Biến đổi cơ cấu kinh tế xã hội và sự thay đổi tín ngưỡng phật giáo nam tông sang đạo tin lành của người Khmer ở Nam Bộ

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (274) 2021

66

BIẾN ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ XÃ HỘI VÀ SỰ THAY ĐỔI

TÍN NGƯỠNG PHẬT GIÁO NAM TÔNG SANG ĐẠO

TIN LÀNH CỦA NGƯỜI KHMER Ở NAM BỘ

NGUYỄN ĐỨC DŨNG^*

ĐỖ THU HƯỜNG^**

Khi nói về các hiện tượng tôn giáo, hay các hình thái ý thức xã hội, C. Mác

không coi chúng như là những sự vật tự nó hay những đặc trưng vốn có của các

xã hội hay các nhóm người trong lịch sử, mà ông luận giải rằng sự xuất hiện và

tồn tại của tôn giáo xuất phát từ hiện thực khách quan và nguồn gốc quan trọng

nhất của tôn giáo chính là điều kiện kinh tế - xã hội. Từ quan điểm duy vật lịch

sử này của C. Mác, chúng tôi nghiên cứu sự ảnh hưởng của cơ cấu kinh tế - xã

hội đến biến đổi tín ngưỡng, tôn giáo của người Khmer ở Nam Bộ trong mối

quan hệ với chính quá trình biến đổi kinh tế - xã hội, nhất là trong công cuộc đổi

mới ở nước ta hiện nay. Bài viết này, chúng tôi coi sự cải đạo của người Khmer

từ Phật giáo Nam tông sang Tin Lành như một sự biến đổi đặc biệt.

Từ khóa: cơ cấu kinh tế - xã hội, biến đổi tín ngƣỡng, tôn giáo, ngƣời Khmer, Nam

Bộ

Nhận bài ngày: 15/11/2020; đưa vào biên tập: 20/12/2020; phản biện: 15/3/2021;

duyệt đăng: 5/6/2021

kê, 2019). Tỷ lệ đô thị hóa cũng đã

tăng gần gấp đôi so với những năm

80 của thế kỷ XX (từ 20% lên 38%).

Điều này cho thấy cơ cấu kinh tế của

nƣớc ta dƣới tác động của nền kinh tế

thị trƣờng và quá trình công nghiệp

hóa đã chuyển dịch mạnh mẽ từ kinh

tế nông nghiệp sang kinh tế công

nghiệp và dịch vụ. Về mặt xã hội, tỷ lệ

hộ nghèo trong cả nƣớc giảm nhanh

từ 58% năm 1993 xuống 14,5% năm

2008, nhờ đó mà khoảng gần 30 triệu

ngƣời đã thoát nghèo trong giai đoạn

này. Đây là thành tựu rất ấn tƣợng đã

đƣợc cộng đồng quốc tế ghi nhận và

đánh giá cao. Cùng với những cải

1. DẪN NHẬP

Kể từ khi Việt Nam bƣớc vào công

cuộc đổi mới kinh tế xã hội (1986) cho

đến nay, nền kinh tế đã chuyển dịch

theo hƣớng công nghiệp hóa và đô thị

hóa ngày càng mạnh mẽ. Cơ cấu

GDP năm 2018 của cả nƣớc cho thấy

khu vực nông lâm thủy sản, mặc dù

vẫn tăng hàng năm song chỉ còn

chiếm 8,7% trong mức tăng trƣởng

chung, trong khi khu vực công nghiệp,

xây dựng chiếm tới 48,6% và khu vực

dịch vụ chiếm 42,7% (Tổng cục Thống

^{*, **}Trƣờng Đại học Nội vụ Hà Nội.

NGUYỄN ĐỨC DŨNG - ĐỖ THU HƢỜNG – BIẾN ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ…

67

thiện căn bản về mức sống, chất là khi con cái lập gia đình, cha mẹ

lƣợng cuộc sống của ngƣời dân cũng chia đất để canh tác, hình thành hộ

gia đình mới. Các hộ có con cái ở

cùng trên khu đất của gia đình cha mẹ,

tạo thành một đại gia đình nhƣng vẫn

độc lập với nhau về kinh tế. Sở hữu

chung trong đại gia đình chỉ là giếng

nƣớc, cây rơm hay các khu sân vƣờn.

đƣợc cải thiện trong tiếp cận các dịch

vụ giao thông, cung cấp nƣớc sạch,

điện, giáo dục và y tế… Đa số các

vùng nông thôn đã phát huy đƣợc

những lợi thế của kinh tế hộ gia đình.

Các chính sách ƣu đãi của nhà nƣớc

trong quá trình chuyển dịch cơ cấu

kinh tế nông thôn để tiếp cận với kinh

tế thị trƣờng đã căn bản chuyển dịch

đƣợc cơ cấu kinh tế hộ gia đình, nhờ

đó, ngày càng nhiều hộ gia đình có

nguồn thu nhập cao và ổn định. Trong

nhiều năm qua, Đảng và Nhà nƣớc đã

có nhiều chƣơng trình phát triển kinh

tế xã hội ở nông thôn, tỷ lệ hộ nghèo

giảm mạnh, tuy nhiên tỷ lệ này chủ

yếu tập trung ở khu vực đồng bào các

dân tộc thiểu số, những ngƣời nhập

cƣ đô thị. Trong đó, tỷ lệ hộ nghèo

của ngƣời dân tộc Khmer năm 2009 là

34,6% so với tỷ lệ chung trên cả nƣớc

là 14,5%, dân tộc Khmer có tỷ lệ

nghèo thấp nhất so với tất cả các

nhóm dân tộc thiểu số khác (có tỷ lệ

từ 45% đến 73%) (Viện khoa học xã

hội Việt Nam, 2011: 83).

Do đặc trƣng của kinh tế hộ gia đình,

mỗi hộ gia đình Khmer ở Đồng bằng

sông Cửu Long đều có khu đất ở, đất

trồng lúa. Nơi cƣ trú thƣờng ở các

giồng đất cao và đất thấp xung quanh

để trồng lúa. Khi các hộ gia đình phát

triển từ đơn vị gia đình nhỏ thành đại

gia đình gồm gia đình cha mẹ và các

gia đình con cháu, đất đai đƣợc chia

cho các gia đình con cháu để mỗi gia

đình đều là một đơn vị kinh tế hộ gia

đình riêng biệt và độc lập với nhau,

mặc dù sự hợp tác tƣơng trợ lẫn nhau

giữa các thành viên trong đại gia đình

vẫn là nguyên tắc đạo đức và nghĩa

vụ. Không gian cƣ trú và canh tác của

một đại gia đình hay một tập hợp các

đơn vị kinh tế hộ gia đình nhƣ thế,

theo cách gọi của ngƣời Khmer Nam

Bộ là một phum. Mỗi phum thƣờng chỉ

có khoảng từ 5 đến 7 gia đình, đôi khi

10 gia đình (Nguyễn Khắc Cảnh,

1997). Tính độc lập của kinh tế hộ gia

đình vì thế làm cho mối quan hệ giữa

Mặc dù tình trạng nghèo trên cả nƣớc

đã đƣợc giải quyết về căn bản, song

ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số,

trong đó có đồng bào Khmer ở Nam

Bộ vẫn còn phải khắc phục trong các hộ gia đình trong cùng một đại gia

nhiều năm tới.

đình hay trong cùng một phum chỉ

mang ý nghĩa là cộng đồng huyết

thống, cộng đồng cƣ trú hơn là một

cộng đồng kinh tế.

2. KINH TẾ HỘ GIA ĐÌNH VÀ TÍN

NGƯỠNG PHẬT GIÁO NAM TÔNG

CỦA NGƯỜI KHMER Ở NAM BỘ

Ngƣời Khmer ở Đồng bằng sông Cửu

Long trồng lúa nƣớc với tập quán định

Truyền thống gia đình của ngƣời

Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (274) 2021

68

canh định cƣ và hình thức gia đình ngƣỡng thờ tổ tiên, ông bà trong mỗi

mẫu hệ. Tuy nhiên hiện nay tập quán gia đình. Mặt khác, khi ý thức về các

cƣ trú bên nhà vợ không còn tuân thủ quan hệ cộng đồng nhƣ là chỗ dựa

nghiêm ngặt nhƣ trƣớc, tổ chức gia thiết yếu của mỗi thành viên trong

đình theo mẫu hệ của ngƣời Khmer cộng đồng từ sản xuất cho đến đời

đã giảm dần ảnh hƣởng, chỉ duy trì sống, họ tái hiện tinh thần cộng đồng

trong các nghi lễ tôn giáo, kết hôn.

này nhƣ những sức mạnh siêu nhiên

hay các vị thần bảo trợ cộng đồng.

Phật giáo Nam tông và các tín

ngƣỡng Arak hay Neak tà vốn là tín

ngƣỡng tôn giáo của ngƣời Khmer ở

Đồng bằng sông Cửu Long. Trƣớc khi

du nhập Phật giáo Nam tông, ngƣời

Khmer Nam Bộ vốn chịu ảnh hƣởng

của đạo Bà la môn. Các nghi lễ truyền

thống thờ Arak và Neak tà dần dần

đƣợc tích hợp vào trong các nghi lễ

Phật giáo ở chùa và trong các dịp lễ

hội lớn hàng năm. Ngày nay, bên

cạnh tín ngƣỡng thờ Arak (thờ bà tổ

dòng họ) và Neak tà (thần bảo hộ

phum, sóc), ngƣời Khmer còn thờ một

số vị thần có nguồn gốc từ các tôn

giáo cổ ở Ấn Độ, nhƣ : Siva, Visnou,

Brahman, Riahu…

Do điều kiện sản xuất nông nghiệp

nhỏ lẻ - hộ gia đình nên năng suất

thấp, chỉ đủ cho các nhu cầu cơ bản

và thiết yếu trong một năm. Nếu số

nhân khẩu không lao động nhiều hơn

số lao động, cùng với những bất lợi về

thời tiết, giá bán buôn... thì chỉ có thể

bảo đảm cho đời sống vật chất của hộ

gia đình ở mức tối thiểu, thậm chí có

nguy cơ thiếu đói thƣờng xuyên.

Do truyền thống và tập quán cƣ trú

nên khi đến thu hoạch mùa vụ, các

thành viên trong gia đình cùng phân

chia công việc theo lứa tuổi, theo lao

động chính - lao động phụ, nam - nữ,

ông bà - cha mẹ - con - cháu, và tự ý

thức về chịu trách nhiệm phần việc

đƣợc phân. Từ ý thức trách nhiệm đối

với công việc sản xuất của gia đình

hình thành ý thức trách nhiệm chăm lo

đối với cuộc sống của mỗi thành viên

trong gia đình. Từ đó, ý thức về đạo

đức gia đình bắt đầu nảy sinh và

chiếm vị thế quan trọng trong hệ thống

đạo đức của mỗi ngƣời. Ý thức này

3. ẢNH HƯỞNG CỦA CƠ CẤU KINH

TẾ XÃ HỘI ĐẾN BIẾN ĐỔI TÍN

NGƯỠNG SANG ĐẠO TIN LÀNH

CỦA NGƯỜI KHMER THEO PHẬT

GIÁO NAM TÔNG Ở NAM BỘ

3.1 Kinh tế hộ gia đình người Khmer

thời kỳ đổi mới

đƣợc mở rộng ra các quan hệ xã hội Kinh tế hộ gia đình của ngƣời Khmer

ngoài gia đình.

đã có sự cải thiện đáng kể trong quá

trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế - xã

hội qua các chỉ số thu nhập bình quân

đầu ngƣời và chỉ số giảm nghèo.

Từ ý thức về tổ tiên, ông bà, cha mẹ

đã nuôi dƣỡng, gây dựng cơ nghiệp

đảm bảo cho cuộc sống của con cháu

– ý thức về lòng biết ơn và sự tôn kính Trong một nghiên cứu về sinh kế của

tổ tiên, ông bà cha mẹ trở thành tín

ngƣời Khmer ở hai xã nông nghiệp

NGUYỄN ĐỨC DŨNG - ĐỖ THU HƢỜNG – BIẾN ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ…

69

của tỉnh Trà vinh năm 2012, Ngô Thị Quá trình thâm canh tăng vụ này bắt

Phƣơng Lan (2012: 47) nhận xét: “các

nghề nghiệp phổ biến là trồng lúa,

trồng hoa màu (hoa màu lƣơng thực

và hoa màu thực phẩm), cây ăn trái,

cây công nghiệp ngắn ngày, chăn nuôi

gia súc - gia cầm, nuôi trồng thủy sản

và đi làm mƣớn… Làm mƣớn là một

công việc phổ biến để đa dạng nguồn

thu nhập cho cá nhân và hộ gia đình

ngƣời Khmer kể cả nông nghiệp và

phi nông nghiệp. Hoạt động làm thuê

hiện nay chủ yếu là trong nông nghiệp

nên thu nhập không cao và công việc

không thƣờng xuyên. Tiền công lao

động đối với nam giới là 80.000-

90.000đ/ngày, nữ giới 60.000đ/ngày,

cơm nƣớc ngƣời đi làm thuê phải tự

lo”. Vì thế, nhiều ngƣời Khmer, nhất là

ngƣời trẻ và có học vấn nhất định, có

xu hƣớng di cƣ ra các trung tâm đô thị

tìm việc làm.

đầu từ giai đoạn 1993-1996” (Ngô Thị

Phƣơng Lan, 2012: 48). Tuy nhiên,

quá trình canh tác thâm canh đòi hỏi

sự đầu tƣ khá cao về phân bón và

thuốc trừ sâu (tới 50% thu nhập), nên

không ít hộ thiếu vốn đầu tƣ.

Thực tế cho thấy, sản xuất nông

nghiệp theo cách truyền thống của

ngƣời Khmer chỉ có thể đáp ứng phần

nào nhu cầu lƣơng thực. Khi nền kinh

tế thị trƣờng đã tác động tới mọi vùng

nông thôn, ngƣời Khmer buộc phải

đầu tƣ các sản phẩm công nghiệp

trong nông nghiệp nhƣ phân bón và

thuốc trừ sâu, phải sử dụng lao động

làm thuê ngoài gia đình và đi làm thuê

cho các hộ khác khi thiếu việc làm,

hoặc di cƣ tìm việc làm. Với các hộ

không có đất canh tác, các thành viên

trong gia đình phải đi làm thuê hay

kinh doanh (buôn bán nhỏ hoặc dịch

vụ). Những hộ có ruộng đất thì làm

nông để giữ truyền thống, đáp ứng

nhu cầu lƣơng thực, phần đông

chuyển sang kinh doanh, dịch vụ hay

làm thuê để đảm bảo chi tiêu trong gia

đình. Sự phân công lao động trong hộ

gia đình gắn với nền kinh tế thị trƣờng

nên tính năng động của cá nhân ngày

càng phát triển, tính ràng buộc của

sản xuất nông nghiệp đối với các

thành viên trong hộ gia đình giảm sút.

Trƣớc đây, phần lớn dân cƣ vẫn sống

bằng nông nghiệp nhƣng các hộ gia

đình Khmer thƣờng đông con, nên

việc chia đất cho con cái khi tách hộ

và tình trạng cầm cố ruộng đất khi

phải lo những công việc lớn trong gia

đình đã nhanh chóng thu hẹp diện tích

đất canh tác và làm gia tăng tình trạng

thiếu đất canh tác dẫn đến đời sống

khó khăn, không ổn định. Do diện tích

đất canh tác ngày càng thu hẹp,

ngƣời Khmer thay vì chủ yếu trồng lúa

một vụ nhƣ trƣớc đây thì hiện nay họ

thâm canh tăng vụ “ở các vùng thích

hợp hiện nay ngƣời dân có thể làm từ

hai đến ba vụ một năm, thậm chí bảy

vụ trong hai năm (Trà Kháo, Trà Vinh).

Trong các quan hệ họ hàng và cộng

đồng, hoạt động nông nghiệp không

còn là mối quan tâm chung của mọi

ngƣời, nên truyền thống vần đổi công,

giúp đỡ lẫn nhau khi mùa vụ mất dần,

các hoạt động thuê mƣớn nhân công

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (274) 2021

70

ngày càng phổ biến. Sự trợ giúp lẫn thống cũng nhƣ hệ thống tín ngƣỡng

tôn giáo của ngƣời Khmer. Trong khi

đó các hộ thành công trong quá trình

chuyển đổi cơ cấu kinh tế sang các

hoạt động phi nông lâm thủy sản, họ

có nhiều cơ hội tham gia vào các sinh

hoạt cộng đồng để thể hiện sự thành

công của mình, đôi khi có những biểu

hiện nặng về hình thức, nhƣ phô

trƣơng sự đóng góp vật chất cá nhân

hay sự vụ lợi trong các sinh hoạt cộng

đồng nhƣ lễ hội, xây sửa chùa chiền...

Vì thế, sự khác biệt về kinh tế cũng

dẫn tới sự khác biệt thái độ của con

ngƣời đối với các sinh hoạt và các

nghi lễ tôn giáo cộng đồng.

nhau trong kinh doanh hay tiêu dùng

càng hạn chế hơn vì mọi ngƣời vẫn

chỉ dựa vào sản xuất nông nghiệp hay

làm thuê nên không thể có nguồn thu

nhập bằng tiền dồi dào để trợ giúp lẫn

nhau. Theo khảo sát của Nguyễn

Ngọc Minh (2018: 48), có 46% ngƣời

dân không vay mƣợn, 35% vay từ

Ngân hàng Chính sách xã hội, 7% vay

từ Ngân hàng Nông nghiệp và Phát

triển nông thôn, 6% từ ngƣời chuyên

cho vay, 3% từ họ hàng, 2% từ bạn bè,

1% từ định chế ngân hàng và từ

ngƣời buôn bán. Tình hình này cho

thấy, ngƣời nông dân Khmer hiện nay

có rất ít khả năng trợ giúp lẫn nhau

bằng tiền và kinh tế hộ gia đình cũng

không nhƣ trƣớc nên không thƣờng

giúp nhau bằng sức lao động. Vì thế,

quan hệ gia đình, họ hàng, phum sóc

cũng mất dần sự tƣơng trợ, gắn bó và

tinh thần cộng đồng.

Điều đáng chú ý là trong quá trình

chuyển đổi cơ cấu kinh tế - xã hội tại

các vùng dân tộc thiểu số hiện nay

dẫn đến hiện tƣợng biến đổi tín

ngƣỡng tôn giáo ở những mức độ

khác nhau. Từ sự giảm sút niềm tin

vào tín ngƣỡng tôn giáo truyền thống,

xem nhẹ giá trị tâm linh chỉ xem nhƣ

là phƣơng tiện tìm kiếm những lợi ích

vật chất, tinh thần trong các sinh hoạt

cộng đồng, thậm chí là từ bỏ tín

ngƣỡng tôn giáo truyền thống để theo

các tôn giáo khác, hoặc tìm kiếm một

cộng đồng tôn giáo mới có thể làm

chỗ dựa cho đời sống vật chất trƣớc

mắt lẫn đời sống tinh thần ở thế giới

bên kia. Dù hiện tƣợng này chƣa

đƣợc nghiên cứu một cách toàn diện

và có hệ thống, nhƣng thực tế đã xảy

ra ở một số cộng đồng dân tộc thiểu

số ít có khả năng tiếp cận kinh tế thị

3.2 Biến đổi tín ngưỡng theo đạo

Tin Lành của người Khmer ở Nam

Bộ

Do sự chi phối của nhu cầu sinh kế cá

nhân ngày càng tăng, mối quan tâm

của các cá nhân đến đời sống tinh

thần của gia đình và cộng đồng phum

sóc cũng bị chi phối, nhất là với đa số

ngƣời Khmer đang gặp khó khăn

trong quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh

tế - xã hội. Sự thu hẹp vai trò của sản

xuất nông nghiệp trong nền kinh tế thị

trƣờng đã làm giảm thiểu chức năng

cố kết gia đình và cộng đồng của kinh

tế hộ gia đình vốn là cơ sở kinh tế xã trƣờng hay có những hoàn cảnh đặc

hội của hệ thống đạo đức truyền

biệt khó khăn. Trên bình diện xã hội

NGUYỄN ĐỨC DŨNG - ĐỖ THU HƢỜNG – BIẾN ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ…

71

và văn hóa, hiện tƣợng này đặt ra thời gian đồng bào bỏ đạo Phật vì

chùa tại địa phƣơng không có sƣ sãi

hoạt động. Vì lý do này nên hầu hết

ngƣời Khmer tại đây đã cải đạo theo

Tin Lành…” (Phan Thị Yến Tuyết,

2018: 71).

những vấn đề của sự xung khắc trong

các quan hệ gia đình và cộng đồng, vì

mỗi hệ thống tín ngƣỡng tôn giáo đều

giả định sự hình thành của một cộng

đồng xã hội khác biệt với những quan

niệm khác nhau về đời sống xã hội, về

thế giới tâm linh và về một kiểu tổ

chức xã hội riêng biệt.

Theo Nguyễn Thị Thanh Trang (2014),

một trong những nguyên nhân ngƣời

Khmer cải đạo sang đạo Tin Lành là

do điều kiện sống khó khăn trong nền

kinh tế thị trƣờng.

Các nghiên cứu về sự chuyển đổi tôn

giáo của cộng đồng dân tộc thiểu số ở

Nam Bộ đều cho rằng, sự chuyển đổi

tôn giáo thƣờng gắn với sự thay đổi

nơi cƣ trú và môi trƣờng sống do

chiến tranh hay các biến động kinh tế

xã hội. Để hòa nhập vào môi trƣờng

sinh sống mới, các nhóm dân tộc

thiểu số phải từ bỏ tín ngƣỡng tôn

giáo truyền thống của mình và theo tín

ngƣỡng của cộng đồng dân cƣ nơi cƣ

trú mà họ mới đến. Sự chấp nhận tín

ngƣỡng của cộng đồng nơi cƣ trú mới

là điều kiện của sự hòa hợp tôn giáo,

chính trị và xã hội giữa nhóm dân cƣ

mới đến và cộng đồng dân cƣ tại chỗ.

Vì thế, sự thống nhất trong thực tại

của đời sống cộng đồng hay xã hội là

yếu tố đòi hỏi sự thống nhất về ý thức

hay tín ngƣỡng tôn giáo của các

thành viên của họ. Mặt khác, tổ chức

tôn giáo còn có vai trò quan trọng

trong các cộng đồng dân cƣ tự quản

nên việc chọn lựa tham gia một tôn

giáo cũng đảm bảo cho đời sống cộng

đồng của con ngƣời luôn có tính tổ

chức và tính ổn định: “Ngƣời Khmer ở

xã Lộc Khánh, huyện Lộc Ninh, tỉnh

Bình Phƣớc vốn là những tín đồ Phật

giáo Nam tông lâu đời. Song có một

Bảng 1. Số lƣợng tín đồ Tin Lành ở tỉnh

Trà Vinh từ 1954 đến 2005⁽¹¹⁾

Năm Số tín đồ Tin Lành Tỷ lệ tăng %

1954

1975

2001

2005

90

192

0%

53%

49%

63%

376

1011

Nguồn: Theo Nguyễn Thị Thanh Trang,

2014: 43-44.

Điều đáng chú ý là giai đoạn 1954-

1975 và 1975-2001 tỷ lệ tín đồ tăng

luôn xấp xỉ 50%. Giai đoạn 2001-2005

(5 năm) tỷ lệ lệ tín tăng lên 63%. Điều

này có nghĩa là sự chuyển đổi tín

ngƣỡng tôn giáo của các vùng dân tộc

thiểu số có biểu hiện mạnh nhất từ

những năm 2001 đến năm 2005, gắn

liền với những tác động của quá trình

chuyển đổi cơ cấu kinh tế xã hội trên

cả nƣớc.

Bảng 2. Số lƣợng tín đồ của đạo Tin Lành

trong dân tộc Khmer ở Trà Vinh (2005-

2010)

Tín đồ

ngƣời

Khmer

Tín đồ Tỷ lệ

toàn tỉnh tăng %

Tỷ lệ

tăng %

Năm

2005 1.011

0%

309

0%

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (274) 2021

72

quả khảo sát ở Bảng 3 thì nhóm

nghèo luôn đề cao ý nghĩa sinh hoạt

cộng đồng trong các nghi lễ ở chùa

hơn các nhóm trung bình và khá -

giàu qua hai chỉ số “cộng đồng” và

“hội hè”. Điều này cho thấy, ngƣời

nghèo luôn xem sinh hoạt tôn giáo tín

ngƣỡng gắn liền với tinh thần của đời

sống cộng đồng với tƣ cách là chỗ

dựa cho đời sống vật chất và tinh thần.

2006 1.118

2007 1.181

10%

339

375

336

385

414

9,8%

10%

5,6%

2008 1.139 -3,5%

-10%

14,5%

7,5%

2009 1.194

2010 1.287

5%

7,7%

Nguồn: Theo Nguyễn Thị Thanh Trang,

2014: 52.

Sự gia tăng mạnh số tín đồ Tin Lành

là ngƣời Khmer ở Trà Vinh cho thấy

sự tác động của những biến đổi kinh

tế xã hội đến đời sống vật chất và tinh

thần còn mạnh hơn so với sự tác

động này ở các nhóm không phải là

ngƣời Khmer.

Trong Bảng 4, quan niệm của những

ngƣời Khmer về sự tham gia vào các

sinh hoạt tôn giáo ở nhà thờ dƣới các

hình thức khác nhau cho thấy nhóm

nghèo có tỷ lệ quan tâm tìm hiểu mọi

sinh hoạt ở nhà thờ và hội hè cao hơn

các nhóm trung bình. Dù quan tâm

đến các sinh hoạt tôn giáo ở chùa hay

ở nhà thờ, ngƣời Khmer vẫn coi các

biểu tƣợng tôn giáo nhƣ hiện thân của

sức mạnh siêu nhiên chi phối các hiện

tƣợng của thiên nhiên và những may

rủi trong cuộc sống con ngƣời nên số

lƣợng tín đồ tham dự luôn cao tuyệt

đối.

Tuy nhiên vấn đề chuyển đổi tín

ngƣỡng tôn giáo và sự biến đổi của

trạng thái tín ngƣỡng tôn giáo ở

ngƣời Khmer trong khảo sát (tháng

11/2017) của tác giả lại không hoàn

toàn đồng nhất với nhau. Kết quả

khảo sát ở xã Phú Tân, huyện Châu

Thành, tỉnh Sóc Trăng cho thấy,

những ngƣời nghèo trong mẫu điều

tra vẫn có tỷ lệ tin tƣởng cao đối với

các tín ngƣỡng tôn giáo, trong khi các

nhóm có mức sống trung bình và khá -

giàu có tỷ lệ tin tƣởng giảm dần. Kết

Sau khi trải nghiệm đời sống cộng

đồng của các tôn giáo mới, nếu các

tôn giáo này thực sự đáp ứng đƣợc

Bảng 3: Sự tham gia các sinh hoạt tôn giáo ở chùa của ngƣời Khmer ở xã Phú Tân,

(Châu Thành, Sóc Trăng)

Nghĩa vụ

Đón tết Nghi lễ Cộng đồng Hội hè Cầu may

tôn giáo

Số hộ

%

24

96

21

84

18

95

26

93

19

76

13

68

15

54

7

28

3

24

96

20

80

15

79

25

89

Nghèo

Số hộ

%

19

Trung bình

Khá - giàu

100

28

16

4

100

27

Số hộ

%

100

14

96

Nguồn: Nguyễn Đức Dũng, 2017.

NGUYỄN ĐỨC DŨNG - ĐỖ THU HƢỜNG – BIẾN ĐỔI CƠ CẤU KINH TẾ…

73

Bảng 4. Sự tham gia các sinh hoạt tôn giáo ở nhà thờ của ngƣời Khmer ở xã Phú Tân,

(Châu Thành, Sóc Trăng)

Quan hệ

Tìm hiểu Nghi lễ Hội hè Trợ giúp Cầu may

Đã bỏ

mới

Số hộ

%

11

44

5

12

48

6

24

2

3

12

1

11

44

5

9

1

4

0

2

7

Nghèo

36

0

Số hộ

%

Trung bình

Khá - giàu

25

6

30

8

10

1

5

25

7

0

Số hộ

%

4

3

21

27

3,5

14

24,5

10,5

Nguồn: Nguyễn Đức Dũng, 2017.

những nhu cầu vật chất và tinh thần vì họ đã tạo lập đƣợc cơ sở khá vững

thì ngƣời Khmer mới hoàn toàn thay chắc cho kinh tế gia đình, do đó ít cảm

đổi tín ngƣỡng truyền thống của mình. thấy phải lệ thuộc vào các quan hệ

Điều này giải thích tại sao những cộng đồng nhƣ trƣớc.

ngƣời Khmer nghèo thƣờng có tỷ lệ

4. KẾT LUẬN

chuyển đổi tôn giáo cao hơn dù họ

Từ những biến đổi trong kinh tế hộ gia

vẫn tin tƣởng ở tín ngƣỡng truyền

đình khi tiếp cận với kinh tế thị trƣờng

thống, bởi tín ngƣỡng truyền thống có

của ngƣời Khmer ở Nam Bộ, cho thấy

sự khác biệt và sự phân biệt đối xử

đa số ngƣời Khmer đã có sự cải thiện

trong sinh hoạt cộng đồng, nhất là khi

căn bản về mức sống. Sự biến đổi

sự quan tâm tƣơng trợ giúp đỡ lẫn

của kinh tế hộ gia đình về phƣơng

nhau gắn với các quan hệ cộng đồng

diện tổ chức sản xuất hay quan hệ

và tín ngƣỡng truyền thống của ngƣời

sản xuất đã dẫn đến sự đề cao các

Khmer không còn đƣợc duy trì. Vì thế,

hoạt động sinh kế của cá nhân hơn là

hiện tƣợng các cộng đồng hay nhóm

của hộ gia đình nhƣ một đơn vị kinh tế

dân tộc thiểu số đi theo các tôn giáo

trƣớc đây. Sự giảm thiểu vai trò tổ

mới một thời gian rồi lại trở về với các

chức kinh tế của hộ gia đình trong nền

tín ngƣỡng tôn giáo truyền thống cũng

là hiện tƣợng khá phổ biến hiện nay.

Trong khi đó các nhóm trung bình và

khá - giàu, do đã chuyển đổi cơ cấu

kinh tế từ nông nghiệp sang phi nông

nghiệp, từ kinh tế tự cung tự cấp sang

kinh tế thị trƣờng, nên luôn có những

biểu hiện tin tƣởng vào tín ngƣỡng,

kinh tế thị trƣờng dẫn tới sự giảm

thiểu ý thức của cá nhân về vai trò

của cộng đồng trong đời sống kinh tế

xã hội. Các cá nhân, nhất là những

ngƣời trẻ hay những ngƣời có hoàn

cảnh đặc biệt khó khăn, khi không còn

chỗ dựa vào các quan hệ hợp tác

tƣơng trợ của cộng đồng nông nghiệp

tôn giáo truyền thống thấp hơn nhƣng truyền thống phải di cƣ hay xa rời

cuộc sống cộng đồng để tìm sinh kế

họ lại ít có sự chuyển đổi tôn giáo hơn

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 6 (274) 2021

74

khác hay những ngƣời không thể thay tập trung chủ yếu vào các sinh hoạt

đổi công việc thƣờng đi tìm chỗ dựa tôn giáo hơn là chú ý đến các hoạt

trong các quan hệ cộng đồng mới đã động kinh tế xã hội trong các cộng

dẫn tới sự chuyển đổi tín ngƣỡng nhất đồng dân cƣ. Nếu Phật giáo Nam tông

thời hay lâu dài. Vì thế, sự chuyển đổi muốn giữ đƣợc vị thế ảnh hƣởng

tín ngƣỡng tôn giáo của ngƣời Khmer tuyệt đối nhƣ trƣớc đây cần phải mở

Nam Bộ hiện nay gắn với những biến rộng ảnh hƣởng ra các hoạt động kinh

đổi trong đời sống cộng đồng trong khi tế và những sinh hoạt cộng đồng. 

tinh thần của Phật giáo Nam tông vẫn

TÀI LIỆU TRÍCH LIỆU TRÍCH DẪN

1. Ngô Thị Phƣơng Lan. 2012. Bất ổn sinh kế và di cư lao động của người Khmer ở Đồng

bằng sông Cửu Long. Tạp chí Nghiên cứu Con người, số 3/2012.

2. Nguyễn Đức Dũng. 2017. Số liệu điều tra tại xã Tân Phú, huyện Châu Thành, tỉnh Sóc

Trăng, tháng 11 năm 2017.

3. Nguyễn Khắc Cảnh. 1997. Loại hình công xã của người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu

Long. Luận án phó tiến sĩ khoa học Lịch sử, chuyên ngành Dân tộc học, Trƣờng Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TPHCM.

4. Nguyễn Ngọc Minh. 2018. Sinh kế của người Khmer tại xã Vĩnh Hải, huyện Vĩnh Châu tỉnh

Sóc Trăng. Luận văn thạc sĩ Xã hội học, Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học

Xã hội Việt Nam.

5. Nguyễn Thị Thanh Trang. 2014. Sự du nhập và ảnh hưởng của đạo Tin Lành trong đời

sống văn hóa của người Khmer ở Trà Vinh. Luận văn thạc sĩ Văn hóa học, Trƣờng Đại học

Trà Vinh.

6. Phan Thị Yến Tuyết. 2018. Chuyển đổi tín ngưỡng, tôn giáo trong các cộng đồng dân tộc

thiểu số tại miền Đông Nam Bộ. Tạp chí Khoa học Xã hội (TPHCM), số 2 (234), tr. 68-83.

7. Tổng cục Thống kê. 2019. Tổng quan kinh tế - xã hội Việt Nam năm 2018.

https://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=382&idmid=2&ItemID=19041, truy cập ngày

22/6/2019.

8. Viện Khoa học xã hội Việt Nam. 2011. Giảm nghèo ở Việt Nam, thành tựu và thách thức.

Kỷ yếu hội thảo.