Biến đổi về kinh tế và văn hóa - xã hội của người Thái ở vùng tái định cư thủy điện Lai Châu

Biến đổi về kinh tế và văn hóa - xã hội của

người Thái ở vùng tái định cư thủy điện Lai Châu

Nguyễn Thị Tám¹

¹Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Email: hongtam.ls89@gmail.com

Nhận ngày 4 tháng 6 năm 2017. Chấp nhận đăng ngày 7 tháng 7 năm 2017.

Tóm tắt: Chịu ảnh hưởng từ quá trình di dân tái định cư ở vùng lòng hồ thủy điện Lai Châu, đời

sống của tộc người Thái đã và đang có những biến đổi sâu sắc cả tích cực và tiêu cực về mặt kinh

tế và văn hóa - xã hội. Một số khó khăn bước đầu (trong sản xuất nông nghiệp, trao đổi buôn bán,

chăm sóc sức khỏe, giáo dục…) sẽ được khắc phục khi ổn định chỗ ở. Tuy nhiên, những thay đổi

về văn hóa - xã hội sẽ ảnh hưởng lâu dài đến cuộc sống của người dân trong tương lai. Để có thể

giảm thiểu tối đa tác động của những biến đổi tiêu cực đến đời sống của đồng bào, cần phải thực

hiện đồng bộ, triệt để, thỏa đáng và kịp thời các giải pháp như tạo sinh kế, phát huy truyền thống

dân chủ, bảo vệ, giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống của tộc người Thái ở vùng tái định cư thủy

điện Lai Châu.

Từ khóa: Dân tộc Thái, kinh tế, văn hóa - xã hội, tái định cư, thủy điện, Lai Châu.

Phân loại ngành: Dân tộc học

Abstract: The life of Thai ethnic people who once lived in and have moved out of the area, which

is now the reservoir of Lai Chau hydropower plant, has been undergoing profound changes, both

positively and negatively, in economic, cultural and social aspects, as a result of the resettlement. A

number of initial difficulties, e.g. those in agricultural production, trade, health care, education…,

will be overcome once they have stable residence. Meanwhile, cultural and social changes will

exert lasting impacts on their future life. In order to minimise the impacts of negative changes to

their life, it is necessary to carry out synchronous, complete, satisfactory and timely solutions of

livehood creation, and bring into full play the good impacts of fine community and traditional

factors, namely democracy and the protection and preservation of the traditional cultural values.

Keywords: Thai ethnic people, economy, culture and society, resettlement, hydropower, Lai Chau.

Subject classification: Ethnology

78

Nguyễn Thị Tám

1. Mở đầu

Tại nơi ở mới, hầu hết người dân vẫn

duy trì kinh tế nông nghiệp. Ngoài lúa,

người dân còn trồng một số cây khác như

sắn, khoai, các loại hoa màu. Người Thái

cho biết, ưu điểm về đất đai ở các bản tái

định cư là có sự gần gũi giữa nơi ở và nơi

sản xuất. Tại bản Mường Mô, xã Mường

Mô của huyện Nậm Nhùn, ruộng nước của

đồng bào nằm tập trung ở cánh đồng cách

nơi ở 2-3km, còn nương ngô, nương sắn

cách từ 3-5km. Trong khi đó, ở bản tái định

cư, người dân được bố trí đất nằm ngay sát

khu ruộng nước, những khu đất làm nương

lại nằm ngay trên các sườn đồi xung quanh

bản, thuận tiện cho việc đi lại từ nhà ra

ruộng, lên nương.

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi

trên, người Thái Trắng ở các bản tái định cư

cũng gặp phải không ít trở ngại về đất đai.

Thời điểm đầu của quá trình tái định cư,

người Thái Trắng chưa có đủ đất ruộng để

canh tác. Một số hộ dân ở bản Nậm Củm,

xã Mường Tè, huyện Mường Tè trong thời

gian nước chưa ngập vẫn tranh thủ cấy lúa

trên diện tích ruộng tại bản cũ. Tuy nhiên,

do ruộng ở xa bản mới, việc chăm sóc lúa

không được thường xuyên nên năng suất

lúa không cao. Người Thái ở thị trấn

Mường Tè cho biết, do việc chia đất đến

đầu năm 2015 chưa được tiến hành nên họ

bị lỡ mất vụ trồng ngô hàng năm thường

diễn ra vào tháng ba. Còn ở Mường Mô,

mặc dù đã biết vị trí đất ruộng mới của

mình, song đồng bào vẫn chưa được phân

chia đất cụ thể. Thêm vào đó, người dân

luôn thường trực nỗi băn khoăn là trong

thời gian tới khi được phân đất thì diện tích

mà họ nhận được sẽ ít hơn rất nhiều so với

địa bàn cũ. Xét về lâu dài, khi cộng đồng cư

dân đi vào cuộc sống ổn định, dân số gia

tăng thì nhu cầu về đất đai sẽ ngày càng trở

nên bức thiết hơn. Nhận thấy tầm quan

trọng của đất sản xuất, một số hộ ở bản

Nậm Củm, xã Mường Tè đã dùng một phần

Thủy điện Lai Châu là một công trình

trọng điểm có vai trò quan trọng đối với sự

phát triển của đất nước cũng như các tộc

người ở vùng Tây Bắc Việt Nam, trong đó

có tộc người Thái chiếm số lượng đông

nhất. Việc xây dựng và hoàn thành công

trình thủy điện Lai Châu đã mang lại

những lợi ích to lớn về nhiều mặt, nhưng

đồng thời cũng đặt ra những thách thức,

tác động không mong muốn đến tài

nguyên, môi trường và các tộc người vốn

cư trú lâu đời ở vùng lòng hồ và khu vực

xây dựng nhà máy. Người Thái ở đây hầu

hết là nhóm Thái Trắng (cư trú tập trung

tại bản Nậm Củm của xã Mường Tè; khu

5, khu 9 ở thị trấn Mường Tè của huyện

Mường Tè; bản Mường Mô thuộc xã

Mường Mô của huyện Nậm Nhùn, tỉnh Lai

Châu). Bài viết này phân tích những biến

đổi trong đời sống của dân tộc Thái về

kinh tế và văn hóa - xã hội; từ đó đưa ra

một số giải pháp phát triển bền vững cho

tộc người Thái tại vùng tái định cư thủy

điện Lai Châu.

2. Biến đổi về kinh tế

2.1. Sở hữu đất đai

Trong quá trình di dân tái định cư, biến đổi

rõ nhất là sự thay đổi về sở hữu đất đai. Đối

với người Thái ở Mường Tè và Nậm Nhùn,

nông nghiệp được coi là ngành kinh tế chủ

đạo, do vậy đất đai là tư liệu sản xuất quan

trọng nhất. Khảo sát thực tế cho thấy, ở vị

trí bản cũ, mỗi gia đình người Thái có từ 3-

4ha đất các loại, bao gồm đất thổ cư, đất

trồng cây lương thực, đất vườn. Diện tích

đất này đã đảm bảo được một phần đáng kể

về lương thực dùng trong cuộc sống hàng

ngày cho đa số các hộ gia đình người Thái.

79

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

tiền hỗ trợ tái định cư để mua đất ruộng của trồng lúa nên người dân chỉ tiếp tục trồng

người Giáy ở bản Giẳng (cách bản tái định ngô trên diện tích đất nương, do vậy tạm

cư của người Thái Trắng 3km). Một vài hộ thời ngô trở thành cây lương thực chủ đạo

phải bỏ ra 26 triệu đồng để mua thửa ruộng của đồng bào. Ở bản cũ, người dân trồng rất

với diện tích 1 sào (360m²).

nhiều loại cây ăn quả trong vườn nhà (như

xoài, mít, bưởi, na, ổi...), nhưng khi lên bản

tái định cư, họ không mang theo được các

loại cây này, để trồng lại được cần phải mất

5 đến 10 năm.

2.2. Sản xuất nông nghiệp

Đi kèm với vấn đề sở hữu đất đai, sản xuất

nông nghiệp của người Thái Trắng cũng

đang chịu tác động khá lớn từ quá trình tái

định cư. Ở địa bàn cư trú cũ, người Thái

Trắng đã chọn cho mình những mảnh đất

màu mỡ gắn với nguồn nước thuận lợi để

canh tác lúa nước 2 vụ/năm (ở bản Mường

Mô, xã Mường Mô, huyện Nậm Nhùn và

bản Nậm Củm, xã Mường Tè, huyện

Mường Tè), 1 vụ/năm (ở bản Mấn và bản

Bo, thị trấn Mường Tè, huyện Mường Tè).

Tại bản cũ, ruộng nước của người dân nằm

sát sông Đà nên đất đai được bồi đắp

thường xuyên, do đó khi trồng lúa nước,

đồng bào ít sử dụng phân bón mà năng suất

lúa vẫn cao. Khi sang bản mới ở khu tái

định cư, việc sản xuất nông nghiệp sẽ có

một số thay đổi mang tính tiêu cực so với

trước: hầu hết diện tích ruộng ở nơi ở mới

Về chăn nuôi: tại nơi ở cũ, nhờ có những

cánh đồng và đồi cỏ rộng lớn nên trung

bình mỗi hộ dân nuôi 1 - 2 con trâu, 3 - 4

con bò đáp ứng sức kéo. Tuy nhiên, đến nơi

ở mới, người dân nhận định việc chăn nuôi

khó khăn hơn do thiếu bãi chăn thả. Ở khu

5 của thị trấn Mường Tè, khi có kế hoạch di

chuyển lên nơi ở mới, đồng bào đã bán hết

số trâu, bò để phụ thêm vào việc xây dựng

nhà cửa khang trang tại bản tái định cư.

Trước đây, những vật nuôi này được coi là

tài sản lớn trong gia đình người Thái Trắng,

nay bán đi trong khi cơ giới hóa chưa đến

được với đồng ruộng của họ thì rất có thể

trong những vụ tới ruộng, nương của người

dân sẽ thiếu sức cày kéo. Tại bản Mường

Mô, xã Mường Mô, huyện Nậm Nhùn, các

hộ nghèo được nhận sự hỗ trợ của Nhà

đều cách xa nguồn nước sông Đà, vì hệ nước bằng trâu, bò. Năm 2012, bản nhận

thống đập thủy lợi chưa được xây dựng nên được 6 con bò; năm 2014, bản được nhận

trong vài năm tới người dân chỉ chờ vào

nước mưa và chỉ có thể trồng được 1 vụ lúa

thay vì 2 vụ như trước. Thêm nữa là, do

không gần sông Đà nên lượng phù sa bồi

đắp cho ruộng không có, mặc dù đất đai ở

khu tái định cư khá màu mỡ nhưng sử dụng

trong một thời gian nhất định, đất dễ bị

thoái hóa dẫn đến năng suất không cao.

Trong trường hợp đó, đồng bào sẽ phải đầu

tư các loại phân bón để cải tạo đất ruộng.

Về cơ cấu cây trồng: tại nơi ở cũ, lúa là

loại cây trồng chủ đạo bên cạnh các cây phụ

trợ như ngô, sắn, vì thế người dân hoàn

toàn có thể chủ động về lương thực. Khi

chuyển lên vùng tái định cư, do chưa có đất

14 con trâu. Tuy nhiên, cả 6 con bò đều bị

chết, trâu thì bị gầy còm. Lý giải về thực

trạng này, đồng bào cho biết do giống trâu,

bò này đều nhập từ nơi khác (Hà Nam,

Ninh Bình) nên về đây không hợp khí hậu,

dễ bị dịch bệnh vào mùa lạnh. Người dân

mong muốn Nhà nước cung cấp giống vật

nuôi phù hợp với thời tiết ở địa phương để

vật nuôi có thể sống và phát triển được,

hoặc hỗ trợ tiền mặt để người dân tự tìm

giống vật nuôi thích hợp (cán bộ dự án có

thể xuống địa bàn để nghiệm thu). Bên cạnh

chăn nuôi trâu, bò, người Thái Trắng sau

khi chuyển cư cũng mang theo các loại gia

súc nhỏ và gia cầm, tuy nhiên khi đến nơi ở

80

Nguyễn Thị Tám

mới số vật nuôi này bị chết hoặc gầy còm Mường Tè và bản Mường Mô, xã Mường

dần do thay đổi môi trường sống và thiếu

nguồn thức ăn dành cho chăn nuôi. Hiện

nay, đồng bào dành ra một khoản tiền sau

khi đã xây dựng nhà cửa để mua giống gia

súc, gia cầm về nuôi, nhằm gây dựng lại

đàn vật nuôi như trước.

Mô thì ở Khu 5, Khu 9 của thị trấn Mường

Tè, hoạt động trao đổi buôn bán diễn ra tấp

nập hơn do vị trí bản nằm ở trung tâm của

huyện. Người dân ở bản Nậm Củm muốn

mua các mặt hàng điện tử, đồ dùng trong

gia đình phải đi ra chợ huyện Mường Tè.

Thời gian đó mất cả mấy tiếng đồng hồ

khiến người dân hiếm khi đi chợ. Từ khi có

dự án thủy điện Lai Châu, các tuyến đường

giao thông, các cây cầu được xây dựng, nhờ

vậy mà hàng hóa từ dưới Thổ Tang (Vĩnh

2.3. Thủ công nghiệp

Trước đây, người Thái Trắng thường khai

thác các sản vật từ rừng để phát triển một số

nghề thủ công phục vụ cuộc sống và tạo Tường, Vĩnh Phúc), Điện Biên được vận

thêm thu nhập cho gia đình, trong đó nghề

dệt và nghề đan được đồng bào chú trọng

phát triển. Tuy nhiên, nghề đan nay còn ít

xuất hiện trong cuộc sống của người Thái

Trắng ở bản tái định cư do họ bị hạn chế

khai thác các sản vật từ rừng nên thiếu

nguyên liệu để duy trì nghề này. Từ khi đến

bản mới, người dân chủ yếu sử dụng các đồ

dùng đan lát đã có sẵn từ trước chứ chưa

làm thêm các đồ dùng mới hoặc làm thêm

để mang bán ngoài chợ như trước kia. Cũng

giống như nghề đan, nghề dệt không có

điều kiện hoạt động do không khai thác

được nguyên liệu từ rừng và hiện tại chưa

có đất để trồng các loại cây lấy sợi. Hiện

nay, người Thái Trắng giữ lại rất ít bộ

khung dệt, hộ nào còn thì cất gọn gàng vào

một góc nhà sàn. Họ đa phần đều mua quần

áo may sẵn của người Kinh hoặc mua vải

sẵn về tự cắt may.

chuyển lên một cách dễ dàng. Thậm chí

ngay tại bản tái định cư, các cửa hàng, quán

dịch vụ mọc lên ngày càng nhiều. Số lượng

cơ sở sản xuất, kinh doanh cá thể của người

Thái Trắng ở vùng tái định cư thủy điện Lai

Châu cũng tăng lên đáng kể và đa dạng các

loại hình như buôn bán tạp hóa, vật liệu xây

dựng, thực phẩm tươi sống, cửa hàng

ăn/uống, dịch vụ giải trí (karaoke, bi-a,...),

dịch vụ xay xát nông sản, cửa hàng sản xuất

đồ gỗ... Các cửa hàng này phần nào đáp ứng

nhu cầu trong đời sống của người dân tại

vùng tái định cư, từ lương thực thực phẩm,

đồ dùng sinh hoạt, nguyên vật liệu xây dựng

đến những nhu cầu về giải trí… Đồng bào

mang bán các sản phẩm lúa gạo, ngô tự sản

xuất được cho đại lý thu mua lương thực để

đổi lấy các mặt hàng hữu dụng trong cuộc

sống của họ. Hiện tại, khi số tiền hỗ trợ tái

định cư vẫn còn dư giả, sức mua của người

dân còn lớn để phục vụ cho hoạt động xây

dựng nhà cửa, ăn uống. Tuy nhiên, xét về lâu

dài, nếu vấn đề đất đai chưa được giải quyết

thì sẽ thiếu nguồn nguyên liệu để làm ra sản

phẩm nông nghiệp và thủ công nghiệp. Khi

số tiền đền bù hết, người dân không những

hạn chế việc mua hàng do không có thu

nhập, mà còn khó có thể tham gia vào thị

trường với tư cách người bán do không có

sản phẩm để mang đi trao đổi.

2.4. Hoạt động trao đổi buôn bán

Việc quy hoạch các vùng tái định cư tạo

điều kiện cho thương nghiệp phát triển. Do

Nhà nước đầu tư xây dựng các tuyến đường

giao thông nên việc vận chuyển trao đổi

hàng hóa từ các nơi khác đến diễn ra thuận

lợi. Trước đây, ở địa bàn cư trú của người

Thái Trắng, so với bản Nậm Củm, xã

81

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

2.5. Hoạt động khai thác sản vật tự nhiên

động từ 500 - 600m). Việc canh tác nông

nghiệp trên diện tích ruộng mới của bản tái

định cư cũng gặp khó khăn do thiếu nước,

vì vậy, người dân chỉ mong chờ vào lượng

nước mưa và bể nước trên đầu nguồn mà

Ban dự án thủy điện nói là sẽ xây dựng cho

đồng bào.

Mặc dù ở địa bàn mới, người Thái Trắng

gặp phải nhiều khó khăn, song xét về mặt

điều kiện tự nhiên, đây vẫn là những khu

vực có tài nguyên thiên nhiên đa dạng và

thuận lợi cho hoạt động mưu sinh của

người dân. Trước hết về tài nguyên rừng

(xã Mường Tè có 11.902,2 ha đất lâm

nghiệp [5], thị trấn Mường Tè có 818,7 ha

đất lâm nghiệp [6], xã Mường Mô có

12.266,3 ha đất lâm nghiệp [4], phong phú

về lâm sản. Khu tái định cư của người Thái

Trắng là nơi có rừng bao quanh và khá gần

nơi cư trú (chỉ cách 3 - 4km). Về nguồn

nước, hầu hết quanh các bản tái định cư

đều có suối chảy qua, nước trong và có

nguồn thủy sản dồi dào.

3. Biến đổi về văn hóa - xã hội

3.1. Không gian sinh sống

Khi chuyển lên bản mới, do những khác

biệt về địa hình và cách bố trí của chính

quyền sở tại, nên không gian sống của

người Thái Trắng cũng có những thay đổi

nhất định.

Các hộ gia đình được bố trí 320m²đất ở,

Khi chuyển đến nơi ở mới, nhu cầu của

người dân về những sản vật từ rừng (như gỗ đó là không gian tương đối rộng, khoảng

cách giữa mỗi nhà từ 15-25m. Với ô đất

được chia, người dân có nhiều lựa chọn hơn

để dựng nhà, rau, măng làm thực phẩm…)

là rất lớn. Tuy nhiên, ở thị trấn Mường Tè

do Ban quản lý dự án cấp huyện chưa hoàn trong việc xây dựng nhà cửa theo ý muốn,

đồng thời có thể tận dụng tốt hơn diện tích

đất xung quanh nhà để làm vườn, chăn nuôi

tất việc đền bù, thu hồi rừng từ dân sở tại và

chuyển giao cho dân mới đến, nên toàn bộ

diện tích rừng xung quanh khu tái định cư hoặc mở cửa hàng… Rõ ràng là, khi có sự

can thiệp của Ban quản lý dự án Thủy điện

thì việc phân bố dân cư tại bản tái định cư

vẫn do chính quyền và dân sở tại quản lý.

Người Thái Trắng mới đến chỉ được vào

rừng lấy củi, măng; không được lấy các loại được quy hoạch khoa học và hợp lý. Vị trí

các hộ gia đình được phân bố dọc theo mặt

đường, có các đường cấp phối đến từng hộ,

lâm sản khác, đặc biệt là gỗ. Không những

vậy, tại nơi ở mới, người Thái cũng khó tìm

nguồn nước. Ở bản Nậm Củm, xã Mường nhờ vậy mà không gian toàn bản thoáng mở

hơn so với nơi ở cũ. Khi hệ thống đường

giao thông chính và đường liên bản hoàn

Tè và bản tái định cư 11, thị trấn Mường

Tè, lúc đầu khi mới chuyển cư đến, người

dân dùng nước đập do Ban quản lý dự án thành thì việc đi lại trong bản tái định cư sẽ

thuận tiện và dễ dàng hơn so với trước đây.

Tuy nhiên, sự thay đổi về không gian

sống là một sự biến đổi không nhỏ trong tập

quán cư trú mật tập trước đây, và có thể

phải mất một thời gian dài người dân tái

định cư mới quen với kiểu phân bố mới. Do

việc xây dựng nhà máy thủy điện Lai Châu,

nên cộng đồng dân tộc Thái ở nhiều bản đã

phải rời bỏ môi trường sinh sống truyền

xây dựng nhưng chỉ sử dụng được chục

ngày thì đập bị vỡ. Từ đó, đồng bào dùng

nguồn nước mắc từ các khe trên núi về,

song tình trạng mất nước diễn ra liên tục do

đường dẫn ống hầu hết là các ống cũ được

tận dụng lại. Ở bản Mường Mô, nước từ bể

không đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt của

người dân nên rất nhiều gia đình trong bản

dẫn nước từ khe về nhà, khoảng cách dao

82

Nguyễn Thị Tám

thống của mình đến các khu tái định cư. đồng ít nhiều bị thay đổi. Ảnh hưởng đầu

Nhìn về mặt kiến trúc xây dựng, các bản tái

định cư của đồng bào đều mới, đẹp, khang

trang và kiên cố hơn nhiều so với chỗ ở cũ

của đồng bào. Mỗi căn nhà có giá trị tương

ứng trên dưới 100 triệu đồng. Thêm vào đó,

sự đầu tư về cơ sở hạ tầng đã giúp cho

người dân vùng tái định cư được hưởng lợi

từ các điều kiện y tế, giáo dục, giao lưu

ngoài cộng đồng. Song, tâm lý chung của

họ khi phải rời bỏ môi trường sinh sống đã

gắn bó bao đời là sự hoang mang, lo lắng

cho cuộc sống tương lai và sự tiếc nuối

phần nào cuộc sống cũ.

tiên của việc cộng đồng bị chia nhỏ là các

mối quan hệ họ hàng, thông gia bị thay đổi,

thể hiện qua việc thành viên trong một dòng

họ bị chia tách đi những vị trí tái định cư

khác nhau. Sở dĩ có sự chia tách giữa các

thành viên, hộ gia đình trong cùng một

dòng họ là do có sự lựa chọn điểm di cư

khác nhau của các cá nhân, gia đình. Mặt

khác, do xuất phát từ quy mô thiết kế của

mỗi điểm tái định cư tương đối nhỏ so với

bản cũ, nên không thể đưa toàn bộ dân cư

của một bản vào một điểm tái định cư mà

phải chia thành nhiều điểm. Đây chính là

nguyên nhân làm cho cấu trúc dòng họ bị

chia tách. Điều dễ nhận thấy là, khi cấu trúc

dòng họ thay đổi kéo theo sự biến đổi của

các mối quan hệ cộng đồng truyền thống,

rất có thể tính cố kết cộng đồng cũng không

được duy trì như trước.

3.2. Quan hệ cộng đồng, dòng họ

So với nơi ở cũ, trong quá trình chuyển cư

lên nơi ở mới, quan hệ cộng đồng, dòng họ

đã biểu hiện nhiều nét biến đổi rõ rệt: quá

trình chuyển cư diễn ra nhiều công đoạn,

trong đó khâu vận chuyển và dựng nhà mất

nhiều sức lực và thời gian nhất. Thông qua

đó, sự đoàn kết tương trợ nhau trong cộng

đồng người Thái Trắng được biểu hiện rõ

nét hơn. Bên cạnh những thay đổi theo

chiều hướng tích cực, quá trình tái định cư

đã tạo ra những thay đổi mang tính tiêu cực

trong quan hệ cộng đồng. Để thích hợp với

quy mô của các điểm tái định cư, người

Thái Trắng được chia thành các bản nhỏ và

phân về một số điểm tái định cư khác nhau

hoặc dồn vào ở cùng với người dân ở bản

khác. Thậm chí, thay vì di cư tập trung theo

tổ chức của dự án, một số hộ gia đình lựa

chọn phương án khác (như di cư tự do đi

nơi khác). Ở bản Mường Mô, xã Mường

Mô có hai hộ di cư vào Tây Nguyên và một

hộ đi vào Bình Phước do có người nhà ở

đó. Bản Nậm Củm, xã Mường Tè có một hộ

xuống Mộc Châu, Sơn La sinh sống. Rõ

ràng là, dưới tác động của quá trình tái định

cư, cộng đồng cũ đã được chia tách thành

nhiều bộ phận làm cho kết cấu của cộng

3.3. Phong tục tập quán

Thứ nhất là, những biến đổi về tập quán

sản xuất trong nông nghiệp: lúa từ hai

vụ/năm sang một vụ/năm, từ chỗ lúa là cây

trồng chủ đạo, nay chưa có đất ruộng canh

tác nên ngô tạm thời trở thành cây lương

thực chính.

Thứ hai là, những thay đổi về nhà cửa.

Việc hỗ trợ kinh phí cho đồng bào dựng

nhà mới đã khiến cho người dân được tự

do lựa chọn mô hình và kiểu cách ngôi nhà

của mình. Tùy thuộc vào số tiền đền bù

nhiều hay ít mà các hộ gia đình dựng nhà

theo ý muốn của mình. Nhà nào được đền

bù nhiều tiền có thể xây kiểu nhà mái

bằng; nhà tầng, hộ nào được đền bù ít thì

dựng nhà sàn (có tận dụng gỗ ở nhà sàn

cũ) và lợp mái bằng nguyên liệu tôn, tấm

lợp xi măng, ngói. Trong một bản tái định

cư, xuất hiện nhiều kiểu hình nhà khác

nhau, ít nhiều làm mất đi tính thống nhất

83

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

trước đó. Tất cả người dân ở các bản tái

định cư đều có thẻ bảo hiểm y tế, khi ốm

đau có thể ra trạm xá xin thuốc. Nhưng

trong một số trường hợp bệnh nặng, họ phải

đi ra bệnh viện huyện, tỉnh. Thời điểm đầu

của quá trình tái định cư, trong điều kiện

đường sá chưa hoàn thiện, người dân đi lại

gặp rất nhiều khó khăn, nên việc đảm bảo

sức khỏe cho đồng bào hiện nay đang trở

thành vấn đề cần được cấp chính quyền sở

tại quan tâm giúp đỡ. Ngoài dịch vụ y tế

hiện đại, người Thái Trắng còn sử dụng các

tri thức dân gian về bốc thuốc nam trong

chăm sóc sức khỏe. Trong quá trình chuyển

cư lên bản mới, khi bị cảm cúm hoặc tai

nạn nhẹ do dựng nhà cửa (gãy tay, gãy

chân, bong gân…), họ thường nhờ cậy các

thày lang trong bản lấy lá đắp, uống để

chữa trị tạm thời, sau đó nhờ đến cán bộ y

tế xã hoặc đi bệnh viện.

Bên cạnh vấn đề chăm sóc sức khỏe,

người Thái Trắng ở các bản tái định cư vẫn

đang có nhiều ý kiến xung quanh vấn đề

giáo dục. Theo quy hoạch, ở các điểm tái

định cư đều có trường học. Tuy nhiên, tại

các điểm khảo sát, chúng tôi thấy hầu hết

các em nhỏ vẫn phải đi về bản cũ để tham

gia công việc học tập do trường học mới

chưa được hoàn thiện. Ở thị trấn Mường Tè

và bản Nậm Củm, học sinh đến lớp phải

vượt qua con suối, đa phần các em đều tự

đi. Ở bản Mường Mô, con em của đồng bào

phải quay về trường học ở bản cũ cách

điểm tái định cư 4km để học tập. Do các

bậc phụ huynh đang bận làm nhà cửa nên

không thể đưa đón con em mình đến

trường. Đối với những em đang độ tuổi học

trong một không gian cư trú đặc thù của

người Thái Trắng.

Thứ ba là, những biến đổi về mặt văn

hóa tinh thần. Người Thái Trắng chủ yếu

sống dựa vào sản xuất nông nghiệp nên hệ

thống các nghi lễ, lễ hội gắn liền với nông

nghiệp của đồng bào rất phong phú, thu hút

sự tham gia của cả cộng đồng. Trước đây,

khi còn ở bản cũ, người dân vẫn tổ chức

đều đặn các lễ hội, nghi lễ hàng năm. Tuy

nhiên, trong quá trình tái định cư, các nghi

lễ, lễ hội, một số hoạt động sinh hoạt cộng

đồng đang tạm thời bị gián đoạn.

3.4. Y tế, giáo dục

Ở cả ba địa bàn tái định cư của người Thái

Trắng đều có trạm y tế xã. Số lượng cán bộ

y tế vẫn còn hạn chế (mỗi xã có 1 bác sĩ, 1

y sĩ kiêm nhiệm vụ y tá, riêng ở thị trấn

Mường Tè có 1 bác sĩ, 2 y sĩ và 1 y tá). Hầu

hết đội ngũ cán bộ y tế xã đều là người

Kinh đến từ các tỉnh miền xuôi. Cơ sở vật

chất còn thiếu thốn khiến cho cán bộ y tế

trạm không thể đảm đương việc chăm sóc

sức khỏe của người dân, nhất là trong giai

đoạn di chuyển dân lên vùng tái định cư,

nhu cầu khám chữa bệnh của người dân

càng cao hơn. Đối với người Thái Trắng, từ

khi đến nơi ở mới, thay đổi thời tiết đột

ngột, vận chuyển đồ đạc và dựng nhà cửa

trong điều kiện trời nắng nóng khiến nhiều

người bị ốm (viêm đường hô hấp, tiêu

chảy…), gây ảnh hưởng không nhỏ đến sức

khỏe của người dân. Trước đây, khi còn ở

bản cũ, thi thoảng cán bộ y tế vẫn đến thăm

khám sức khỏe của bà con, trẻ em được đưa

đi tiêm phòng vắc xin định kỳ. Khi sang mẫu giáo, đa phần đều được phụ huynh cho

bản mới, cán bộ y tế vẫn chưa có đợt khám

sức khỏe mới nào cho người dân, thậm chí

việc cấp phát thuốc theo quy định hỗ trợ

cho dân tái định cư cũng được thực hiện

chậm hơn so với kế hoạch mà cán bộ dự án

thủy điện dự kiến thông báo cho người dân

nghỉ ở nhà (đợi khi trường lớp xây dựng

xong mới tiếp tục theo học). Một số em học

cấp hai cũng không duy trì lịch học thường

xuyên ở trường do phải ở nhà phụ giúp

công việc nhà và vận chuyển đồ đạc. Người

Thái Trắng mong chờ việc xây dựng trường

84

Nguyễn Thị Tám

cộng đồng ở các bản tái định cư của người

Thái. Bên cạnh đó, cần phát huy việc giáo

dục mang tính dân gian truyền thống trong

hôn nhân và gia đình của người Thái; tạo

cho con cái làm quen dần với các kỹ năng

lao động, cung cách ứng xử trong gia đình,

dòng họ và ngoài xã hội [3]. Ngoài ra, cần

tiếp tục thực hiện tốt công tác an sinh xã hội

về giáo dục, y tế và chăm sóc sức khỏe ban

đầu cho người dân.

Thứ ba, cần tuyên truyền cho các gia đình

người Thái thuộc diện di dân cho thủy điện

Lai Châu những kiến thức về bảo vệ, giữ gìn

giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình

khi chuyển đến nơi ở mới. Chẳng hạn, cần

thực hiện tốt các hoạt động sinh hoạt văn hóa

cộng đồng như đám cưới, đám ma, lễ cúng

bản, văn nghệ... Để duy trì các hoạt động này,

lớp sớm được hoàn thiện để con em bản tái

định cư được ổn định và tiếp tục việc học

hành. Thiết nghĩ, đây chỉ là những vấn đề

mang tính chất tạm thời bắt nguồn từ những

khó khăn trong giai đoạn đầu của quá trình

tái định cư. Về lâu dài, khi cuộc sống của

người dân đã ổn định, cơ sở hạ tầng được

hoàn thiện, việc đi lại trở nên dễ dàng, đồng

bào Thái Trắng sẽ có nhiều thuận lợi hơn

trong việc tiếp cận với hệ thống y tế hiện

đại, đồng thời chuyện đi lại học hành của

các em nhỏ cũng sẽ đỡ vất vả hơn. Thực tế

đến nay, các trường học, trạm y tế đã và

đang được hoàn thiện, tạo điều kiện cho

đồng bào đến khám chữa bệnh cũng như trẻ

em được đến trường đầy đủ.

4. Giải pháp phát triển bền vững cho tộc cần thiết xây dựng nhà văn hóa cho mỗi bản

người Thái ở nơi tái định cư

tái định cư, bởi đây là nơi tụ họp tuyên truyền

về các chủ trương, chính sách của Đảng và

Nhà nước, các quy ước của cộng đồng. Đồng

thời, đây cũng là nơi để mỗi người dân có thể

tìm đến và chia sẻ các mối quan tâm của

mình với văn hóa dân tộc.

Thứ nhất, để các hộ người Thái tái định cư

có thể “an cư”, những giải pháp tạo sinh kế

cho họ phải được triển khai và thực hiện

hiệu quả. Chính quyền, phòng ban các cấp

của địa phương cần nỗ lực thực hiện có

hiệu quả chính sách hỗ trợ sản xuất cho

vùng tái định cư, tư vấn hướng dẫn người

dân áp dụng những tiến bộ khoa học vào

sản xuất, triển khai nuôi, trồng những cây

con phù hợp với thực tế cuộc sống tại các

điểm tái định cư, như tổ chức chăn nuôi

theo mô hình hộ gia đình; nuôi cá chiên, cá

lăng trên hồ thủy điện; thâm canh tăng vụ

trên diện tích ruộng hiện có; triển khai thực

hiện các mô hình trồng cây phù hợp với thổ

nhưỡng của địa phương... Qua đó để người

dân ở các điểm tái định cư chủ động áp

dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật vào

sản xuất kinh doanh, nâng cao thu nhập, ổn

định cuộc sống tại nơi ở mới.

Cần đào tạo nâng cao năng lực quản lý

văn hóa của cán bộ các cấp, nhất là cán bộ

văn hóa cơ sở. Bởi vì họ là những người

trực tiếp làm việc với dân, nắm bắt mọi

diễn biến của đời sống văn hóa cơ sở; đồng

thời họ còn là những người có thể làm tốt

công tác tuyên truyền, giáo dục ý thức tự

giác của người dân trên địa bàn họ quản lý.

Bảo tồn các giá trị văn hóa Thái bằng

việc đầu tư tài chính thông qua ngân sách

và kêu gọi sự đầu tư của các cá nhân, tổ

chức. Cần kiến nghị các nhà đầu tư quan

tâm đến những dự án bảo tồn các yếu tố văn

hóa Thái truyền thống như trang phục, các

điệu múa, nghi lễ cưới xin, tang ma, nghề

thủ công...

Bên cạnh việc bảo tồn những giá trị văn

hóa truyền thống của tộc người Thái, các

cấp chính quyền cần quan tâm đến việc tiếp

Thứ hai, cần khuyến khích và phát huy

yếu tố cố kết cộng đồng và truyền thống

dân chủ tại nơi tái định cư nhằm duy trì tính

85

Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018

thu những yếu tố văn hóa mới phù hợp với

sự phát triển chung của đất nước và phù

hợp với văn hóa tộc người Thái. Đồng thời,

cần loại bỏ những yếu tố văn hóa lỗi thời và

không còn phù hợp với cuộc sống mới của

đồng bào tại nơi tái định cư.

việc thực hiện những giải pháp về mặt

kinh tế, xã hội, văn hóa một cách triệt để,

kịp thời sẽ tạo nên những hiệu quả tích

cực, góp phần giảm thiểu tối đa tác động

tiêu cực, phát huy những giá trị tốt đẹp

vốn có của đồng bào Thái tại nơi ở mới.

5. Kết luận

Tài liệu tham khảo

Để phục vụ cho lợi ích phát triển kinh tế -

xã hội chung của đất nước, việc di dời

người dân bị ảnh hưởng ra khỏi địa bàn

cư trú lâu đời đến nơi tái định cư mới là

chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà

nước ta. Tuy nhiên, trong quá trình thực

thi, bên cạnh những lợi ích kinh tế - xã

hội, thì việc di dời tái định cư cũng dẫn

đến sự đảo lộn cuộc sống, sự thay đổi về

môi trường cư trú, tập quán canh tác, sự

biến đổi về lối sống và nguy cơ mai một

các giá trị văn hóa truyền thống... Những

biến đổi cơ bản về mặt kinh tế và văn hóa -

xã hội của người Thái ở khu vực tái định

cư vùng lòng hồ thủy điện Lai Châu thể

hiện ở vấn đề sở hữu đất đai, sản xuất

nông nghiệp, thủ công nghiệp, trao đổi

buôn bán, khai thác tài nguyên, không

gian cư trú, quan hệ cộng đồng, dòng họ,

các phong tục tập quán... Bên cạnh những

chuyển biến mang tính tích cực vẫn còn

tồn tại nhiều thay đổi mang tính tiêu cực

trong cuộc sống của người Thái ở vùng tái

định cư. Trong các biến đổi đó, một số

biến đổi chỉ khó khăn bước đầu, sẽ được

khắc phục khi ổn định chỗ ở, song, những

thay đổi về mặt văn hóa - xã hội nhiều

khả năng sẽ có ảnh hưởng lâu dài đến

cuộc sống của người dân về sau. Vì vậy,

[1] Lâm Minh Châu (2010), “Tái định cư và biến

đổi kinh tế trong đời sống của người Thái

(Trường hợp bản Nậm Rên, xã Chiềng Sơn,

huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La)”, Tạp chí Dân

tộc học, số 2, Hà Nội.

[2] Nguyễn Văn Quân và cộng sự (2011), “Công

tác tái định cư dự án thủy điện Sơn La dưới

góc độ phong tục và tập quán canh tác của

đồng bào dân tộc vùng Tây Bắc”, Tạp chí

Khoa học và phát triển, t.9, số 6.

[3] Nguyễn Ngọc Thanh (Chủ biên) và các cộng sự

(2016), Văn hóa các dân tộc vùng lòng hồ thủy

điện Lai Châu, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[4] UBND xã Mường Mô (2015), Báo cáo Tình hình

thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế xã hội, đảm

bảo quốc phòng-an ninh năm 2014 phương

hướng, nhiệm vụ năm 2015, Mường Mô.

[5] UBND huyện Mường Tè (2014), Báo cáo tình

hình thực hiện Nghị quyết số 16/2011/NQ-

HĐND của HĐND tỉnh Lai Châu về công tác

bồi thường di dân, tái định cư dự án thủy điện

Lai Châu, Mường Tè.

[6] UBND Thị trấn Mường Tè (2014), Báo cáo tình

hình triển khai và kết quả thực hiện việc bố trí

dân cư các vùng thường xảy ra thiên tai theo

Quyết định số 193/2006/QĐ-TTg, ngày 28-4-

2006 và Quyết định số 1776/QĐ-TTg, ngày 21-

11-2012 của Thủ tướng Chính phủ, Mường Tè.

86