Quyền quyết định của vợ và chồng trong gia đình người chăm Hồi giáo ở An Giang (Trường hợp ấp Hà Bao 2, An Giang)

44

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

QUYỀN QUYẾT ĐỊNH CỦA VỢ VÀ CHỒNG TRONG

GIA ĐÌNH NGƯỜI CHĂM HỒI GIÁ O Ở AN GIANG

(Trường hợp ấp Hà Bao 2, An Giang)

NGUYỄN ĐẶNG MINH THẢO^*

PHẠM THỊ NGỌC ĐIỆP^**

Bài viết vận dụng lý thuyết phâ n bổ nguồn nhâ n lực tương đối, cá ch tiếp cận

tương đối văn hóa trong phâ n tí ch cá c yếu tố tác động đến quyền quyết định của

người vợ và người chồng trong gia đình người Chăm Hồi giá o ở An Giang. Kết

quả phâ n tí ch cho thấy, nam giới là người quyết định chí nh những việc “lớn”,

“quan trọng”, điều đó cho thấy quyền quyết định của người chồng vẫn là một

chuẩn mực ít thay đổi, cho dù có yếu tố văn hóa ảnh hưởng bởi chế độ mẫu hệ

của người Chăm.

Từ khó a: quyền quyết định, người quyết định chính, người Chăm, công việc gia đình

Nhận bài ngày: 17/9/2021; đưa vào biên tập: 19/9/2021; phản biện: 11/10/2021;

duyệt đăng: 02/12/2021

1. MỞ ĐẦU

nên phục tùng chồng và trông coi (nhà

cửa) trong lúc chồng vắng mặt với sự

giúp đỡ và trông chừng của Allah”

(Koran 4: 34).

Quyền quyết định là một chỉ báo quan

trọng về địa vị và quyền lực của vợ và

chồng trong gia đình. Phân tích quyền

quyết định là một trong những nội

dung không thể thiếu trong nghiên

cứu bình đẳng giới trong gia đình Việt

Nam nói chung và trong gia đình

người dân tộc thiểu số nói riêng.

Tuy nhiên, do tác động của toàn cầu

bởi tư tưởng bì nh quyền ở phương

Tây, các phong trào thúc đẩy quyền

và giải phó ng phụ nữ cũng như các

phong trào tăng quyền năng kinh tế

cho phụ nữ (Knodel, Vu, Jayakody

and Vu, T.H. 2004) cùng sự phá t triển

kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ ở Việt

Nam, và sự ra đời Luật Bình đẳng giới

năm 2006 nên vấn đề bình đẳng giới

trong gia đình người Chăm ít nhiều có

sự thay đổi. Câu hỏi đặt ra là quyền

quyết định trong gia đình người Chăm

Hồi giáo ở An Giang hiện nay bị tác

động bởi những yếu tố nào, liệu

quyền quyết định khác nhau của

người chồng hay người vợ dựa trên

Cộng đồng người Chăm ở An Giang

ảnh hưởng hệ tư tưởng văn hóa

Chăm và giáo lý Hồi giáo, con cá i tí nh

theo dò ng họ mẹ (Phan Xuâ n Biên và

cộng sự, 1991: 207). “Người đàn ông

là trụ cột của gia đình trên đàn bà bởi

vì Allah ban cho người này sức lực

hơn người kia và bởi vì họ chi dùng

tài sản của họ vào việc cấp dưỡng gia

đình. Do đó người đàn bà đức hạnh

^*Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.

** Học viên Trường Đại học Tô n Đức Thắng

NGUYỄN ĐẶNG MINH THẢO - PHẠM THỊ NGỌC ĐIỆP – QUYỀN QUYẾT ĐỊNH CỦA…

45

cơ sở giới tính hay vì một lý do nào gia đình. Vì thế, cách tiếp cận tương

khác. Qua nguồn số liệu điều tra cộng

đồng người Chăm ở An Giang, bài

viết sẽ làm sáng tỏ vấn đề này.

đối văn hóa trong phân tích các yếu tố

tác động đến quyền quyết định của

người vợ và người chồng trong gia

đình được sử dụng trong nghiên cứu

này. Lý giải về quyền quyết định của

người vợ và người chồng trong gia

đình, yếu tố văn hóa (thường được

thể hiện qua sự khác biệt về dân tộc

trong cộng đồng, phong tục tập quán,

những đặc trưng về lịch sử/văn hóa)

có vai trò quan trọng. Vì những yếu tố

này có thể ảnh hưởng đến việc giữa

vợ và chồng ai là người có quyền lực

hơn, và ai dễ dàng thương thuyết hơn

trong việc đưa ra các quyết định liên

quan đến các công việc trong gia đình.

Trong cô ng trì nh nghiên cứu kinh điển

về gia đình và hệ thống xã hội, Bott

(1957) cho rằng mỗi người vợ và

chồng có những thế giới xã hội và

cô ng việc tá ch biệt, khá c nhau, chỉ

gắn với nhau bằng những trá ch nhiệm

và quyền hạn qua lại với nhau. Từ

điển xã hội học Oxford (2010: 644)

cho biết người vợ: chịu trá ch nhiệm về

việc nhà, chăm sóc con cái, chồng

thường có trá ch nhiệm chăm lo cho

gia đình về mặt tài chí nh và làm cá c

việc nặng ở nhà. Yếu tố quan niệm

giới về phân công lao động và quyền

quyết định trong gia đình cũng được

dùng để phân tích gián tiếp tư tưởng

giới trong bài viết này.

2. NGUỒN SỐ LIỆU, LÝ THUYẾT VÀ

PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH

Bài viết dựa trên kết quả khảo sát định

lượng 100 hộ gia đình người Chăm có

người đang làm ăn xa hoặc đã trở về

địa phương theo phương pháp chọn

mẫu ngẫu nhiên hệ thống và khảo sá t

định tính 10 trường hợp hộ gia đình,

cá n bộ xã /ấp và người có chức sắc

tô n giá o tại ấp Hà Bao 2, xã Đa

Phước, huyện An Phú, tỉnh An Giang

vào thá ng 3/2021.

Lý thuyết phân bổ nguồn lực tương

đối (Blood, Wolfe, 1978) cho rằng

giữa vợ và chồng ai có nhiều nguồn

lực hơn sẽ có nhiều quyền lực hơn

trong gia đình. Sự tham gia của người

vợ và người chồng vào quá trình ra

quyết định đối với các công việc của

gia đình phản ánh cán cân quyền lực

giữa họ. Các nguồn lực thường được

đo bằng trình độ học vấn, thu nhập và

uy tín nghề nghiệp mà người đó đang

làm. Tuy nhiên, lý thuyết này không

tính đến việc một số quyết định

thường dựa trên cơ sở những thuận

lợi vốn có hơn là khả năng có/sở hữu

hay tiếp cận được nguồn lực hay

không. Ví dụ, việc quyết định các chi

tiêu hàng ngày thường thuộc về phụ

nữ, vì họ chứng tỏ được mình là

người giỏi hơn trong việc mua bán. Lý

thuyết này cũng bỏ qua ảnh hưởng

yếu tố văn hóa tới tiếng nói của phụ

nữ và nam giới trong các quyết định

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, bài

viết phân tích về: (i) Việc làm chính,

đóng góp kinh tế và quyền quyết định

của nam và nữ trong lĩnh vực việc làm;

(ii) Người quyết định chính trong các

46

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

công việc cụ thể của gia đình và các chuyến đi từ 15 ngày đến một thá ng,

yếu tố đã ảnh hưởng đến quyền quyết có khi 2-3 thá ng.

định của người vợ và người chồng

Theo giá o luật Islam, người chồng là

trong các gia đình dân tộc thiểu số,

trụ cột kinh tế trong gia đình, đảm

nhằm thúc đẩy cá c biện pháp tăng

nhận trá ch nhiệm kiếm tiền nuô i gia

cường cơ hội có tiếng nó i, và bì nh

đình, người vợ chủ yếu làm cô ng việc

đẳng giới của người vợ trong tương

nội trợ, chăm sóc con cái. Việc đi lại

quan với người chồng về cá c quyết

của người phụ nữ phải có sự cho

định liên quan đến đời sống gia đình.

phép và đi kèm của những người đàn

3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ QUYỀN

ô ng hoặc người lớn tuổi (Võ Thị Mỹ,

QUYẾT ĐỊNH CỦA VỢ CHỒNG 2015). Uy quyền và vị thế của nam giới

TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI CHĂM vẫn tồn tại trong chế độ mẫu hệ Chăm.

HỒI GIÁO Ở AN GIANG

Cá c nghiên cứu của Nguyễn Thị

Nhung (2003), Võ Cô ng Nguyện

(2011), Lê Thanh Sang (2016) cho

thấy hai thập niên gần đây, nữ giới có

tham gia thị trường việc làm, có đóng

gó p thu nhập vào gia đình. Điều này,

xé t theo giá o luật Islam đã giảm sự

3.1. Yếu tố việc làm

Ấp Hà Bao 2 (Đa Phước, An Phú, An

Giang) có 455 hộ người Chăm Hồi

giá o, khoảng 1.993 nhâ n khẩu, đa số

buô n bá n rong ở cá c tỉnh/thành khá c

trên toàn quốc (Ủy ban nhâ n

Bảng 1. Nghề nghiệp chính hiện nay của những

người từ 15 tuổi trở lên chia theo giới tính (%)

dâ n xã Đa Phước, 2020).

Việc làm chí nh hiện nay của

người từ 15 tuổi trở lên theo

mẫu khảo sá t, có 39,9% tham

gia buô n bá n - dịch vụ, 15,7%

làm cô ng nhâ n, 13,9% là nội

trợ, 9,5% là lao động giản

đơn/thời vụ, nhó m ngành

nghề khá c rất ít. Người Chăm

buô n bá n cá c mặt hàng nhu

yếu phẩm, thiết bị điện tử ở

cá c chợ nô ng thô n vùng sâ u

vùng xa, có người (nam giới)

đến các nước lâ n cận có

người Chăm để buô n bá n.

Tí nh

Nam Nữ

chung

Buô n bá n - dịch vụ

Cô ng nhâ n

Nội trợ

41,9 38,1 39,9

14,7 16,8 15,7

3,7 23,9 13,9

Lao động giản đơn/thời vụ

Không làm việc/thất nghiệp

Học sinh/sinh viên/học nghề

14,7

5,8

4,6

6,1

4,6

0,5

9,5

5,9

5,2

4,1

3,6

Già/không có khả năng lao động 3,7

Nô ng dâ n

Nhâ n viên cá c doanh nghiệp khu

vực ngoài nhà nước

6,8

2,1

1,0

0,0

1,5

0,5

Khá c

Nguồn: Xử lý từ kết quả khảo sát đề tài thá ng

3/2021.

nghiêm ngặt đối với phụ nữ, chỉ cần

Trước kia, hộ gia đình nào có

xuồng/ghe thì họ đem theo cả vợ con,

cò n hiện nay họ đã đổi sang phương

tiện xe máy/xe khách, thường mỗi

đảm bảo việc đi lại và tiếp xúc của

nhó m nữ đối với nam giới phải tế nhị

và thận trọng (Anh Zu, người Chăm,

NGUYỄN ĐẶNG MINH THẢO - PHẠM THỊ NGỌC ĐIỆP – QUYỀN QUYẾT ĐỊNH CỦA…

47

sinh 1980) (Fahd Salem Bahamman, gấp đôi so với nam giới (Bảng 2). Có

2014: 198).

thể thấy, vai trò , vị thế của phụ nữ

Chăm đã phần nào được khẳng định

qua việc rời khỏi nhà, tham gia vào thị

trường lao động và đóng góp cho kinh

tế gia đình trong nhưng những năm

gần đây.

So sánh ở góc độ giới về nghề nghiệp

chính, ở nhóm nghề buôn bán - dịch

vụ, mặc dù tỷ lệ nam giới tham gia

nhiều hơn, nhưng tỷ lệ nữ giới không

phải quá thấp (41,9%; 38,1%), ở

nhóm công nhân thì tỷ lệ nữ giới tham

gia cao hơn (16,8%;14,7%) (Bảng 1).

Nếu tính chung tất cả các nhóm

ngành nghề, có hơn 80% nam giới và

hơn 60% nữ giới tham gia vào thị

trường lao động, hơn 23% nữ giới

không tham gia tạo thu nhập mà chỉ ở

nhà nội trợ.

Bảng 2. Khoảng thời gian đi làm ăn xa

của cá c thành viên trong cá c hộ gia đình

khảo sá t chia theo giới tí nh (%)

Tí nh

Nam

Nữ

chung

12,0

Trước 2010

11,7 12,5

11,7 21,6

76,6 65,9

Từ 2010 - 2014

Từ 2015 đến nay

15,6

72,4

Nguồn: Xử lý từ kết quả khảo sá t đề tài

Theo kết quả khảo sát, nữ giới tham

gia thị trường lao động ngày càng

tăng, nguyên nhân một phần do đàn

ông không thể gánh vác hết kinh tế

gia đình. “Buô n bá n hiện nay khô ng

dễ dàng như thời cha mẹ chúng tô i

nữa, hiện nay buô n bá n cạnh tranh

hơn, nhưng các mặt hàng lại ế ẩm

hơn, do người mua có nhiều nguồn

mua hơn, hiệu quả kinh doanh ngày

càng giảm sút, thu nhập khô ng cò n ổn

định, trong khi nhu cầu chi tiêu khá

cao” (PVS, Zu, nam, sinh năm 1976;

Naoh, nam, sinh năm 1980; Kah, nam,

sinh năm 1979, ấp Hà Bao 2).

thá ng 3/2021.

Đặc thù sinh kế chí nh của người

Chăm là đi buôn bán ở các địa

phương khác gửi tiền về nhà cho gia

đình. Kết quả cho thấy, gần 90% trong

số họ gửi tiền về nhà hàng thá ng,

khô ng có sự khá c biệt đáng kể về giới

(nam 87,4%; nữ 89,1%). Số tiền trung

bì nh hàng thá ng gửi về khoảng

1.680.000 đồng, số tiền trung bì nh

hàng thá ng nam giới gửi nhiều hơn

nữ giới (1.750.000 đồng; 1.530.000

đồng). Cá c hộ gia đình được phỏng

vấn cho biết, nam giới chủ yếu là đi

buô n bá n rong, việc thay đổi chỗ ở

thường xuyên và ở vùng sâ u vùng xa

nên họ thường mang tiền về sau chu

kỳ 2-3 thá ng hoặc đến thá ng chay khi

họ trở về. Cò n nữ giới, do chọn những

cô ng việc cố định như làm cô ng nhâ n

ở cá c tỉnh/thành nên chỗ ở ổn định,

lương bổng ổn định, và việc gửi tiền

về cũng thuận tiện hơn nam giới.

Trong mẫu khảo sá t này, hiện có 153

nhâ n khẩu đang đi làm ăn xa ở cá c

tỉnh khác, trong đó có 104 nam, 49 nữ.

Tỷ lệ nữ giới đi xa gia đình làm việc

tăng nhanh liên tục, nếu trước năm

2010 tỷ lệ chỉ chiếm 12,5% thì từ sau

năm 2015 đến nay đã tăng hơn gấp 5

lần (65,9%), và thời gian di cư từ năm

2010 đến năm 2014 ở nhó m nữ cao

48

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

Bảng 3. Tỷ trọng (%) số tiền gởi về cho

gia đình so với tổng thu nhập của người

đi làm ăn xa chia theo giới tí nh

Phụ nữ đã lập gia đình cũng có việc

làm, có thu nhập riêng, vai trò trụ cột

kinh tế gia đình không còn đè nặng

lên vai người chồng: “Trong gia đình

tôi, cả hai vợ chồng đều đi làm, để có

thu nhập cho gia đình. Cuộc sống bây

giờ cần có nhiều khoản chi cần chi và

tốn kém, nếu như chỉ có chồng tôi đi

làm thì gia đình sẽ khó khăn hơn, tôi

được đi làm thì sẽ chia sẻ được gánh

nặng cho chồng” (PVS hộ dân, ấp Hà

Bao 2, nữ, sinh năm 1968).

Nam

24,5

Nữ

Dưới 20%

16,7

20,0

36,7

13,3

20 - Dưới 40%

40- Dưới 60%

60 - Dưới 80%

80-100%

3,8

49,1

11,3

Nguồn: Xử lý từ kết quả khảo sát đề tài

thá ng 3/2021.

Kết quả khảo sá t, xé t về tỷ trọng trong

số tiền gửi về cho gia đình so với tổng

thu nhập của những người đi làm ăn

xa cho thấy, phần lớn thu nhập được

gửi về cho gia đình. Nhóm gửi từ 40 -

dưới 60% thu nhập thì tỷ lệ nam giới

cao hơn nữ giới, nhưng nhóm gửi từ

60 đến dưới 80% và từ 80 đến 100%

thì nữ giới cao hơn nam giới (Bảng 3).

Điều này cho thấy, nữ giới người

Chăm cũng có những đóng góp, hỗ

trợ cho kinh tế hộ gia đình thông qua

tiền gửi từ quá trình đi làm ăn xa.

Tuy nhiên, việc ra ngoài đi làm của nữ

giới – người vợ vẫn phải có sự đồng ý

hoặc cho phép của nam giới – người

chồng: “Truyền thống hồi đó truyền lại

là phụ nữ ít được ra ngoài lắm, bâ y giờ

kinh tế phá t triển thì phụ nữ cũng bung

ra đi làm công nhân, buôn bán gần gần

hoặc là kiếm cô ng việc nào đó giúp

cho gia đình vậy thô i, chứ khô ng phải

nguồn thu chí nh, chỉ là phụ với chồng

thôi” (PVS trưởng ấp Hà Bao 2, nam,

sinh năm 1980); “Nhóm gia đình trẻ,

nếu vợ muốn đi làm công nhân ở đâu,

thì phải có sự thống nhất của người

chồng, đồng ý cho phép đi thì mới đi,

cò n nếu người chồng không cho đi,

thì vợ cũng không được đi” (PVS hộ

dâ n, ấp Hà Bao 2, nữ, sinh năm

1996).

Sự tham gia của phụ nữ vào thị

trường lao động, đã tạo cho phụ nữ

có điều kiện đóng góp vào nguồn thu

nhập chung của gia đình. Do nhu cầu

mưu sinh, phụ nữ Chăm đã vượt qua

vai trò vốn được xã hội truyền thống

áp đặt cho họ. Họ khô ng cò n tự giới

hạn mình theo các quy định khắt khe

của giá o luật Hồi giá o. Nhờ có việc

làm họ đã “thoát” ra khỏi gian bếp

chật hẹp và thậm chí vượt ra cả cộng

đồng “khép kín” để tham gia vào cá c

hoạt động sản xuất, tạo thu nhập cho

bản thân và gia đình.

3.2. Yếu tố khác

Ở Việt Nam, cá c tá c giả như Mai Huy

Bí ch và Lê Thị Kim Lan (1999) chỉ ra

rằng ở nhiều gia đình, trong khi người

vợ là người đảm nhận hầu hết cá c

cô ng việc gia đình và là người mang

thu nhập chí nh về cho gia đình, nhưng

NGUYỄN ĐẶNG MINH THẢO - PHẠM THỊ NGỌC ĐIỆP – QUYỀN QUYẾT ĐỊNH CỦA…

49

quyền quyết định cá c cô ng việc của cho thấy có một xu hướng biến đổi

gia đình chính là người chồng, người tí ch cực về mối quan hệ giữa người

vợ chỉ là người thực hiện cá c quyết chồng và người vợ trong vấn đề ra

định đó. Điều đó cho thấy, yếu tố văn quyết định chí nh. Mặc dù, cá c cô ng

hó a với quan niệm “trọng nam khinh việc quan trọng của gia đình vốn do

nữ”, “nam giới là trụ cột kinh tế” “phụ người chồng quyết định là chủ yếu,

nữ làm cô ng việc nội trợ gia đình” đã thì ở kết quả này đối với cô ng việc

tác động đến vai trò của vợ và chồng mua sắm đồ dùng lâ u bền, đắt tiền thì

trong việc ra quyết định.

tỷ lệ người chồng quyết định giảm đi,

và cá c cô ng việc như thay đổi hoạt

động sản xuất kinh doanh, lựa chọn

ngành nghề/việc làm của con cá i,

dựng vợ gả chồng cho con cá i lại

tăng tỷ lệ cả hai vợ chồng cùng quyết

định rõ rệt. Số liệu Bảng 4 cho thấy

quyền quyết định cuối cùng những

vấn đề quan trọng phần lớn thuộc về

người chồng, nếu cá c hộ gia đình

thiếu vắng người chồng (chủ hộ) do đi

làm ăn xa, thì người vợ cũng sẽ thô ng

tin và chờ đợi sự chấp thuận từ chồng.

Cá c cô ng việc quan trọng trong gia

đình theo phân tích này bao gồm: thay

đổi hoạt động sản xuất kinh doanh;

mua bá n, sửa chữa nhà cửa; mua

sắm đồ dùng lâ u bền, đắt tiền; việc

học của con cá i; lựa chọn ngành

nghề/việc làm của con cá i, tổ chức ma

chay trong gia đình; dựng vợ gả

chồng cho con cá i (Bảng 3).

Cũng là các công việc như trên, nếu

so sá nh với kết quả Điều tra gia đình

Việt Nam 2006 (Bộ Văn hóa, Thể thao

và Du lịch và cơ quan khác, 2008),

Bảng 4. Người quyết định chí nh cá c cô ng việc quan trọng của gia đình (%)

Người

Cả hai

vợ chồng

Các loại công việc

Chi tiêu ăn uống

Người vợ

chồng

15,1

20,5

28,8

61,6

34,2

30,1

15,1

24,7

37,0

70,9

52,3

45,3

24,4

27,9

23,3

9,3

14,0

27,2

25,9

14,0

37,9

46,6

75,6

56,7

36,3

Mua sắm quần áo

Mua sắm đồ dùng lâu bền, đắt tiền

Mua/làm/sửa chữa nhà cửa; và mua bán nhà đất

Việc học của con cái

Thay đổi hoạt động sản xuất kinh doanh

Lựa chọn ngành nghề/việc làm của con cái

Dựng vợ gả chồng cho con cái

Tổ chức ma chay trong gia đình

18,6

26,7

Nguồn: Xử lý từ kết quả khảo sát đề tài thá ng 3/2021.

50

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

Bảng 5. Ý kiến về vai trò của người phụ nữ và người đàn ông trong việc tham gia cá c

hoạt động kinh tế đem lại thu nhập cho gia đình nhiều hơn (%)

NGƯỜI PHỤ NỮ

NGƯỜI ĐÀN ÔNG

Người chồng Người vợ Tổng Người chồng Người vợ Tổng

Hoàn toàn đồng ý

Khá đồng ý

4,0

5,4

5,1

28,0

0,0

24,3

4,1

25,3

3,0

Đồng ý

56,0

28,0

8,0

58,1

25,7

2,7

57,6

26,3

4,0

64,0

8,0

64,9

4,1

64,6

5,1

Đồng ý một phần

Rất không đồng ý

Không biết, không ý kiến

0,0

2,7

2,0

0,0

2,7

2,0

0,0

Nguồn: Xử lý từ kết quả khảo sát đề tài thá ng 3/2021.

Chúng tô i phỏng vấn một chị (sinh thay đổi”. “Dù mình có làm có thu

năm 1996) vừa sinh con, có chồng nhập thì vẫn dưới sự quyết định của

(sinh năm 1991) đang buôn bán rong chồng. Nhiều lúc chồng có những điều

ở Campuchia, chị cho biết: muốn theo không đúng và chưa đúng thì mì nh

cá c chị ruột đi Bình Dương làm công gó p ý và bàn với chồng và thuyết phục.

nhâ n (cá c chị ruột đã lập gia đình và Nhưng cuối cùng chồng vẫn là người

chồng cá c chị cùng đi ở Bình Dương) quyết định những việc chí nh trong gia

nhưng người chồng khô ng cho. Hiện đình, mặc dù í t khi có ở nhà thường

người chồng vẫn gửi tiền về (trung xuyên” (PVS, nữ, sinh năm 1968, ấp

bì nh một thá ng hai triệu) cho mẹ con Hà Bao 2).

ăn uống, nếu thiếu thì bá o sẽ gửi

Việc “Tham gia vào các hoạt động sản

thêm, nhưng người chồng dặn dò

người vợ nên tiết kiệm trong chi tiêu.

[PV: Hỏi được chu cấp đầy đủ sao

khô ng ở nhà chăm con mà xin đi

làm…] Người vợ cho rằng, mình đi

làm sẽ được chi tiêu thoải mái hơn

“muốn bản thâ n tự lập và đồng tiền

mì nh tự làm ra, mì nh tiêu dễ dàng hơn,

khô ng phải tí nh toá n dè chừng khi tiêu

tiền của chồng”. [PV: Ý rằng theo

phong tục của người Chăm – chồng là

trụ cột, có trá ch nhiệm lo chu toàn cho

vợ con?]. Người vợ cho rằng, “dạ,

nhưng nay hiện đại rồi, chỉ duy nhất là

khô ng thể tự quyết định, khi chồng

khô ng cho phé p, em cũng thuyết phục

nhiều lần, nhưng chồng em khô ng

xuất kinh doanh đem lại thu nhập cho

gia đình nhiều hơn”, phía người phụ

nữ có kết quả tỷ lệ đồng ý ở người vợ

cao hơn người chồng (58,1% so với

56%), ở phía người đàn ông có kết

quả đồng ý người chồng thấp hơn

người vợ (64%; 64,9%) (Bảng 5). Với

tỷ lệ chênh lệch ý kiến khô ng nhiều

nhưng cho thấy, phụ nữ cũng cho

rằng họ có vai trò đem lại thu nhập gia

đình và người chồng cũng đồng ý

rằng người vợ đã bước ra ngoài gia

đình tìm việc làm và có thu nhập. Tuy

nhiên, làm việc để đem lại thu nhập

cho gia đình “nhiều hơn” là trách

nhiệm của đàn ông và người vợ cũng

đồng thuận như vậy, và xem nam giới

NGUYỄN ĐẶNG MINH THẢO - PHẠM THỊ NGỌC ĐIỆP – QUYỀN QUYẾT ĐỊNH CỦA…

51

đóng vai trò trụ cột kinh tế trong gia dù cả người vợ và người chồng đều

đình.

học vấn không cao nhưng dữ liệu cho

thấy, khoảng cách lớn trong quyền

quyết định chính của người vợ và

Khi phân tích về quyền quyết định

giữa vợ và chồng trong gia đình, từ

nhiều khía cạnh và quan điểm khác

nhau, các nhà nghiên cứu thường giải

thích tại sao ở hoạt động này người

chồng là người có tiếng nói quyết định

chính nhưng một số hoạt động khác

người vợ lại là người quyết định

chính. Lý thuyết phân bổ nguồn lực

tương đối tập trung vào khía cạnh

kinh tế với những yếu tố ảnh hưởng

như học vấn, nghề nghiệp và thu

nhập. Các nghiên cứu trước đã có

nhận định rằng công việc của người

chồng mang lại thu nhập cao hơn so

với người vợ thì điều đó đồng nghĩa

với việc nam giới có nhiều quyền hơn

trong gia đình. Kết quả này tương

đồng với nghiên cứu của Phạm

Quỳnh Hương (2012) về người dân

tộc thiểu số, dựa vào đặc trưng văn

hóa tộc người để giải thích hiện tượng

phụ nữ dân tộc thiểu số mặc dù có

khả năng tiếp cận tài chính và có thu

nhập nhưng điều đó cũng không đồng

nghĩa với việc làm tăng quyền của họ

trong gia đình.

người

chồng

đối

với

việc

mua/làm/sửa chữa nhà cửa; và mua

bá n nhà đất, ở nhóm mù chữ thì tỷ lệ

người chồng là quyết định chính cao

hơn người vợ (52,9%; 29,4%) và

nhó m cấp tiểu học cũng tương tự như

vậy (68,6%; 31,5%). Như vậy, việc

không biết chữ có thể ảnh hưởng lớn

đến quyền quyết định của người vợ,

nhưng người chồng không biết chữ

vẫn là người quyết định chính trong

việc mua/làm/sửa chữa nhà cửa và

mua bán nhà đất của gia đình, và ở

các công việc quan trọng khác trong

gia đình cũng có kết quả tương tự.

Về độ tuổi, dữ liệu cho thấy ở người

chồng trong nhóm tuổi 30 - 39 có

quyền quyết định chính cao hơn

(77,8%) so với người chồng ở các

nhóm tuổi khác trong việc mua/làm/

sửa chữa nhà cửa; và mua bán nhà

đất. Trong đó tỷ lệ này của người ở

nhóm tuổi 40 - 49; 50- 59; 60 trở lên

lần lượt là 60%; 65,4%; 52,4%. Kết

quả khảo sát độ tuổi ở người vợ cho

thấy, quyền quyết định của họ trong

việc mua/làm/sửa chữa nhà cửa; và

mua bán nhà đất tăng rõ rệt theo tuổi,

với 4 nhóm tuổi trên thì tỷ lệ lần lượt

là 7,1%; 14,3%; 33,3%; 45,5%. Tuổi

của người vợ càng cao thì quyền

quyết định của họ tăng theo; và có thể

đây là dấu vết văn hóa mẫu hệ của

cộng đồng người Chăm vẫn còn

nhưng không đậm nét mà đã biến đổi

Ở bài viết này, không chú trọng phân

tích tương quan về nghề nghiệp, về

học vấn và độ tuổi. Về học vấn người

Chăm có trình độ học vấn thấp, trong

178 nhân khẩu là chủ hộ/vợ chồng

chủ hộ trong mẫu thì gần 1/3 là mù

chữ (28,7%), gần 2/3 ở trình độ tiểu

học (55,1%), và có sự khác biệt giới,

tỷ lệ mù chữ nữ giới cao hơn, còn cấp

tiểu học thì nam giới cao hơn. Mặc

52

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 12 (280) 2021

nhiều, bởi các kết quả phân tích được có đóng góp vào thu nhập của gia

ở phía trên cho thấy mặc dù theo văn đình nhưng không có nghĩa là trách

hóa mẫu hệ nhưng lại thực hiện chế nhiệm nội trợ sẽ giảm đi; và mặc dù

độ phụ quyền theo giáo lý Hồi giáo.

mọi quyết định đều có sự tham gia

của phụ nữ, song những quyết định

có tí nh chất quan trọng dường như

vẫn thuộc về chủ gia đình – người

chồng.

Trong tương lai gần tỷ lệ các gia đình

người Chăm thực hiện mô hì nh cả hai

vợ chồng cùng ra quyết định sẽ tiếp

tục tăng lên. Song song là các hoạt

động truyền thô ng, tập huấn về thay Tuy nhiên, cá c số liệu đang thể hiện

đổi nhận thức, thay đổi hành vi, và những tí n hiệu tí ch cực rằng người

những biến đổi xã hội, dẫn đến những chồng đã có những chuyển biến về

định kiến về vai trò giới sẽ giảm dần nhận thức, nhì n nhận vai trò đóng góp

theo thời gian.

kinh tế của người vợ trong gia đình.

Chí nh vì thế, vị thế của người vợ dần

dần được nâ ng cao, tiếng nó i và

quyền quyết định của họ trong cá c

cô ng việc gia đình cũng cao hơn và có

những cô ng việc được quyết định bởi

cả hai vợ chồng.

4. KẾT LUẬN

Kết quả phâ n tí ch cho thấy, quyền

quyết định cô ng việc gia đình tùy

thuộc vào loại cô ng việc: với những

việc “lớn” quyền quyết định thuộc về

người chồng, và nếp nghĩ này ít thay

đổi, vốn chịu ảnh hưởng một phần từ

giá o lý Hồi giá o. Người vợ quyết định

chí nh những cô ng việc hàng ngày,

liên quan đến cá c khoản tài chí nh nhỏ.

Quyền quyết định trong gia đình liên

quan đến vấn đề người chủ gia đình.

Quan niệm về người chủ gia đình có

sự thay đổi chậm, phần lớn vẫn coi

người đàn ông là chủ gia đình.

Nhì n chung, cộng đồng người Chăm

Hồi giá o, dù đạo luật mới, tiến bộ về

hôn nhân và gia đình được thiết lập

gần ba thập niên, cá c giá trị xã hội đã

có thay đổi í t nhiều theo hướng tí ch

cực hơn nhưng cuộc sống gia đình

người Chăm vẫn đi theo con đường

của họ, vẫn ngầm tuâ n theo tập quá n,

khuô n mẫu, chuẩn mực đã được xâ y

dựng là người chồng “quyết định việc

lớn” và “vợ quyết định việc nhỏ hàng

ngày” đã ăn sâu vào tiềm thức của

người dâ n. ❑

Quyền quyết định trong bài phâ n tí ch

này ảnh hưởng bởi yếu tố văn hóa và

định kiến giới. Việc gia đình phải do

người vợ đảm nhiệm, bất kể là trong

loại gia đình nào. Người vợ tuy cũng

đã bước vào thị trường lao động và

TÀI LIỆU TRÍ CH DẪN

1. Blood, Robert O., Wolfe, Donald. M. 1978. Husbands & Wives: The Dynamics of

Married Living. Westport: Greenwood Press.

NGUYỄN ĐẶNG MINH THẢO - PHẠM THỊ NGỌC ĐIỆP – QUYỀN QUYẾT ĐỊNH CỦA…

53

2. Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, Tổng cục Thống kê, Viện Gia đình và Giới,

UNICEF. 2008. Kết quả điều tra gia đình Việt Nam 2006. Hà Nội.

3. Bott, Elizabeth.1957. Family and Social Network. London: Tavistock.

4. Bùi Thế Cường, Đặng Thị Việt Phương và Trịnh Huy Hóa (nhóm dịch giả). Từ điển xã

hội học Oxford / Dictionary of Sociology Oxford. 2010. Hà Nội: Nxb. Đại học Quốc gia

Hà Nội.

5. Fahd Salem Bahamman, 2014. “Cẩm nang dành cho người Muslim mới cải đạo”.

Modern Guide, Birmingham UK.

6. Knodel, John E., Vu Manh Loi, Rukmalie Jayakody and Vu Tuan Huy. 2004. Gender

Roles in the Family: Change and Stability in Vietnam. USA: University of Michigan.

7. Lê Thanh Sang. 2016. Vấn đề dâ n số và di dâ n trong phá t triển bền vững vùng Nam

Bộ. Viện khoa học xã hội vùng Nam Bộ. Đề tài cấp Nhà nước/Chương trình Tây Nam

Bộ 2015 - 2016.

8. Mai Huy Bích, Lê Thị Kim Lan. 1999. “Địa vị phụ nữ ngư dân ở một số làng chài đánh

cá miền Trung”. Tạp chí Xã hội học, số 3& 4.

9. Nguyễn Thị Nhung. 2003. Cộng đồng người Chăm Hồi giá o ở Nam Bộ trong quan hệ

giới và phá t triển. Chương trình nghiên cứu Việt Nam - Hà Lan (VNRP).

10. Phạm Quỳnh Hương. 2012. Giới, tăng quyền và phát triển – Quan hệ giới từ góc

nhìn của người dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Hà Nội: Nxb. Thế giới.

11. Phạm Thị Huệ. 2007. “Quyền lực của vợ chồng trong gia đình nông thôn Việt

Nam”. Tạp chí Xã hội học, số 3.

12. Phan Xuân Biên, Phan An, Phan Văn Dốp. 1991. Văn hóa Chăm. Hà Nội: Nxb.

Khoa học Xã hội.

13. Ủy ban nhân dân xã Đa Phước. 2020. Bá o cá o kinh tế xã hội xã Đa Phước, huyện

An Phú, tỉnh An Giang.

14. Võ Cô ng Nguyện. 2011. Phá t triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dâ n tộc Khmer,

Chăm tỉnh An Giang giai đoạn 2011-2015 và đến năm 2020. Sở Khoa học Cô ng nghệ

tỉnh An Giang - Viện Phá t triển bền vững vùng Nam Bộ.

15. Võ Thị Mỹ. 2015. “Phụ nữ Chăm trong quá trình hội nhập”. Tạp chí Khoa học. Đại

học Sư phạm TPHCM, số 1 (66), tr. 177.