Luận văn Hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang hưởng trợ cấp thất nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ LAO ĐỘNG – THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HỒNG

HỖTRỢ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO LAO ĐỘNG ĐANG HƯỞNG

TRỢ CẤP THẤT NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ NHÂN LỰC

HÀ NỘI 2015

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ LAO ĐỘNG – THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG – XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HỒNG

HỖTRỢ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO LAO ĐỘNG ĐANG HƯỞNG

TRỢ CẤP THẤT NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH

Chuyên ngành: Quản Trị nhân lực

Mã số:6340404

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ NHÂN LỰC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS MAI QUỐC CHÁNH

HÀ NỘI 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn với đề tài “Hỗ trợ giải quyết việc làm cho

lao động đang hưởng trợ cấp thất nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh” là

công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân tôi, chưa được công bố trong bất

cứ một công trình nghiên cứu nào. Các số liệu, nội dung được trình bày trong

luận văn này là hoàn toàn hợp lệ và đảm bảo tuân thủ các quy định về bảo vệ

quyền sở hữu trí tuệ.

Tôi xin chịu trách nhiệm về đề tài nghiên cứu của mình.

Tác giả

Nguyễn Thị Hồng

i

MỤC LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT...................................................................... iv

DANH MỤC BẢNG BIỂU- SƠ ĐỒ ............................................................ v

MỞ ĐẦU....................................................................................................... 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỖ TRỢ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM

CHO LAO ĐỘNG ĐANG HƯỞNG TRỢ CẤP THẤT NGHIỆP............. 7

1.1. Khái niệm cơ bản................................................................................... 7

1.1.1. Khái niệm việc làm............................................................................... 7

1.1.2. Giải quyết việc làm............................................................................. 12

1.1.3. Thất nghiệp, trợ cấp thất nghiệp ......................................................... 13

1.1.4 Hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang hưởng trợ cấp thất nghiệp

..................................................................................................................... 22

1.2. Nội dung của hỗ trợ giải quyết việc làm cho người đang hưởng trợ

cấp thất nghiệp. .......................................................................................... 23

1.2.1 Xác định nhu cầu hỗ trợ GQVL của lao đông đang hưởng TCTN ....... 23

1.2.2. Các hoạt động cơ bản hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang

hưởng TCTN................................................................................................ 24

1.2.3. Đánh giá kết quả của việc thực hiện các hoạt động hỗ trợ giải quyết

việc làm cho lao động đang hưởng TCTN.................................................... 27

1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động

đang hưởng trợ cấp thất nghiệp ................................................................ 28

1.3.1 Nhân tố về cơ chế chính sách hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động

thất nghiệp.................................................................................................... 28

1.3.2. Nhân tố về cơ quan thực hiện hỗ trợ giải quyết việc làm .................... 29

1.3.3. Nhân tố về thị trường lao động ........................................................... 30

1.3.4. Nhân tố về bản thân người lao động .................................................. 31

ii

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG HỖ TRỢ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO

LAO ĐỘNG ĐANG HƯỞNG TRỢ CẤP THẤT NGHIỆP TRÊN ĐỊA

BÀN TỈNH QUẢNG NINH ....................................................................... 33

2.1. Khái quát tỉnh Quảng Ninh và Trung tâm dịch vụ việc làm Quảng

Ninh............................................................................................................. 33

2.1.1. Khái quát về tỉnh Quảng Ninh ............................................................ 33

2.1.2. Quá trình hình thành và phát triển của Trung tâm DVVL................... 34

2.2. Thực trạng thất nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh..................... 40

2.2.1 Tình hình lao động thất nghiệp và số LĐTN được hưởng TCTN trên địa

bàn tỉnh Quảng Ninh .................................................................................... 40

2.2.2.Nguyên nhân của số lao động thất nghiệp............................................ 44

2.3. Phân tích thực trạng hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang

hưởng TCTN trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh............................................ 46

2.3.1. Xác định nhu cầu HTGQVL của lao động đang hưởng TCTN trên địa

bàn tỉnh Quảng Ninh .................................................................................... 46

2.3.2. Các hoạt động cơ bản hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang

hưởng TCTN................................................................................................ 47

2.4. Nhân tố tác động tới công tác hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động

đang hưởng TCTN trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh................................... 57

2.4.1. Nhân tố thuộc về cơ chế chính sách HTGQVL cho lao động thất nghiệp

..................................................................................................................... 57

2.4.2. Nhân tố thuộc về cơ quan thực hiện HTGQVL cho người lao động đang

hưởng TCTN................................................................................................ 58

2.4.3. Nhân tố thuộc về thị trường lao động.................................................. 59

2.4.4. Nhân tố thuộc về người lao động đang hưởngTCTN .......................... 60

2.5. Đánh giá công tác hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang

hưởng TCTN trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh............................................ 61

iii

2.5.1 Kết quả đạt được của công tác HTGQVL cho lao động đang hưởng

TCTN........................................................................................................... 61

2.5.2. Tồn tại và nguyên nhân của công tác hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao

động đang hưởng TCTN............................................................................... 63

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP HỖ TRỢ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM

CHO LAO ĐỘNG ĐANG HƯỞNG TRỢ CẤP THẤT NGHIỆP TRÊN

ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH ............................................................... 69

3.1. Dự báo lao động thất nghiệp của toàn tỉnh đến năm 2020................ 69

3.2. Xác định mục tiêu hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang

hưởng TCTN trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đến năm 2020.................... 70

3.3. Hoàn thiện xác định nhu cầu hỗ trợ GQVL của lao động đang

hưởng TCTN trên địa bàn tỉnh. ................................................................ 71

3.4. Hoàn thiện một số giải pháp hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động

đang hưởng TCTN trên địa bàn tỉnh Quảng ninh.................................... 72

3.4.1. Đối với hệ thống chính sách ............................................................... 72

3.4.2. Đối với các hoạt động cơ bản của công tác hỗ trợ giải quyết việc làm 73

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ............................................................. 89

1. KẾT LUẬN............................................................................................. 89

2. KHUYẾN NGHỊ..................................................................................... 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................... 92

PHỤ LỤC.................................................................................................... 94

iv

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

TỪ VIẾT TẮT

BHTN

NỘI DUNG ĐẦY ĐỦ

Bảo hiểm thất nghiệp

Bộ lao động thương binh và xã hội

Lao động thất nghiệp

Giao dịch việc làm

BLĐTB & XH

LĐTN

GDVL

GQVL

Giải quyết việc làm

HTGQVL

TTDVVL

UBND

Hỗ trợ giải quyết việc làm

Trung tâm dịch vụ việc làm

Ủy ban nhân dân

TCTN

Trợ cấp thất nghiệp

TVGTVL

Tư vấn giới thiệu việc làm

v

DANH MỤC BẢNG BIỂU- SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1: Cơ cấu tổ chức bộ máy hoạt động của TTGTVL tỉnh Quảng Ninh.36

Bảng 2.1. Kết quả hoạt động của TTGTVL năm 2012-2014 ........................ 39

Bảng 2.2: Tình hình lao động hưởng trợ cấp thất nghiệp trên địa bàn tỉnh.... 41

Bảng 2.3. Tình hình lao động được hưởng TCTN theo trình độ.................... 43

Bảng 2.4. Lao động thất nghiệp theo vị trí công việc.................................... 44

Bảng 2.5.Tình hình nhu cầu HTGQVL của lao động đang hưởng TCTN qua

khảo sát. ....................................................................................................... 47

Bảng 2.6. Tình hình thực hiện TV, GTVL cho lao động hưởng TCTN........ 49

Bảng 2.7. Tình hình TVGTVL cho lao động đang hưởng TCTN.................. 50

Bảng 2.8. Tình hình tư vấn hỗ trợ học nghề cho lao động đang hưởng TCTN51

Bảng 2.9. Tình hình lao động đang hưởng TCTN tham gia hỗ trợ học nghề. 52

Bảng 2.10.Tình hình lao động được hỗ trợ học nghề.................................... 52

Bảng 2.11. Tình hình lao động biết đến sàn GDVL để tìm kiếm việc làm .... 53

Bảng 2.12. Tình hình doanh nghiệp tham gia tuyển dụng tại sàn GDVL ..... 54

Bảng 2.13. Tình hình thông tin vị trí tuyển dụng lao động trên SGDVL...... 55

Bảng 2.14.Tình hình lao động thất nghiệp tham gia tìm kiếm việc làm tại sàn

GDVL.......................................................................................................... 56

Bảng 2.15. Những vấn đề ảnh hưởng tới công tác hỗ trợ học nghề............... 67

1

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu đang diễn ra trên toàn thế giới, nó

đang làm cho nền kinh tế trên thế giới bị suy giảm, các lĩnh vực công nghiệp,

nông nghiệp và các loại hình dịch vụ đang bị suy giảm mạnh. Việt nam không

nằm ngoài tác động đó. Cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu tác động mạnh

đến nền kinh tế Việt nam, nền kinh tế phát triển chậm, các ngành công, nông

ngư nghiệp, dịch vụ chậm lại, hàng loạt các nhà máy phân xưởng đóng cửa ,

giải thể, hoặc thu hẹp sản xuất dẫn đến một số lượng lớn lao động bị thất

nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống kinh tế của người lao động nói riêng

và đời sống kinh tế - chính trị của đất nước nói chung. Cùng với sự hội nhập

kinh tế quốc tế đòi hỏi lao động có trình độ chuyên môn, đủ năng lực làm việc

trong môi trường toàn cầu hoá là rất thấp, đào tạo nguồn nhân lực chưa đáp

ứng kịp với xu hướng toàn cầu hoá, dẫn đến lao động từ trình độ phổ thông

cho đến lao động có trình độ chuyên môn đều thất nghiệp khó tìm kiếm được

việc làm.

Quảng Ninh cũng là một trong những tỉnh có tỷ lệ lao động bị mất việc

làm rất lớn. Để thực hiện chính sách an sinh xã hội, nhà nước đã có những

chính sách hỗ trợ lao động thất nghiệp để họ có cơ hội tìm kiếm việc làm và

có thể quay trở lại thị trường lao động, nó được thể hiện bằng hàng loạt các

chế độ của chính sách bảo hiểm thất nghiệp.

Đây là chính sách nhằm giúp lao động thất nghiệp trong thời gian thất

nghiệp có kinh phí ổn định cuộc sống sau khi mất việc và có cơ hội tìm kiếm

việc làm, bên cạnh đó chế độ bảo hiểm thất nghiệp còn có các chế độ hỗ trợ

người lao động tìm kiếm việc làm như: tư vấn miễn phí và giới thiệu việc làm,

hỗ trợ học nghề, cho người lao động giúp cho người lao động sớm tìm được

việc làm ổn định đời sống cho bản thân và gia đình họ.

2

Mặc dù các chính sách đưa ra để hỗ trợ một phần tổn thất thu nhập cho

người lao động, nhưng trên thực tế một số nội dung của chính sách này hoạt

động chưa có hiệu quả, nguồn lực nhà nước hỗ trợ thì nhiều nhưng để đến

được với người lao động thì còn gặp nhiều khó khăn, hoặc bản thân người lao

động cũng chưa quan tâm tới một số chính sách hỗ trợ này là do: các lớp tổ

chức học nghề không phong phú đa dạng, các ngành nghề không thu hút được

lao động tham gia, khi học viên học xong lại không có cơ hội tìm kiếm việc

làm. Chính vì thế chính sách Bảo hiểm Thất Nghiệp mang mục đích hỗ trợ

nhưng hiệu quả mang lại còn rất thấp. Lao động thất nghiệp ngày càng nhiều,

người lao động lại ít có cơ hội quay trở lại thị trường lao động, điều đó cho

thấy việc nghiên cứu, các giải pháp hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động

đang hưởng trợ cấp thất nghiệp là một yêu cầu cấp thiết hiện nay. Chính vì

vậy đề tài " Hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang hưởng trợ cấp thất

nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh” được nghiên cứu góp phần tạo ra các

cơ hội việc làm cho lao động đang hưởng trợ cấp thất nghiệp trên địa bàn tỉnh

Quảng Ninh hiện nay là rất cần thiết.

2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến luận văn

Năm 2009 chính sách Bảo hiểm thất nghiệp đi vào cuộc sống của người

lao động, có thể nói bước đầu nội dung của chính sách đã đáp ứng được

những mục tiêu cơ bản của chính sách đề ra, đối tượng tham gia và đối tượng

thụ hưởng ngày càng đông. Tuy nhiên sau 5 năm thực hiện chính sách và cơ

chế vận hành đã bộc lộ nhiều bất cập, vướng mắc về đối tượng tham gia và

chế độ trợ cấp Bảo hiểm thất nghiệp. Việc giải quyết chính sách chưa sát với

thực tế, cùng với việc chi trả trợ cấp thất nghiệp cho người lao động, thì việc

hỗ trợ giải quyết việc làm cho đối tượng lao động này như: Tư vấn giới thiệu

việc làm, hỗ trợ học nghề sau 5 năm thực hiện thì NLĐ khi mất việc làm mới

chỉ quan tâm đến việc nhận trợ cấp mà chưa thực sự quan tâm đến chính

3

sách hỗ trợ học nghề, tư vấn, giới thiệu việc làm mới và kết nối cung cầu lao

động, cho nên hiệu quả công tác hỗ trợ giải quyết việc làm chưa đạt hiệu quả.

Từ ngày 01/01/2010 đến hết năm 2014, các Trung tâm dịch vụ việc làm trên cả

nước đã tiếp nhận được 2.010.642 lượt người đăng ký thất nghiệp, trong đó

có 1.836.686 người được hưởng trợ cấp thất nghiệp số người hưởng trợ cấp

thất nghiệp được tư vấn, giới thiệu việc làm trong năm 2013 với 397.338 lượt

người, năm 2014 với 457.273 lượt người, số người thất nghiệp có nhu cầu học

nghề và được hỗ trợ học nghề năm 2013 có 10.610 người.

Theo thống kê của BHXH Việt Nam cho thấy kinh phí chi trả cho chính

sách BHTN chủ yếu là trả trợ cấp thất nghiệp. Số kinh phí chi cho hỗ trợ học

nghề của người lao động chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong việc hỗ trợ giải quyết việc

làm cho người lao động hưởng trợ cấp thất nghiệp. Đây cũng là tình trạng

chung của nhiều địa phương, nguyên nhân chủ yếu là mức hỗ trợ học nghề

theo quy định thấp.

Chính sách BHTN sau 5 năm thực hiện mới chỉ chú trọng đến công tác

giải quyết trợ cấp thất nghiệp cho người lao động khi chấm dứt hợp đồng lao

động. Mục đích của chính sách là nhằm đưa người lao động quay trở lại thị

trường lao động cho đến thời điểm hiện nay rất yếu kém gần như bị nhường

chỗ cho công tác chi trả trợ cấp thất nghiệp cho người lao động.

Những năm qua ở Việt Nam đã có nhiều người quan tâm nghiên cứu về

chính sách BHTN theo các nội dung khác nhau, trong bối cảnh nền kinh tế

đang chuyển đổi, và thị trường lao động đang được hình thành nên chưa có

các công trình nghiên cứu mà chủ yếu là những bài báo khoa học viết về thất

nghiệp, xây dựng chính sách bảo hiểm thất nghiệp hoặc liên quan đến vấn đề

này dưới góc độ lý luận và kinh nghiệm của các nước trên thế giới. Trong đó

có một số nghiên cứu tiêu biểu " Cơ chế tạo nguồn và tổ chức thực hiện bảo

hiểm thất nghiệp " ( thực hiện năm 2003) Vụ chính sách lao động và Việc

4

làm, Bộ LĐTB&XH; "Mối quan hệ giữa chế độ bảo hiểm thất nghiệp với chế

độ Bảo hiểm xã hội và giải quyết việc làm"; Tạp chí Bảo hiểm xã hội,

11/2005, tr 27-29, của TS Lê Thị Hoài Thu Bộ môn Luật Kinh doanh, Khoa

Luật – ĐHQGHN; "Tổ chức Bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam" của PGS TS

Nguyễn Văn Định, trường Đại học Kinh tế Quốc Dân năm 2008

Các bài viết, cũng như công trình nghiên cứu mới chỉ đề cập đến vấn đề

giải quyết chế độ cũng như cơ chế hoạt động của BHTN. Đối với vấn đề hỗ

trợ giải quyết việc làm cho lao động đang hưởng trợ cấp thất nghiệp chưa thấy

có công trình cũng như bài viết nào nghiên cứu về nội dung này.

3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

- Mục đích nghiên cứu: Đề xuất hệ thống hỗ trợ giải quyết việc làm cho

lao động đang hưởng TCTN trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh từ 2015 đến 2020

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

+ Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động

đang hưởng TCTN

+ Phân tích thực trạng và các hoạt động HTGQVL cho người lao động

đang hưởng TCTN trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh từ 2010 đến 2014

+ Đề xuất giải pháp HTGQVL cho lao động đang hưởng TCTN trên địa

bàn tỉnh Quảng Ninh đến năm 2020.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Hỗ trợ giải quyết việc làm cho người lao động

đang hưởng trợ cấp thất nghiệp.

Phạm vi nghiên cứu:

Không gian: Trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

Thời gian: 2010 - 2014

5

5. Phương pháp nghiên cứu

5.1. Phương pháp thống kê phân tích

Phương pháp thống kê, phân tích tổng hợp được thực hiện với cách tiếp

cận hệ thống dữ liệu thứ cấp bằng các tài liệu tham khảo, số liệu thông tin

thực tế thu thập tại TTDVVL Quảng Ninh, Sở lao động thương binh và xã hội

Quảng Ninh

5.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

Phương pháp điều tra, khảo sát: Thu thập thông tin qua bảng câu hỏi.

Trong đó phát ra 150 phiếu điều tra, đối tượng hỏi là lao động đang hưởng

TCTN (100 phiếu), lao động được hưởng TCTN đã hết thời gian hưởng

TCTN (50 phiếu), trong 150 phiếu điều tra, ngoài những nội dung câu hỏi

dành riêng cho các đối tượng lao động khác nhau thì trong đó tác giả có kết

hợp nội dung câu hỏi của cả 2 bảng hỏi để tổng hợp thành các nội dung làm

sáng tỏ những vẫn đề còn chưa rõ và để biết thêm chi tiết các thông tin liên

quan đến các vấn đề còn tồn tại và các nguyên nhân dẫn đến công tác hỗ trợ

giải quyết việc làm chưa đạt hiệu quả cao, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp

hơn nhằm đưa công tác hỗ trợ giải quyết việc làm đạt hiệu quả hơn.

Phương pháp xử lý số liệu: Thông qua số liệu thu thập được, tập hợp

thống kê và tổng hợp mô tả thành các bảng số liệu, đồng thời sử dụng phương

pháp so sánh, tiến hành so sánh các nội dung trong bảng hỏi với nhau theo tỷ

lệ các câu trả lời, để từ đó đưa ra các ưu, nhược điểm trong việc thực hỗ trợ

giải quyết việc làm cho lao động thất nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh.

5.3. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

Dữ liệu thứ cấp được thu thập thông qua các nguồn chính là:

Nguồn bên trong: Các báo cáo thực hiện chính sách BHTN trên địa bàn

tỉnh Quảng Ninh từ năm 2010- 2014, báo cáo tình hình biến động lao động

trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh .

6

Nguồn bên ngoài: Những tài liệu chuyên ngành tạo việc làm, giải quyết

việc làm, hỗ trợ việc làm: tài liệu tham khảo, giáo trình, báo, tạp chí, tài liệu

dự trữ, văn bảo liên quan đến giải quyết việc làm cho lao động thất nghiệp,

thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng, một số website, công trình

khoa học đã nghiên cứu và hoàn thiện trước đó...

6. Đóng góp của luận văn

- Dự kiến góp phần đưa ra các giải pháp hỗ trợ giải quyết việc làm và sử

dụng hiệu quả nguồn lực của chính sách bảo hiểm thất nghiệp

7. Kết cấu của luận văn

Gồm 3 chương, mở đầu và kết luận

Chương I: Cơ sở lý luận về hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang

hưởng trợ cấp thất nghiệp .

Chương II : Thực trạng hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động đang

hưởng trợ cấp thất nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

Chương III: Một số giải pháp hỗ trợ giải quyết việc làm cho lao động

đang hưởng trợ cấp thất nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh.

7

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỖ TRỢ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM

CHO LAO ĐỘNG ĐANG HƯỞNG TRỢ CẤP THẤT NGHIỆP

1.1. Khái niệm cơ bản

1.1.1. Khái niệm việc làm

Trong mỗi một nền kinh tế, việc làm luôn là vấn đề được các quốc gia

quan tâm, việc làm nó có tác động tích cực cũng như tiêu cực tới đời sống của

mỗi người dân lao động, việc làm tạo ra thu nhập cho người lao động nhưng

thiếu việc làm lại cắt giảm thu nhập của người lao động, chính vì thế việc làm

luôn là vấn đề được tất cả các quốc gia trên thế giới phải quan tâm và chú

trọng tới. Giải quyết việc làm, giảm tỷ lệ thất nghiệp, là một trong những biện

pháp quan trọng để từng bước ổn định nâng cao đời sống của con người, đảm

bảo phát triển bền vững đặc biệt đối với Việt Nam tốc độ tăng dân số, lực

lượng lao động tăng nhanh, trong khi tốc độ tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm

bị hạn chế do khẳ năng cung về vốn, tư liệu sản xuất còn thấp.

Đứng trên các góc độ nghiên cứu khác nhau, người ta đã đưa ra rất nhiều

định nghĩa nhằm sáng tỏ khái niệm việc làm. Và ở các quốc gia khác nhau, do

ảnh hưởng của nhiều yếu tố như điều kiện kinh tế, chính trị, luật pháp…

người ta quan niệm về việc làm cũng khác nhau. Chính vì thế, không có một

định nghĩa chung và khái quát nhất về việc làm.

Các nhà kinh tế học Anh cho rằng: “Việc làm, theo nghĩa rộng, là toàn

bộ các hoạt động kinh tế của một xã hội, nghĩa là tất cả những gì quan hệ đến

cách kiếm sống của một con người, kể cả các quan hệ xã hội và các tiêu

chuẩn hành vi tạo thành khuôn khổ, của quá trình kinh tế.”.Theo quan điểm

này thì tất cả những hoạt động tạo ra thu nhập mà không cần phân biệt có

được pháp luật cho phép hay ngăn cấm, đều được gọi là việc làm. Quan điểm

8

này chỉ đặt nặng vấn đề kinh tế của việc làm, trong khi đó, tính pháp lý là một

trong những nguyên tắc cơ bản để xác định việc làm thì chưa đề cập đến.

Các nhà kinh tế học của Liên Xô lại cho rằng “ Việc làm là sự tham gia

của người có khả năng lao động vào một hoạt động xã hội có ích trong khu

vực xã hội hóa sản xuất, trong học tập, trong công việc nội trợ, trong kinh tế

phụ của các nông trang viên”. Quan điểm này đã coi cả công việc như đang

đi học, đang tham gia các lực lượng vũ trang, làm các công việc nội trợ đều

được coi là việc làm. Cũng như quan điểm của các nhà kinh tế học Anh, quan

điểm này chủ yếu tập trung tính hữu ích của việc làm nói chung, coi các hoạt

động hữu ích của con người là việc làm, song tính pháp lý của việc làm lại

không đề cập đến.

Theo tổ chức Lao động quốc tế ( ILO), khái niệm việc làm chỉ đề cập

đến trong mối quan hệ với lực lượng lao động, khi đó việc làm được phân

thành hai loại: Có trả công ( những người làm thuê, học việc ) và không được

trả công ( những người như giới chủ làm kinh tế gia đình). Do đó việc làm có

thể được định nghĩa như một tình trạng trong đó có sự trả công bằng tiền hoặc

hiện vật, do có sự tham gia tích cực có tính chất cá nhân và trực tiếp vào nỗ

lực sản xuất. Khái niệm này đã được chính thức thông qua tại Hội nghị quốc

tế của ILO lần thứ 13 (1993) và đã được nhiều nước trên thế giới áp dụng.

Tuy nhiên khái niệm này mang nghĩa rất rộng bao trùm mọi hoạt động lao

động của con người. Nếu xem tất cả các công việc được trả công (được nhận

thù lao) là việc làm thì sẽ dẫn đến sự thừa nhận các hoạt động bất hợp pháp

như (các hoạt động tội phạm buôn bán ma túy, khủng bố....) các hoạt động vi

phạm đạo đức xã hội (mại dâm), truyền thống các dân tộc ... cũng xem là việc

làm. Mặt khác, mỗi một quốc gia có một quan niệm khác nhau về việc làm để

phù hợp với phong tục tập quán, quan điểm, điều kiện lịch sử của quốc gia

mình, có những hoạt động được quốc gia này xem là việc làm nhưng nếu đặt

9

ở quốc gia khác thì bị cho là vi phạm pháp luật làm ảnh hưởng đến trật tự xã

hội và an ninh quốc gia đó thì sẽ bị xem là phạm pháp, và không chỉ coi đó là

việc làm. Do đó khái niệm trên chỉ mang tính khái quát là cơ sở nghiên cứu

vấn đề chung, cho các nước trên thế giới.

Ở Việt Nam, theo quan niệm trong Đại từ điển kinh tế thị trường “ việc

làm là hành vi của nhân viên, có năng lực lao động, thông qua hình thức nhất

định kết hợp với tư liệu sản xuất, để được thù lao hoặc thu nhập kinh doanh“

{10,tr.1073}.Với quan niệm này, việc làm được coi là quá trình hoạt động sản

xuất của cải vật chất, tinh thần cho xã hội. Trong điều kiện phát triển nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của nước ta hiện nay, để phát huy

tốt các nguồn lực xã hội, nhất là nguồn lực phục vụ sự nghiệp đẩy mạnh công

nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Với quan niệm trên có rất nhiều hoạt động

lao động của con người không được xem là việc làm: ví dụ những hoạt động

bảo đảm sự ổn định phát triển của xã hội, hỗ trợ cho những người thân tham

gia trực tiếp sản xuất, kinh doanh... để có thu nhập ổn định không được tính

đến

Theo tác giả Bùi Anh Tuấn cho rằng “Việc làm có thể được hiểu là phạm

trù để chỉ trạng thái phù hợp giữa sức lao động với tư liệu sản xuất hoặc

những phương tiện để sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần cho xã

hội“{11,tr8} cũng như các quan điểm vừa nêu, quan niệm này xem việc làm

là một chỗ làm việc cụ thể nào đó của quá trình lao động được diễn ra, nhằm

phân biệt với tình trạng thất nghiệp hoặc không làm việc. Quan niệm này đã

nêu lên các đặc trưng về việc làm như:

+ Là sự biểu hiện quan hệ của hai yếu tố là sức lao động kết hợp với tư

liệu sản xuất, là trạng thái phù hợp giữa sức lao động và tư liệu sản xuất hoặc

những phương tiện mà họ sử dụng để làm việc.

+ Lấy các lợi ích (vật chất và tinh thần) mà các hoạt động đem lại để

10

xem xét hoạt động đó có được coi là việc làm hay không.

Quan điểm của Nhà nước ta về việc làm được quy định trong Điều 9,

chương II (Việc làm) của Bộ Luật lao động nước CHXHCNVN quy định: ".

Việc làm là hoạt động lao động tạo ra thu nhập mà không bị pháp luật cấm".

Theo khái niệm trên, một hoạt động được coi là việc làm cần thỏa mãn 2

điều kiện:

Một là, hoạt động đó phải có ích và tạo ra thu nhập cho người lao động

và cho các thành viên trong gia đình. Điều này chỉ rõ tính hữu ích và nhấn

mạnh tiêu thức tạo ra thu nhập của việc làm.

Thứ hai, hoạt động đó không bị pháp luật ngăn cấm. Điều này chỉ rõ tính

pháp lý của việc làm.

Hai tiêu thức đó có quan hệ chặt chẽ với nhau và là điều kiện cần và đủ

để một hoạt động lao động được thừa nhận là việc làm. Nếu một hoạt động

tạo ra thu nhập nhưng vi phạm pháp luật như trộm cắp, buôn bán ma tuý… thì

không được thừa nhận là việc làm. Mặt khác một hoạt động dù là hợp pháp và

có ích nhưng không tạo ra thu nhập cũng không được thừa nhận là việc làm.

Hạn chế của khái niệm trên:

Thứ nhất: Tính hợp pháp của một hoạt động lao động được thừa nhận là

việc làm tuỳ thuộc vào luật pháp của mỗi quốc gia và mỗi thời kỳ.

Thứ hai: Hoạt động nội trợ không được coi là việc làm, trong khi đó hoạt

động nội trợ tạo ra các lợi ích phi vật chất và gián tiếp tạo ra lợi ích vật chất

không hề nhỏ.

* Theo giáo trình kinh tế lao động của khoa kinh tế lao động và dân số

trường đại học Kinh Tế quốc dân Hà Nội, khái niệm việc làm được hiểu“ là

phạm trù để chỉ trạng thái phù hợp giữa sức lao động và những điều kiện cần

thiết (vấn, tư liệu sản xuất, công nghệ...) để sử dụng sức lao động đó{trang

48}

11

Trạng thái phù hợp được thể hiện thông qua quan hệ tỉ lệ giữa chi phí

ban đầu (C) như nhà xưởng, máy móc thiết bị nguyên vật liệu và chi phí về

sức lao động (V).

Quan hệ tỉ lệ biểu diễn sự kết hợp giữa sức lao động với trình độ công

nghệ sản xuất. Khi công nghệ thay đổi thì sự kết hợp đó cũng thay đổi theo có

thể công nghệ sử dụng nhiều vốn hoặc công nghệ sử dụng nhiều sức lao động,

chẳng hạn trong điều kiện kỹ thuật thủ công một đơn vị chi phí ban đầu về tư

liệu sản xuất , vốn có thể kết hợp với nhiều đơn vị sức lao động còn trong

điều kiện tự động hóa sản xuất theo dây chuyền hiện đại thì chi phí về vốn

công nghệ, thiết bị rất cao, nhưng chỉ đòi hỏi sức lao động với tỉ lệ thấp. Do

đó tùy từng điều kiện cụ thể mà lựa chọn phương án phù hợp để có thể tạo

việc làm cho người lao động

Trong điều kiện của tiến bộ khoa học kỹ thuật và sự áp dụng các thành

tựu của khoa học công nghệ vào sản xuất mạnh mẽ như hiện nay, quan hệ tỉ lệ

giữa C và V thường xuyên biến đổi theo các dạng khác nhau.

Sự phù hợp giữa chi phí ban đầu và sức lao động có nghĩa là mọi người

có khả năng lao động, có nhu cầu làm việc để có việc làm, nếu chỉ xem xét

trên phương diện sử dụng hết thời gian lao động có nghĩa là việc làm đầy đủ.

Trong trường hợp sự phù hợp của mối quan hệ này cho phép sử dụng

triệt để tiềm năng về vốn tư liệu sản xuất và sức lao động ta có khái niệm

việc làm hợp lý. Sự không phù hợp giữa chi chí ban đầu và sức lao động sẽ

dẫn đến thiếu nguồn nhân lực tức thiếu việc làm và thất nghiệp.

Từ những phân tích ở trên, trong luận văn này tác giả đồng tình với khái

niệm việc làm là phạm trù để chỉ trạng thái phù hợp với sức lao động và

những điều kiện cần thiết (vốn, tư liệu sản xuất, công nghệ..) để sử dụng

sức lao động đó.

12

1.1.2. Giải quyết việc làm

Trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2001- 2010 được

Đại hội đại biểu toàn quốc ĐCSVN lần IX xác định: “ Giải quyết việc làm là

yếu tố quyết định để phát huy nhân tố con người, ổn định và phát triển kinh

tế, làm lành mạnh xã hội, đáp ứng nguyện vọng chính đáng và yêu cầu bức

xúc của nhân dân“ Vấn đề giải quyết việc làm cho người lao động là rất cần

thiết, không những mang tầm quốc gia mà vượt ra bên ngoài khu vực và biên

giới. Tùy thuộc vào cách tiếp cận và mục đích nghiên cứu khác nhau mà

người ta đưa ra khái niệm về giải quyết việc làm.

Giải quyết việc làm không chỉ có nhiệm vụ chức năng của Nhà nước mà

còn là trách nhiệm của xã hội, của các cơ quan doanh nghiệp và ngay bản thân

người lao động. Hiện nay các chính sách của Nhà nước luôn quan tâm chú

trọng đến tạo công ăn việc làm cho người lao động thông qua các văn bản quy

phạm pháp luật, các chương trình, chính sách hỗ trợ tới tận hộ gia đình, các cá

nhân sẵn sàng làm việc. Chính vì vậy chính sách của nhà nước là một trong

những tác động quan trọng rất mạnh mẽ đến việc làm của người lao động như

khuyến khích các doanh nghiệp mở rộng sản xuất như giảm thuế tiền sử dụng

đất, thuê nhà xưởng, văn phòng hỗ trợ về cơ sở hạ tầng điện đường, trường

trạm nhằm phục vụ cho các công trình sản xuất.

Chính sách nhà nước tác động toàn diện đến vấn đề giải quyết việc làm.

Bên cạnh đó, các chương trình quốc gia, các chiến lược phát triển, các hoạt

động cụ thể của các doanh nghiệp tác động trực tiếp đến giải quyết việc làm

cho người lao động như đào tạo nguồn lao động, tuyển dụng, bố trí sắp xếp

lao động phù hợp năng lực và yêu cầu

Như vậy có thể hiểu Giải quyết việc làm là một quá trình tạo ra môi

trường hình thành các chỗ làm việc và sắp xếp người lao động phù hợp với

chỗ làm việc để có các việc làm chất lượng đảm bảo nhu cầu của cả người