc gia đình cũng tăng lên và dẫn đến
vẫn đề phụ nữ cùng lúc đối diện với tuổi già, sức
khỏe giảm sút lại vừa đối mặt với cô đơn khi
người bạn đời đi trước liên quan đến tuổi thọ của
nam giới luôn thấp hơn nữ. Đặc biệt xu hướng
quy mô gia đình ít con ngày trở nên phổ biến
trong xã hội hiện đại, bởi vậy việc chăm sóc đời
sống tinh thần cho người cao tuổi nói chung cũng
như đối với nhóm nữ nói riêng càng khó khăn
hơn.
Xu hướng nữ hóa dân số người cao tuổi
Trên thế giới các nghiên cứu về người cao
tuổi (NCT) đã chỉ ra biến đổi cơ cấu tuổi dân số
có tác động mạnh đến kinh tế - xã hội cấp độ cá
nhân, gia đình và xã hội. Giải quyết bài toán và
nhữnh thách thức trong quá trình già hóa dân số
là một trong những chìa khóa hướng tới sự phát
triển bền vững của mỗi quốc gia.Trong xu hướng
biến đổi cấu trúc tuổi ở Việt Nam, như phần trên
đã đề cập, nếu như các quốc gia phát triển phải
mất đến hàng trăm năm để biến đổi từ cơ cấu dân
số vàng sang dân số già thì ở Việt Nam chỉ mất
2 thập kỷ. Và đó chính là thách thức không nhỏ
cho nền kinh tế còn non trẻ. Đặc biệt phân tích
theo cơ cấu giới tính, thì xu hướng nữ hóa dân số
người cao tuổi cũng là một trong những vấn đề
đáng quan tâm từ hướng tiếp cận nhóm xã hội.
Trên phạm vi toàn cầu, phụ nữ chiếm đa số
tỷ lệ người cao tuổi. Hiện nay trên thế giới, cứ
100 phụ nữ từ 60 tuổi trở lên thì chỉ có 84 nam
giới. Cứ 100 phụ nữ trở lên thì chỉ có 61 nam
giới7.
Nhu cầu tham gia thị trường lao động của người
cao tuổi
Trên thực tế ở Việt Nam bắt đầu từ năm 2005
bắt đầu có tình trạng mất cân bằng giới tính khi
sinh và nếu tỷ lệ bé trai khi sinh ra luôn nhiều
hơn bé gái thì đến giai đoạn cao tuổi tình trạng
trên lại đảo ngược. Lý do của thực trạng này đó
là từ tuổi thọ trung bình của Việt Nam liên tục
tăng, từ 65,2 tuổi năm 1989 lên 73,6 tuổi năm
2019. Chênh lệch về tuổi thọ trung bình giữa
nam ở mức khoảng 5,4 năm. Cơ cấu dân số ở
nhóm tuổi ngoài 60 thì cứ 1 cụ ông sẽ có tỷ lệ là
1,5 cụ bà; nhóm tuổi ngoài 80 cứ 1 cụ ông sẽ có
tỷ lệ 2 cụ bà; nhóm tuổi ngoài 85 thì 1 cụ ông sẽ
tương ứng với tỷ lệ 2,5 cụ bà. Nam giới và phụ
nữ trải qua giai đoạn tuổi già một cách khác
nhau. Mức độ bất bình đẳng giới tác động đến
chu trình sống và ảnh hưởng đến khả năng tiếp
cận các nguồn lực và cơ hội tiếp cận của phụ nữ
với mọi nguồn lực xã hội xu hướng thấp hơn nam
Trong bối cảnh già hóa và tương lai vài thập
kỷ là dân số già thì nhu cầu của người cao tuổi
tìm kiếm việc làm cũng như thị trường lao động
cần đến nhóm dân số này là một lẽ đương nhiên
cả về cấp độ cá nhân cũng như cấp độ xã hội.
Việc tăng cường tỷ lệ lao động cao tuổi trong
nguồn lực lao động có thể phần nào góp phần
giảm áp lực dân số gây ra bởi quá trình già hóa
trong bối cảnh NCT vẫn đáp ứng đươc các điều
kiện về sức khỏe thể chất và sức khỏe tinh thần
để tham gia vào thị trường lao động. Mô hình
thúc đẩy và sử dụng nhóm xã hội người cao tuổi
vào thị trường lao động trên thế giới như Đức,
Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, v.v. cũng đang
chứng minh những hiệu quả cả về phía cung và
cầu lao động. Trên thực tế khi nhóm NCT đủ
________
7 Báo cáo UNPFA - Già hóa trong thế kỷ 21: Thành tựu và
thách thức, 2012
D.T.A. Tuyet / VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 37, No. 2 (2021) 21-29
27
điều kiện để tham gia thị trường lao động sẽ góp
phần cải thiện thu nhập, điều kiện sống, tăng khả
năng hòa nhập xã hội cho NCT và cân bằng chi
phí chăm sóc y tế hệ thống bảo trợ xã hội. Tuy
nhiên, có một thách thức đối với NCT khi tham
gia thị trường lao động trong bối cảnh tác động
cách mạng khoa học công nghệ 4.0. Bởi lẽ những
công việc ít đòi hỏi về sức khỏe về thể chất lại
có xu hướng đòi hỏi về kỹ năng tay nghề và sự
tập trung cao độ và điều này là một thách thức
đối với NCT.
phù hợp với NCT cần được nghiên cứu thấu đáo,
bởi lẽ nhu cầu tham gia lao động của NCT sẽ có
sự khác biệt giữa nông thôn và đô thị; giữa nhóm
nam và nhóm nữ; giữa nhóm có lương hưu và
nhóm không có lương hưu; giữa nhóm có trình
độ chuyên môn kỹ thuật.
4. Một vài bình luận và kiến nghị chính sách
xã hội đối với NCT
Từ sự phân tích trên cho thấy Việt Nam đang
và sẽ đối diện với nhiều thách thức lớn chúng
ta sẽ gặp phải khi dân số bước vào giai đoạn già
hoá. Một là, già hoá dân số sẽ khiến cấu trúc, quy
mô gia đình thay đổi. Khi tuổi thọ gia tăng và
con người sống lâu hơn, sinh ít con hơn và cũng
ít quyền được lựa chọn chăm sóc hơn. So với các
nước phát triển thì dịch vụ chăm sóc sức khoẻ,
tinh thần cho người cao tuổi ở nước ta còn nhiều
hạn chế, chưa đa dạng về mô hình và ở cấp độ cá
nhân thì phần lớn người cao tuổi thiếu hụt nguồn
lực tài chính, hiện nay ở khu vực nông thôn thì
đa số người cao tuổi vẫn sống dựa vào sự chăm
sóc, hỗ trợ của con cháu là chủ yếu. Thứ hai, các
nghiên cứu về người cao tuổi cũng đã chỉ ra trong
tương lai với tốc độ già hóa vào nhóm nhanh nhất
thế giới thì trong vài thập kỷ tới người cao tuổi
Việt Nam cùng lúc đối mặt với nhà ở, chăm sóc
y tế và an sinh xã hội. Hơn nữa khi tuổi thọ tăng
lên thì đổi với nhóm hưởng lương hưu cũng kéo
dài hơn và là áp lực dễ nhìn thấy đối với hệ thống
y tế và quỹ lương hưu.
Số liệu Điều tra quốc gia về người cao tuổi
năm 2011 cho biết tỷ lệ người cao tuổi tham gia
vào thị trường lao động có xu hướng tăng lên
theo thời gian. Trong tổng số 2.789 NCT được
hỏi của mẫu nghiên cứu thì có trên 39% đang làm
việc, tuy nhiên xét theo nhóm tuổi thi nhu cầu có
việc làm ở nhóm 80 tuổi trở lên là thấp nhất chỉ
chiếm 11,1%. Theo kết quả Tổng điều tra Dân số
và nhà ở 2019 cho thấy tỷ trọng lao động 60 tuổi
trở lên chỉ chiếm 7.9% lực lượng lao động trong
đó khu vực nông thôn cao hơn chiém 9,2% và đô
thị là 5,2%. Điều này ở khía cạnh tích lũy và thu
nhập có thể lý giải nhóm có lương hưu thì nhu
cầu tham gia thị trường lao động khi về già thấp
hơn so với nhóm không có lương hưu, thu nhập
bấp bênh và sống ở nông thôn. Như vậy nhu cầu
việc làm của người cao tuổi để có thêm thu nhập
trang trải cuộc sống và các chi phí y tế cho tuổi
già là lý do chính chứ không phả sự lựa chọn từ
sở thích. Và liệu chính điều này có tác động đến
chỉ số già hóa tích cực hay tính năng động của
người cao tuổi Việt Nam khi họ đảm bảm được
điều kiện kinh tế ổn định.
Vì vậy việc thiết kế hệ thống chính sách xã
hội cho người cao tuổi thích ứng với quá trình
già hóa dân số nhanh ở Việt Nam cần được coi
là một trọng tâm của chính sách xã hội. Thiết
nghĩ chính sách xã hội cho người cao tuổi cần
chý ý đến những vấn đề sau.
Theo kết quả nghiên cứu của Trịnh Thái
Quang, Tỷ lệ NCT thực sự có nhu cầu làm việc
tương đối cao chiếm 58,7% bao gồm cả những
người có nhu cầu lao động và đang có việc làm;
xét theo giới tính tỷ lệ nam có nhu cầu chiếm
60% và nữ thấp hơn nhưng cũng chiếm tới 55%8.
Điều này phản ánh nhu cầu thực tế từ phía bản
thân người cao tuổi tham gia thị trường lao động
là đáng kể. Vấn đề từ phía khung chính sách và
các nhà quản lý với câu chuyện tạo ra việc làm
Thứ nhất, cần rà soát tổng thể các chính sách
xã hội cho người cao tuổi hiện nay và tập trung
vào các chính sách hỗ trợ an sinh xã hội, việc làm
và tham gia các hoạt động xã hội để đánh giá một
cách tổng thể những điểm mạnh, điểm yếu và
________
8 Trịnh Thái Quang, Viện Gia đình và Giới, Báo cáo tổng
hợp đề tài cấp Bộ 2020: Phát huy nguồn lực người cao
tuổi trong phát triển kinh tế - xã hội thích ứng với bối cảnh
già hóa dân số của Việt Nam. tr. 90.
D.T.A. Tuyet / VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 37, No. 2 (2021) 21-29
28
khoảng trống của chính sách để từ đó từng bước
thường xuyên đề cập đến. Vì vậy, để giúp người
cao tuổi tăng thu nhập từ việc làm thì việc tăng
cường hơn nữa khả năng tham gia thị trường lao
động của NCT, thích ứng với bối cảnh già hóa
dân số và suy giảm nguồn cung lao động thì cở
cấp độ quốc gia, gia đình và cá nhân cần có
những giải pháp và lộ trình phù hợp hướng đến
tạo việc làm phù hợp cho người cao tuổi. Hiện
nay các nghiên cứu đều chỉ ra nhu cầu việc làm
NCT là đáng kể và họ vẫn có đóng góp khá quan
trọng cho kinh tế gia đình. Tuy nhiên, hiện nay
NCT đối diện với nhiều khó khăn trong tìm kiếm
việc làm phù hợp vì những lý do về sức khỏe,
học vấn, kỹ năng lao động và nơi ở. Vì vậy đa
dạng hóa ngành nghề, việc làm ở khu vực nông
thôn để nhóm người cao tuổi có cơ hội tiếp cận
được việc làm và cải thiện thu nhập cũng như
đời sống tinh thần. Khuyến khích các doanh
nghiệp sử dụng NCT vào các việc làm phù hợp
và trả lương xứng đáng, cũng như các điều kiện
về bảo hiểm. Khủng hoảng về tài chính và thu
nhập của NCT sẽ là thách thức đối với chính
bản thân họ trong việc kéo dài tuổi thọ khỏe
mạnh hay nói cách khác là thực hiện Già hóa
thành công.
xây dựng một hệ thống chính sách xã hội tổng
thể, bao trùm đối với nhóm NCT từ chăm sóc y
tế, bảo trợ xã hội, việc làm phù hợp và các hoạt
động văn hóa, thể thao, du lịch. Bởi lẽ thích ứng
với già hóa dân số, đẩy mạnh chăm sóc NCT,
khai thác các tiềm năng, thế mạnh từ nguồn lực
của NCT một cách tối ưu sẽ góp phần giải quyết
những “khủng hoảng” của dân số già mà các
nước đã và đang trải qua. Với một quốc gia đang
trong quá trình vượt lên “bẫy thu nhập trung
bình” thì việc vừa khai thác lợi thế dân số vàng
vừa xây dựng chính sách thu hút NCT vào thị
trường lao động là một chiến lực mang tính dài
hơi và hiệu quả.
Thứ hai, phát triển hệ thống dịch vụ chăm
sóc người cao tuổi đa dạng hơn, phù hợp với các
nhóm xã hội người cao tuổi theo giới, nơi ở, thu
nhập và các nhóm tuổi của người cao tuổi. Giảm
thiểu sự bất bình đẳng xã hội đối với nhóm người
cao tuổi trong tiếp cận với dịch vụ y tế có chất
lượng. Hệ thống khoa Lão khoa ở các bệnh Viện
tuyến tỉnh và Huyện cần có chiến lược dài hạn
và đầu tư nguồn lực. Cần chú ý cải thiện cơ hội
tiếp cận thông tin và dịch vụ chăm sóc y tế có
khả năng chi trả và thân thiện đáp ứng đa dạng
các nhóm xã hội NCT. Ngoài hệ thống an sinh
xã hội của Nhà nước cho NCT thì cần đặc biệt
chú ý các mô hình chăm sóc người cao tuổi tại
cộng đồng; thành lập các quỹ trợ giúp NCT lúc
gặp khó khăn để kịp thời động viên vật chất và
tinh thần cho NCT khi gặp các cú sốc hay những
rủi ro trong cuộc sống. Phát huy vai trò Hội
người cao tuổi ở các cấp, các ngành. Các Bộ,
ngành và Tổng cục Thống kê cần nghiên cứu
đến phương án xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu
quốc gia về NCT trong đó chú trọng các yếu
tố như: Dân tộc, giới tính, nơi ở, nghề nghiệp,
tình trạng sức khỏe, việc làm, v.v. để thực hiện
việc quản lý và chăm sóc NCT một cách hệ thống
và toàn diện hơn.
Thứ tư, trong bối cảnh xu hướng nữ hóa
người cao tuổi, thì việc quan tâm đến chăm sóc
sức khỏe thể chất và tinh thần cho nhóm nữ cần
tính đến những yếu tố đặc thù theo giới. Trong
tương quan với nhóm nam giới, phụ nữ là nhóm
dễ tổn thương hơn, tỷ lệ mắc bệnh và khuyết tật
cũng cao hơn và sự đối mặt cuộc sống độc thân,
góa cao hơn nam giới. Không nên áp dụng một
chính sách chung đồng nhất cho nhóm người cao
tuổi thiếu nhạy cảm giới. Chính sách xã hội cần
đảm bảo sự bao trùm và tính đến sự đa dạng về
các chiều cạnh: giới tính, độ tuổi, dân tộc, giáo
dục, thu nhập và sức khỏe. Sàn an sinh xã hội cần
phải được thực hiện đảm bảo cho nhóm nữ được
tiếp cận đến các dịch vụ xã hội và y tế thiết yếu
cho NCT trong đó chú ý tính đặc thù của giới
tính nữ. Đặc biệt trong nhóm người cao tuổi có
nhóm dễ tốn thương nhất như nhóm già nhất,
không biết chữ, sống vùng sâu vùng xa, người
đồng bào dân tộc thì chính sách xã hội cần có
những chương trình và mô hình can thiệp dành
riêng cho nhóm này.
Thứ ba, Một trong những mối quan tâm
hang đầu của NCT trên phạm vi toàn cầu trong
đó có Việt Nam là đảm bảo thu nhập. Bên cạnh
yếu tố chăm sóc y tế thì vấn đề việc làm và thu
nhập là một trong những yếu tố quan trọng NCT
D.T.A. Tuyet / VNU Journal of Science: Policy and Management Studies, Vol. 37, No. 2 (2021) 21-29
29
[4] National Assembly of Socialist Republic of Vietnam,
Law on the Elderly, Hanoi, 2009 (in Vietnamese).
Lời cảm ơn
Bài báo dựa vào kết quả nghiên cứu Đề tài
cấp Viện 2021: Chính sách Bꢀo hiểm y tꢁ cho
người cao tuổi trong bối cꢀnh già hóa dân số ꢂ
Việt Nam do Viện Xã hội học và Phát triển chủ trì.
[5] Prime Minister, Decision No. 1781/QD-TTg dated
November 22, 2012 on The National Action Plan
for the Elderly, Hanoi, 2012 (in Vietnamese).
[6] Government ofVietnam, 2020 ProgramofHealthcare
for the Elderly to 2030 dated October 13, 2020 (in
Vietnamese).
[7] UNFPA & VNCA, Toward a Comprehensive
Nationnal Policy for an Ageing VietNam, Hanoi,
2019.
[8] Xuan Long, There is a Lack of Geriatric Hospitals
Nationwide, Tuoi Tre Online, https://tuoitre.vn/ca-
Tài liệu tham khảo
[1] UNFPA - United Nations Population Fund, The
Aging Population in Vietnam: Current Status, and
Possible Policy Responses, 2011.
[2] Ministry of Labor, War Invalids and Social Affairs,
Over 1.7 Million Elderly People Are Entitled to a
20190712101651442.htm, 2019 (in Vietnamese)
(Accessed on 25th March 2020).
Monthly
Social
Allowance,
[9] The Central Propaganda Department, The Elderly in
Rural Areas Need to Pay More Attention to Physical
Aad Mental Care, http://tuyengiao.vn/dan-so-va-
March 2020).
intucID=222363, 2020 (in Vietnamese) (Accessed on
25th March 2020).
[3] Giang Thanh Long, Do Thi Thu, Social Security
Policy for Aging Population in Vietnam,
Journal of Legislative Studies, No. 2+3, 2019, pp. 98-
105 (in Vietnamese).
9 trang
29740
Free
Bạn đang xem tài liệu "Xu hướng già hóa dân số và chính sách xã hội cho người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- xu_huong_gia_hoa_dan_so_va_chinh_sach_xa_hoi_cho_nguoi_cao_t.pdf
