Sự cần thiết hình thành thị trường Các-bon tại Việt Nam
SỰ CẦN THIẾT HÌNH THÀNH THỊ TRƯỜNG CÁC-BON TẠI VIỆT NAM
Nguyễn Thị Liễu(1), Nguyễn Trung Anh(1), Vũ Đình Nam(2)
(1)Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu
(2)Văn phòng Bộ Tài nguyên và Môi trường
Ngày nhận bài 16/5/2018; ngày chuyển phản biện 17/5/2018; ngày chấp nhận đăng 27/6/2018
Tóm tắt: Hiện nay, việc phát triển thị trường các-bon được xem là yêu cầu cấp thiết, vừa góp phần những
giá trị kinh tế nhất định, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững đất nước, đồng thời là sự kết nối hợp
tác để mở rộng quan hệ ngoại giao thông qua việc đầu tư khoa học, công nghệ và tài chính giữa các quốc
gia. Nghiên cứu chỉ ra một số mô hình thị trường các-bon tự nguyện điển hình trên thế giới, đồng thời đưa
ra những phân ꢀch và nhận định về ꢁềm năng cho việc hình thành và phát triển thị trường các-bon tại Việt
Nam. Việc phân ꢀch và đánh giá tổng quan về bối cảnh cấp thiết của quốc tế về thị trường các-bon cũng
như ꢂnh hình thực hiện và triển khai thị trường các-bon trong nước tại các quốc gia điển hình trên thế giới
kết hợp với những phân ꢀch và nhận định về những điều kiện thuận lợi cho việc hình thành và phát triển
thị trường các-bon tại Việt Nam sẽ là cơ sở quan trọng cho việc phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam.
Từ khóa: Thị trường các-bon, Nghị định thư Kyoto, Thỏa thuận Paris về BĐKH.
1. Mở đầu
Theo Điều 17 của Nghị định thư Kyoto, thị
Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nhiều
lợi thế cho phát triển thị trường các-bon tự
nguyện, trước hết là việc Việt Nam đã thể hiện
sự cam kết của mình về việc cắt giảm KNK trong
NDC lên Ban thư ký Công ước khung của Liên
hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) với
lượng phát thải KNK khoảng 8% vào năm 2030
so với kịch bản phát triển thông thường bằng
nguồn lực trong nước và có thể lên đến 25% nếu
nhận được hỗ trợ quốc tế. Ngoài ra, trong hợp
tác quốc tế liên quan đến giảm nhẹ, Việt Nam
cũng đã nhận được một số hỗ trợ trực ꢀếp từ
các tổ chức quốc tế như ADP, WB, GZ, UNDP.
Một vấn đề quan trọng nữa là hiện nay Chính
phủ Việt Nam cũng đang có chủ trương chuyển
đổi nền kinh tế theo hướng bền vững, phát triển
các-bon thấp sẽ là ꢀền đề quan trọng để hỗ trợ
cho việc phát triển thị trường các-bon. Việt Nam
tham gia vào việc phát triển thị trường các-bon
nội địa sẽ góp phần chung tay với thế giới trong
mục ꢀêu giảm KNK và phát triển kinh tế đất
nước theo hướng xanh và bền vững.
trường các-bon được hiểu là việc cho phép các
quốc gia có dư thừa quyền phát thải được bán
cho hoặc mua từ các quốc gia phát thải nhiều
hơn/ít hơn mục ꢀêu cam kết. Do đó, trên thế
giới đã xuất hiện một loại hàng hóa mới, được
tạo ra dưới dạng chứng chỉ giảm/hấp thụ phát
thải khí nhà kính. Do CO2 là khí nhà kính (KNK)
qui đổi tương đương của mọi KNK nên mọi
người thường gọi đơn giản là mua bán, trao đổi
các-bon. Việc mua bán các-bon hình thành nên
thị trường các-bon (carbon market).
Từ khi Nghị định thư Kyoto ra đời, thị trường
các-bon đã phát triển mạnh tại các quốc gia
Châu Âu, Châu Mỹ và cả Châu Á với hai loại thị
trường chính là thị trường các-bon bắt buộc và
thị trường các-bon tự nguyện. Hiện nay, trong
xu thế BĐKH toàn cầu, các quốc gia thông qua
thỏa thuận Paris phải đệ trình Báo cáo Đóng góp
do quốc gia tự quyết định(NDC), từ đó sẽ mở
ra cơ hội lớn cho sự hình thành và phát triển
thị trường các-bon trên thế giới nói chung cũng
như thị trường các-bon tự nguyện nói riêng.
2. Tổng quan về thị trường các-bon trên thế giới
Từ việc nhận định về thị trường các-bon trên
thế giới, có thể hình dung rằng thị trường các-bon
là một loại hình thị trường đặc thù, với hàng hóa
được mua/bán trong thị trường là các đơn vị/
Liên hệ tác giả: Nguyễn Thị Liễu
Email: lieuminh2011@gmail.com
Tạp chí khoa học biến đổi khí hậu
71
Số 6 - Tháng 6/2018
chứng chỉ giảm/hấp thụ phát thải KNK theo các
cơ chế khác nhau. Các đối tượng tham gia mua/
bán có thể là các doanh nghiệp và các quốc gia
hoặc cũng có thể các tổ chức tài chính.
i. Thị trường bắt buộc (mandatory carbon
market): là thị trường mà ở đó việc buôn bán
các-bon dựa trên cam kết của các quốc gia trong
UNFCCC để đạt được mục ꢀêu cắt giảm khí nhà
kính. Thị trường này mang ꢁnh bắt buộc và chủ
yếu dành cho các dự án trong cơ chế phát triển
sạch (CDM) hoặc đồng thực hiện (JI)
thế giới đã giảm đi nhiều. Nguyên nhân chủ yếu
do Bản sửa đổi, bổ sung Doha vào Nghị định thư
Kyoto chưa có hiệu lực thi hành. Các nước phát
triển (các quốc gia mua ꢁn chỉ các-bon từ CDM)
chưa bị bắt buộc giảm phát thải theo quy định.
Mặc dù, đã có một số cơ chế mới được xây dựng
và triển khai như JCM giữa Nhật Bản và một số
đối tác nhưng các hoạt động mới chỉ ở giai đoạn
thí điểm và ꢁn chỉ các-bon thu được chưa thể
giao dịch trên thị trường các-bon.
Tại COP21, các nước đã thông qua quy định
về một cơ chế mới, cơ chế góp phần giảm nhẹ
phát thải KNK và hỗ trợ phát triển bền vững.
Theo đó, thị trường các-bon đang xu hướng
phát triển mạnh mẽ toàn cầu và có nhiều đóng
góp cho mục ꢀêu giảm phát thải của các quốc
gia. Tính đến cuối năm 2016, thị trường các-bon
(ETS) đã và đang được vận hành qua 4 lục địa,
40 quốc gia, 13 bang/tỉnh,7 thành phố chiếm
khoảng 40% GDP và ¼ phát thải toàn cầu. Tính
đến thời điểm hiện tại đang có 17 hệ thống ETS
đang được vận hành, đóng góp khoảng ½ tổng
lượng phát thải, tương đương với 7 GtCO2tđ
(chiếm 12% tổng lượng phát thải toàn cầu).
Trong đó, Châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Trung Quốc, Hàn
Quốc là những quốc gia đi đầu trên thế giới về
việc thành lập thị trường các-bon, và xem đây là
chính sách chủ đạo về biến đổi khí hậu của quốc
gia. Hiện nay Việt Nam đang nằm trong nhóm
15 quốc gia trên thế giới đang xem xét, cân nhắc
để xây dựng ETS. Chính vì vậy, việc nghiên cứu
kinh nghiệm của các quốc gia đã và đang xây
dựng, vận hành ETS sẽ rất quan trọng cung cấp
các cơ sở thực ꢀễn trong việc nhìn nhận, đánh
giá vài trò của ETS, cũng như nhận ra được các
lỗ hổng về mặt lý thuyết và thực ꢀễn để làm căn
cứ hoàn thiện cơ sở khoa học về ETS.
ii. Thị trường tự nguyện (voluntary carbon
market): thị trường này dựa trên cơ sở hợp tác
thỏa thuận song phương hoặc đa phương giữa
các tổ chức, công ty hoặc quốc gia
Nghị định thư Kyoto là đưa ra các mục ꢀêu
mang ꢁnh bắt buộc đối với 37 nước công nghiệp
trên thế giới và Liên minh Châu Âu (EU) về việc
giảm lượng KNK. Theo đó, các nước này đến năm
2012 phải giảm lượng phát thải KNK, chủ yếu là
carbon dioxide, ít nhất 5% so với mức phát thải
năm 1990. Mức giảm cụ thể áp dụng cho từng
quốc gia thay đổi khác nhau. Ví dụ, các nước EU
là 8%, Mỹ 7%, Nhật Bản 6%, Australia 8%, trong
khi New Zealand, Nga và Ucraina được duy trì
mức phát thải hiện tại. Riêng một số quốc gia
vốn có lượng phát thải KNK thấp được phép
tăng lượng phát thải, như Na Uy được tăng 1%
hay Iceland 10%.
Các nước tham gia vào Nghị định thư Kyoto
phải chịu sự giám sát và quản lý bởi các nguyên
tắc của Liên Hiệp Quốc về lượng khí thải cắt
giảm. Các quốc gia được chia làm hai nhóm:
nhóm các nước phát triển thuộc Phụ lục I
(Annex I) theo phân loại của UNFCCC, buộc phải
có bản đệ trình thường niên về các hành động
cắt giảm khí thải; và nhóm các nước đang phát
triển không thuộc Phụ lục I (Non-Annex I) của
UNFCCC, bao gồm đa số các nước đang phát
triển và cả một số nền kinh tế lớn mới nổi như
Ấn Độ, Trung Quốc, Brazil. Những nước này ít
chịu ràng buộc hơn so với các nước thuộc nhóm
Annex I.
3. Tổng quan về thị trường các-bon tự nguyện
tại một số quốc gia điền hình trên thế giới
Trên thế giới đã có nhiều quốc gia đã xây
dựng và phát triển thị trường các-bon điển hình
phải kể đến như Trung Quốc, Thái Lan, Hàn
Quốc và đã mang lại một số thành công nhất
định trong việc cắt giảm lượng phát thải khí nhà
kính và những lợi ích kinh tế nói chung.
Trong giai đoạn cam kết đầu của Nghị định
thư Kyoto, từ năm 2008 - 2012, thị trường cácbon
hoạt động rất sôi nổi với Cơ chế ꢁn chỉ chung
(JCM). Tuy nhiên, trong giai đoạn từ 2013 -
2020, số lượng các dự án CDM đăng ký mới trên
3.1. Thị trường các-bon của Trung Quốc
Vào năm 2011, sau khi các quy định về thị
Tạp chí khoa học biến đổi khí hậu
Số 6 - Tháng 6/2018
72
trường các-bon theo Nghị định thư Kyoto được
công bố, Trung Quốc công bố 7 thị trường các-bon
thử nghiệm, bao gồm Bắc Kinh, Thượng Hải,
Quảng Đông, Trùng Khánh, Thiên Tân, Hồ Bắc,
và Quảng Tây. Các thị trường chịu sự quản lý vận
hành của Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia
Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (NDRC) và được
xây dựng bởi việc liên kết và phối hợp giữa các
cơ quan cấp tỉnh, thành phố và thành lập các
sàn giao dịch phát thải địa phương, cùng các
lãnh đạo, chuyên gia tại các trường đại học và
các viện nghiên cứu và có sự tham vấn ý kiến
lãnh đạo cấp cao tại Bắc Kinh.
NDRC đã đưa ra một quy trình phát triển
các thị trường thử nghiệm, bao gồm ba giai
đoạn: bắt đầu với việc xây dựng các trụ cột của
hệ thống như hệ thống đăng ký, nền tảng giao
dịch và hệ thống giám sát, báo cáo và thẩm
định (MRV); giai đoạn hai là giai đoạn vận hành
thử nghiệm và cuối cùng là thực hiện giao dịch
chính thức. Cả 7 tỉnh thành đều thiết lập mục
ꢀêu giảm cường độ phát thải trong các nhà máy
từ 15-20% trong các giai đoạn với năm gốc 2010
với mức độ giao động từ 17-20% so với năm gốc
2010. Kể từ lúc bắt đầu thiết lập 7 thị trường thí
điểm vào tháng 6/2013 đến nay, đã có 94 triệu
tấn các-bon đã được mua bán. Tính đến quý
2/2016, tổng giá trị giao dịch của thị trường đã
lên tới 349 triệu USD với mức giá ꢁn chỉ các-bon
trung bình là 3,72 USD/tấn. Các giao dịch qua
thị trường trực tuyến và OTC chiếm tỷ trọng lần
lượt là 57% và 43% với giá trị giao dịch tương
đương 56,7% và 34,3%.
Lựa chọn mô hình thiết kế các ETS thí điểm:
Mỗi ETS được thiết kế khác nhau, tùy thuộc vào
đặc điểm cụ thể của từng địa phương và được
xây dựng bởi chính quyền địa phương với việc
tư vấn thường xuyên với chính quyền trung
ương ở Bắc Kinh.
Thiết lập hạn mức và phân bổ hạn mức phát
thải cho phép: Các ETS ở Trung Quốc áp dụng kết
hợp phân bổ hạn ngạch miễn phí và một phần
được đưa ra đấu giá cho các doanh nghiệp tham
gia dựa trên quá khứ phát thải của doanh nghiệp
(giao động từ 3-10% tại các ETS và qua các năm
khác nhau trong thời kỳ thực hiện). Sau đó, cho
phép các doanh nghiệp đấu giá các hạn mức dư
thừa/thiếu hụt của mình trên thị trường để có
được hạn mức phát thải mong muốn bổ sung.
Hạn ngạch phát thải là mức tuyệt đối được thiết
lập cho cả thời kỳ.
Đấu giá và cơ chế kiểm soát giá: Việc đấu giá
được thực hiện tại sàn giao dịch chứng khoán
địa phương, trong khi cơ quan chịu trách nhiệm
quản lý thuộc về Hội đồng phát triển và cải cách
tại mỗi địa phương.
MRV và kiểm soát thị trường: Với mức độ
phức tạp của các ETS khác nhau và nhiều ngành,
loại doanh nghiệp được đưa vào hệ thống, tuy
nhiên MRV của Trung Quốc hoạt động rất thành
công với sự hỗ trợ của Ngân hàng thế giới và
Chính quyền trung ương. Việc kiểm soát sẽ
được thực hiện bởi chính các doanh nghiệp và
được gửi đến hệ thống MRV của quốc gia, các
chi phí kiểm soát và các phương pháp được xây
dựng để kiểm roát là một trong những ưu ꢀên
quan trọng của chính phủ. Các báo cáo của doanh
nghiệp được thực hiện bởi doanh nghiệp và
được xác nhận bởi một bên thứ ba độc lập, các
báo cáo phải được đính kèm các tài liệu, dữ liệu
và phải theo một quy trình nghiêm ngặt về thời
gian thực hiện. Các doanh nghiệp không hoàn
thành mục ꢀêu được quy định khác nhau giữa
các hệ thống ETS, chủ yếu tập trung vào hình
phạt ꢀền, với mức giao động từ €1.500 đến
€7.000/mỗi lần vi phạm, trong một số trường
hợp có thể gia hạn thời gian hoàn thành. Một
số các trừng phạt vi phạm khác cũng được ban
hành đối với các doanh nghiệp vi pham. Ví dụ
ETS - Thượng hải sẽ cắt giảm các hỗ trợ ưu đãi,
không cấp phép cho việc xây dựng dự án mới, bị
tăng cường kiểm soát bởi cơ quan trung ương,…
Thiết lập các điều khoản linh hoạt và cơ chế
hỗ trợ thực hiện: Một số ETS đã cho phép doanh
nghiệp sử dụng cơ chế gửi ngân hàng một lượng
phát thải nhất định để sử dụng trong tương lai.
Việc thiết lập các can thiệp về giá giao động rất
lớn ở các ETS. Trong một số trường hợp, các can
thiệp giá chỉ được sử dụng khi có biến động lớn
về giá trên thị trường. Trung Quốc chỉ chấp nhận
các ꢁn chỉ phát thải chỉ được hình thành ở Trung
Quốc (CCERs) từ năm 2015 với một mức giới
hạn nhất định.
3.2. Thị trường các-bon của Thái Lan
Trong INDC của Thái Lan có đề cập đến mục
Tạp chí khoa học biến đổi khí hậu
73
Số 6 - Tháng 6/2018
ꢀêu cắt giảm phát thải khí nhà kính với mức 20%
trong đóng góp dự kiến cho phép vào năm 2030,
mức đóng góp này có thể tăng lên đến 25% tùy
thuộc vào sự hỗ trợ tăng cường và phù hợp Thái
Lan có được thông qua hiện định cân bằng toàn
cầu. Thái Lan công nhận vai trò quan trọng của
cơ chế thị trường nhằm tăng cường hiệu quả chi
phí của các hành động giảm thiểu nên ꢀếp tục
được khai phá ꢀềm năng và hiện nay ETS của
Thái Lan và các cơ chế thị trường khác hiện vẫn
chưa được đưa vào INDC.
trong tương lai.
- Chương trình thành phố các-bon thấp
(LCC): Cơ chế ꢁn chỉKNK sẽ là một phần trong
chương trình T-VER nhằm đạt được phát thải
KNK do các thành phố và cộng đồng địa phương
cùng thực hiện.
Kế hoạch thực hiện và triển khai Chương
trình V-ETS của Thái Lan trải qua các giai đoạn
như sau: (1) Năm 2010: Tập trung nghiên cứu
báo cáo KNK và MRV, ꢀềm năng giảm phát thải;
(2) Năm 2011: Nghiên cứu và xác định các ngành
công nghiệp; cách ꢀếp cận quy định mức trần và
phân bổ cho phép; (3) Năm 2012: Nghiên cứu và
đề xuất khung thể chế, nguyên tắc hoạt động,
khuyến khích các hoạt động trao đổi phát thải
tự nguyện; (4) Năm 2013 - 2014: Phát triển hệ
thống MRV; nghiên cứu các nguyên tắc báo cáo
KNK và khả năng kết nối; (5) Năm 2015: Nghiên
cứu đánh giá tác động của hệ thống ETS và đánh
giá tác động của BĐKH; (6) Năm 2018 - 2020: Cải
thiện và phát triển các nguyên tắc hoạt động,
bao gồm cả hệ thống đăng ký và đề xuất lộ trình
và kiến nghị về chính sách.
Theo cơ quan Quản lý KNK Thái Lan (2017),
tại Thái Lan, một số công cụ tạo động lực cho thị
trường các-bon hiện nay phải kể đến:
- Chương trình giảm phát thải tự nguyện của
Thái Lan (T-VER): Chương trình này được khởi
công từ tháng 10/2013, hiện có 65 dự án, đây là
cơ chế tạo ꢁn chỉcác-bon trong nước dựa trên
cách ꢀếp cận phát triển các dự án, sử dụng các
phương pháp CDM, J-VER. Chương trình này có
mục ꢀêu: (1) Khuyến khích phát triển các dự
án giảm phát thải KNK với các khoản đồng lợi
ích bằng các chứng chỉ ꢁn chỉ các-bon; (2) Thúc
đẩy thị trường các-bon nội địa của Thái Lan; (3)
Nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu (BĐKH)
và khuyến khích sự tham gia của khu vực Nhà
nước và tư nhân.
- Chương trình trao đổi phát thải tự nguyện
của Thái Lan (Thailand V-ETS): quy định về hệ
thống mức trần và trao đổi tự nguyện được thử
nghiệm nhằm kiểm tra hệ thống MRV và chu kỳ
hoạt động từ tháng 10/2014;
- Chương trình cân đối bù trừ các-bon của
Thái Lan (T-COP): được khởi động tháng 3/2013,
nhằm sử dụng mức đóng góp của các bên tham
gia hỗ trợ các hoạt động giảm phát thải khí nhà
kính trong nước, đặc biệt là các dự án thuộc
chương trình T-VER;
- Các dự án giảm phát thải tự nguyện (VER):
ꢀêu chuẩn quốc tế.
Một số công cụ đề xuất khác hỗ trợ cho PMR
của Thái Lan đó là:
- Chương trình chứng nhận hoạt động năng
lượng (EPC): Chương trình nhằm mục ꢀêu
đạt được hiệu suất năng lượng trong các tòa
nhà và tòa nhà sử dụng nhiều năng lượng và
nhằm xây dựng sự sẵn sàng của các hợp phần
thị trường cốt lõi tạo nền móng xây dựng ETS
Hệ thống MRV của Thái Lan được xây dựng
trên ISO 1464-1, 14064-3 và 14065 với nền tảng
trực tuyến, các nhà máy được lựa chọn thí điểm
tập trung vào sản xuất điện, hóa dầu, xi măng,
sắt, thép, bột giấy và giấy, lọc dầu, sản xuất kính,
nhựa, gốm và thực phẩm - thức ăn.
- Về cơ chế giao dịch: Thái Lan áp dụng cơ
chế giao dịch thường dùng trong các hệ thống
giao dịch phát thải “Cap and Trade”. Cụ thể, các
cơ sở tham gia vào TVETS thử nghiệm sẽ phải
nhận một mức trần phát thải KNK nhất định
và mức trần này được quy định bởi Nhà nước,
phân bổ dựa theo lượng phát thải KNK của cơ
sở được báo cáo lại vào cuối mỗi năm. Nếu cơ
sở phát thải vượt quá mức trần cho phép, cơ sở
này sẽ phải mua thêm ꢁn chỉ phát thải từ các cơ
sở khác trong TVETS; hoặc ꢁn chỉ từ các dự án
giảm nhẹ KNK để bù vào lượng phát thải KNK
đã vượt quá. Ngược lại, nếu một cơ sở sản xuất
kinh doanh có mức phát thải ít hơn so với mức
trần, cơ sở có thể “ꢀết kiệm” lượng ꢁn chỉ phát
thải đó cho năm sau, hoặc bán cho các cơ sở
khác trong TVETS. Giá thành ꢁn chỉ phát thải sẽ
thay đổi tùy thuộc vào nguồn cung và cầu trên
thị trường.
Tạp chí khoa học biến đổi khí hậu
Số 6 - Tháng 6/2018
74
Hình 1: Hệ thống đăng ký, báo cáo phát thải của Thái Lan
Nguồn: Cơ quan Quản lý khí nhà kính Thái Lan (2013)
- Về Chế tài xử phạt: Theo PMR (2014) nhận
định chế tài xử phạt là một con dao hai lưỡi trong
thị trường tự nguyện Thái Lan. Cụ thể, chế tài xử
phạt có thể giúp các cơ sở tham gia đúng theo
quy định, tuy nhiên chế tài xử phạt cũng có thể
ảnh hưởng tới mức độ tham gia của thị trường
tự nguyện. Ngoài ra, e ngại xử phạt có thể khiến
các doanh nghiệp đặt mục ꢀêu giảm thải “nhẹ
nhàng”. Hiện nay, ở dự án thử nghiệm TVETS
vẫn chưa có chế tài xử phạt nào được áp dụng:
các cơ sở tham gia chỉ bị nhắc nhở để rút kinh
nghiệm nhằm chuẩn bị tham gia hệ thống giao
dịch phát thải bắt buộc vào năm 2020. Dù vậy,
chế tài xử phạt được đề xuất hiện tại ở TVETS
Thái Lan sẽ dựa theo Đạo luật Bảo tồn Năng
lượng - đặt ra ꢀêu chuẩn và phương pháp hoạt
động cũng như chế tài xử phạt cho các cơ sở sử
dụng một lượng lớn năng lượng. Các cơ sởcó sai
phạm trong báo cáo ꢀêu thụ năng lượng hoặc
các quy trình liên quan tới sử dụng năng lượng.
Tuy nhiên, khó khăn hiện tại Thái Lan đang gặp
phải trong việc xây dựng mục ꢀêu và quy chuẩn
bắt buộc là thiếu số lượng và hệ thống thông ꢀn,
cũng như một ꢀêu chuẩn thẩm định các dữ liệu
thu được.
cho các cơ sở. Ngoài ra, nhà nước còn chịu trách
nhiệm kiểm soát giá như trần giá và giá sàn. Do
TVETS 2014 là dự án thử nghiệm, nhà nước Thái
Lan hiện chưa có động thái kiểm soát các cơ sở
tham gia hoặc xử phạt các trường hợp vi phạm
hay can thiệp sâu vào giá thành. Nhà nước Thái
Lan còn tổ chức một số hoạt động hỗ trợ TVETS
như: Chương trình Đền bù các-bon Thái Lan
(T-COP): trong đó mỗi cơ sở có thể tự nguyện
tham gia. Đây được coi là một nền tảng giúp
các cơ sở đền bù lượng phát thải KNK bằng cách
đóng góp tài chính để thu lại ꢁn chỉ các-bon; Chứng
chỉ Sử dụng Năng lượng (EPC): một chương trình
theo cơ chế mức trần và giao dịch nhằm giúp
các nhà máy và tòa nhà thương mại nâng cao
hiệu quả sử dụng năng lượng. Đối tượng tham
gia bao gồm các cơ sở, nhà máy và tòa nhà có
cường độ ꢀêu thụ năng lượng cao. Các cơ chế
MRV hay thông ꢀn dữ liệu hoặc hệ thống đăng
ký tại EPC sẽ được sử dụng trong Hệ thống Giao
dịch Phát thải Chính thức trong tương lai.
3.3. Thị trường các-bon Hàn Quốc
Năm 2011, Hàn Quốc phát hành thông ꢀn về
mức phát thải sử dụng làm kịch bản cơ sở Năm
2011, Hàn Quốc phát hành thông ꢀn về mức phát
thải sử dụng làm kịch bản cơ sở và các mục ꢀêu
giảm thải KNK cho mỗi lĩnh vực (GIR, 2011). Theo
sau đó là Luật phân bổ và giao dịch hạn mức phát
thải KNK vào năm 2012 (GIR, 2015) cho phép xây
dựng và thực hiện thị trường các-bon. Năm 2014,
Kế hoạch Chỉ đạo Xây dựng Hệ thống Giao dịch
Phát thải và Pha 1 - Kế hoạch Phân phối Hạn ngạch
- Về những chính sách của Nhà nước đối với thị
trường: Theo PMR (2013) và Sumetchoengprachaya
(2014), nhà nước Thái Lan - thông qua Tổ chức
Quản lý KNK Thái Lan (TGO) đã có những động
thái hỗ trợ quá trình phát triển thị trường như sau:
Ngoài việc tổ chức các hoạt động nghiên cứu và vận
hành thử nghiệm TVETS, năm 2014 nhà nước Thái
Lan ꢀến hành áp mức trần phát thải tuyệt đối
Tạp chí khoa học biến đổi khí hậu
75
Số 6 - Tháng 6/2018
Quốc gia, cùng với Lộ trình Thực hiện Mục ꢀêu
Giảm thiểu KNK Quốc gia (GIR, 2015). Dưới đây là
một số mốc thời điểm quan trọng trong bối cảnh
chính sách dẫn tới sự thành lập thị trường các-bon
tại Hàn Quốc. Theo EDF (2015):
Năm 2009: Hàn Quốc tuyên thệ giảm 30%
KNK so với mức của quốc gia năm 2020; Năm
2010: Khung luật pháp về Phát triển xanh và
các-bon thấp đi vào hoạt động; Năm 2011: Tuyên
bố về mức phát thải trong kịch bản cơ sở; Năm
2012: Đạo luật về Phân bố và giao dịch quyền
phát thải KNK đi vào hoạt động; Năm 2014:
Tuyên bố về kế hoạch phân bổ hạn mức cho
phép phát thải quốc gia; Năm 2015: Thị trường
giao dịch phát thải KNK đi vào hoạt động.
Theo EDF (2015), các cơ sở có lượng phát
thải thường niên cao hơn 125.000 tấn CO2tđ,
hoặc sở hữu cơ sở phát thải thường niên cao
hơn 25.000 tấn CO tđ phải tham gia Hệ thống
giao dịch phát thải 2và nhập hạn ngạch của mỗi
tấn CO2tđ sản xuất được. Đặc biệt, các cơ sở với
mức phát thải cỡ trung và nhỏ được quyền tự
nguyện tham gia Hệ thống giao dịch phát thải.
Các loại khí nhà kính được phép giao dịch bao
gồm CO2, N O, HFC, PFC và SF6. Cũng theo ꢁnh
toán của ED2F (2015), pha hoạt động đầu ꢀên của
Hệ thống Giao dịch Phát thải Hàn Quốc (2017 -
2019) sẽ nhận được sự tham gia của 525 cơ sở
ở 23 lĩnh vực nhỏ từ sản xuất thép, xi măng, hóa
dầu, lọc dầu, năng lượng,…
Cũng giống như các quốc gia khác, thị trường
các-bon Hàn Quốc giao dịch theo mô hình “cap
and trade”, các cơ sở tham gia hệ thống có
quyền mua và bán ꢁn chỉ phát thải trong trường
hợp thừa hoặc thiếu ꢁn chỉ phát thải. Các cơ sở
tại Hàn Quốc cũng có quyền lấy ꢁn chỉ từ các
dự án Phát triển sạch (GIR, 2015). Ngoài ra, hệ
thống giao dịch phát thải Hàn Quốc còn cho
phép các cơ sở tham gia được quyền vay mượn
ꢁn chỉ từ cơ sở khác; tuy nhiên hiệu lực của việc
vay mượn chỉ tồn tại trong 1 pha hoạt động
(hiện nay là pha 1: 2017 - 2019). Từ 15/1/2014,
sàn giao dịch Korea Exchange là cơ quan điều
phối thị trường các-bon Hàn Quốc (KME, 2014).
Các cơ sở tham gia được yêu cầu thực hiện kiểm
kê KNK. Sau khi hoàn thành báo cáo kiểm kê
do bên thứ 3 kiểm chứng và báo cáo chính phủ
(Republic of Korea, 2012). Một khi báo cáo được
cấp phép, các cơ sở được sắp xếp vào danh sách
đăng ký hạn mức cho phép phát thải theo quy
định của chính phủ (Republic of Korea, 2012).
Ngoài ra các cơ sở tham gia cũng phải trừ hạn
mức tương ứng với mức phát thải của năm
trước đó (Republic of Korea, 2012). Cơ sở không
tuân theo quy định của thị trường các-bon Hàn
Quốc sẽ bị xử phạt không quá 3 lần mức giá mỗi
tCO
2tđ. Mức phạt tối đa là 10.000 won mỗi tấn
CO2tđ, hoặc khoảng 91 USD/tCO2tđ (Republic of
Korea, 2015).
Các doanh nghiệp sẽ nằm trong danh sách
quản lý của Hệ thống quản lý mục ꢀêu khí nhà
kính (TMS) nếu vượt qua các giới hạn sau đây:
phát thải từ 50.000 tCO2tđ hoặc hơn mỗi năm và
ꢀêu thụ hơn 200TJ năng lượng mỗi năm (đối với
công ty), phát thải từ 15.000 tCO2tđ hoặc hơn
mỗi năm và ꢀêu thụ hơn 80TJ năng lượng mỗi
năm (đối với cơ sở) (Republic of Korea, 2011).
Công ty hay cơ sở đủ chuẩn trong danh sách ETS
sẽ không nằm trong danh sách của TMS (Republic
of Korea, 2012).
Đối với các chính sách hỗ trợ thị trường: Trong
quá khứ, Hàn Quốc từng ban hành chính sách hỗ
trợ thuế và tài chính cho một số hoạt động giảm
thiểu phát thải như chính sách khuyến khích giá
năng lượng tái tạo từ năm 2002 và 2011. Vào
năm 2012, mục ꢀêu phát triển năng lượng tái
tạo được thay thế chính sách khuyến khích, trên
14 ngành sản xuất năng lượng của Hàn Quốc
có trách nhiệm gia tăng tỉ lệ năng lượng tái tạo,
bao gồm năng lượng gió và mặt trời. Cũng trong
năm 2012, mục ꢀêu phát triển năng lượng tái
tạo chỉ ở mức 2%, sẽ tăng lên 10% vào năm 2022
(Han, 2012). Hàn Quốc có kế hoạch xây dựng
ꢀêu chuẩn kinh tế xăng dầu cho các phương ꢀện
hạng nhẹ. Vào năm 2020, các ꢀêu chuẩn này sẽ
giúp giảm 31,1% lượng KNK phát thải từ xe cộ,
và 15,2% phát thải từ xe tải, so với mức phát
thải năm 2013. Ngoài các chiến lược nêu trên,
chính phủ Hàn Quốc còn xây dựng các mục ꢀêu
giảm thiểu theo lĩnh vực, để đảm bảo đạt mục
ꢀêu giảm thiểu chung và ở riêng từng lĩnh vực.
4. Những thuận lợi của Việt Nam khi tham gia
phát triển thị trường các-bon nội địa
Đối với Việt Nam, khi tham gia vào các thỏa
thuận và hiệp ước quốc tế trong ứng phó với
BĐKH toàn cầu sẽ có điều kiện thúc đẩy hoạt
động mua bán và trao đổi ꢁn chỉ các-bon trong
Tạp chí khoa học biến đổi khí hậu
Số 6 - Tháng 6/2018
76
nước và quốc tế, do đó cùng với việc thực hiện
CDM, tháng 11/2012, Thủ tướng Chính phủ
đã ký Quyết định số 1775/QĐ-TTg phê duyệt
Đề án quản lý phát thải khí gây hiệu ứng nhà
kính; quản lý các hoạt động kinh doanh ꢁn chỉ
các-bon ra thị trường thế giới với mục ꢀêu là
quản lý phát thải khí gây hiệu ứng nhà kính
và quản lý các hoạt động kinh doanh ꢁn chỉ
các-bon ra thế giới. Trong NDC đệ trình Ban
Thư ký UNFCCC, Việt Nam đã cam kết đến năm
2030 sẽ giảm 8% lượng phát thải KNK so với kịch
bản phát triển thông thường và có thể giảm đến
25% nếu nhận được hỗ trợ quốc tế. Đây là một
hành động thiết thực của Việt Nam trong việc
chung tay với thế giới để giảm lượng phát thải
KNK, góp phần xây dựng Thỏa thuận Khí hậu
toàn cầu mới, nhằm giữ cho nhiệt độ trái đất
tăng dưới 2 độ C vào cuối thế kỷ 21 so với thời
kỳ ꢀền công nghiệp, đồng thời là điều kiện quan
trọng để thúc đẩy sự phát triển của thị trường
các-bon tại Việt Nam.
Ngoài ra, Việt Nam cũng có thế mạnh đối
với tạo ꢁn chỉ các-bon, điều này được thể hiện
trong ꢀềm năng về giảm phát thải khí nhà kính
của Việt Nam trong NDC đó là việc ước ꢁnh ꢀềm
năng giảm phát thải đối với lĩnh vực như: lĩnh
vực năng lượng ꢀềm năng giảm phát thải từ
các phương án (khoảng 76 triệu tấn CO2 tương
đương); lĩnh vực nông nghiệp (khoảng 45 triệu
tấn CO2 tương đương); lĩnh vực sử dụng đất,
thay đổi sử dụng đất và lâm nghiệp (khoảng 66
triệu tấn CO tương đương); đối với lĩnh vực chất
thải (khoản2g 24 triệu tấn CO2 tương đương).
Bên cạnh đó, các dự án về trồng rừng làm tăng
khả năng hấp thụ khí nhà kính, các dự án CDM
hay các các hành động giảm nhẹ BĐKH phù hợp
với điều kiện quốc gia (NAMAs) khi được thực
hiện cũng sẽ tạo một nguồn ꢁn chỉ các-bon để
thu hút đầu tư của các doanh nghiệp trong và
ngoài nước.
trong nước và tham gia thị trường các-bon quốc
tế; Thí điểm xây dựng thiết kế tạo ꢁn chỉ các-bon
trong lĩnh vực sản xuất thép và quản lý chất thải
rắn; Nghiên cứu và tăng cường năng lực. Dự án
do Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì với sự
tham gia của các Bộ: Kế hoạch và Đầu tư, Tài
chính, Công Thương, Xây dựng và một số doanh
nghiệp trong lĩnh vực sản xuất thép và quản lý
chất thải rắn. Đây là một dự án thí điểm nhằm
hướng tới phát triển của thị trường các-bon tại
Việt Nam. Tuy nhiên, dự án đang triển khai ở giai
đoạn đầu và hướng tới các dự án cụ thể, chưa đi
sâu nghiên cứu và phân ꢁch về cơ sở khoa học
cho việc hình thành một thị trường các-bon nội
địa tại Việt Nam.
Ở Việt Nam, trong quá trình phát triển, các
ngành kinh tế vẫn chủ yếu sử dụng các công
nghệ tương đối lạc hậu so với thế giới nên khả
năng cải ꢀến công nghệ để giảm thiểu phát
thải KNK cũng rất lớn (chi phí giảm 1 tấn KNK
sẽ thấp), đặc điểm này vừa tạo điều kiện cho
thị trường các-bon vừa thúc đẩy hoạt động đầu
tư với các doanh nghiệp nước ngoài. Ngoài ra,
Chính phủ đang có chủ trương chuyển đổi cơ
cấu kính tế theo hướng bền vững, có chú ý đến
phát triển các ngành kinh tế ít các-bon cũng
là yếu tố có lợi cho việc tham gia thị trường
các-bon của Việt Nam.
Như vậy, có thể thấy việc xây dựng thị trường
các-bon tại Việt Nam có ý nghĩa thực ꢀễn rất
lớn, sẽ góp phần giúp Việt Nam cùng với thế giới
đạt được mục ꢀêu giảm khí nhà kính. Bên cạnh
đó sẽ tranh thủ sự huy động nguồn tài chính
quốc tế, trong nước, các doanh nghiệp, các nhà
đầu tư tư nhân vào lĩnh vực này, song song với
nó là mục ꢀêu bảo vệ môi trường và phát triển
bền vững. Tuy nhiên để thị trường các-bon hoạt
động được một cách hiệu quả trước hết phải
lưu ý một số điểm đó là: cần phải xác định được
những ngành/lĩnh vực cụ thể có ꢀềm năng và dễ
dàng sau này cho hệ thống MRV, một hệ thống
bắt buộc để đảm bảo ETS có thể vận hành một
cách minh bạch, rõ ràng. Bên cạnh đó, cần phải
huy động mọi nguồn lực tham gia, đặc biêt là
tạo ra động lực cho doanh nghiệp giảm phát
thải và tạo ra cơ chế đồng có lợi cho các bên
tham gia vào thị trường. Cơ chế tuân thủ cần
phải có để đảm bảo ꢁnh công bằng cho sự hoạt
động của thị trường,…
Những nỗ lực trong việc cam kết cắt giảm
phát thải KNK của Việt Nam đã nhận được sự
quan tâm của các đối tác phát triển, trong đó
có sự hỗ trợ ꢁch cực của 2 nhà tài trợ như Ngân
hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển châu Á
thông qua Dự án “Sẵn sàng tham gia thị trường
các-bon” (PMR) triển khai trong 3 năm (2015 -
2018). Dự án bao gồm 3 hợp phần: Xây dựng
chính sách cho việc xây dựng thị trường các-bon
Tạp chí khoa học biến đổi khí hậu
77
Số 6 - Tháng 6/2018
5. Kết luận
Từ những phân ꢁch ở trên có thể nhận thấy,
đã thử nghiệm và vận hành mang lại một số hiệu
quả nhất định phải kể đến như Trung Quốc, Thái
Lan, Hàn Quốc. Tại Việt Nam. Việc phát triển thị
trường các-bon nội địa sẽ góp phần mang lại
một số thành tựu nhất định không chỉ ở mục
ꢀêu giảm nhẹ phát thải khí nhà kính mà còn tận
dụng được các cơ hội tài chính để phát triển
kinh tế phục vụ mục ꢀêu bảo vệ mội trường và
phát triển bền vững.
trên thế giới nhu cầu về mua bán ꢁn chỉ các-bon
đã trở nên cấp thiết và bắt buộc khi có Nghị định
thư Kyoto với việc hình thị trường các-bon bắt
buộc và thị trường các-bon tự nguyện, đặc biệt
hiện nay, trong xu thế BĐKH toàn cầu, với việc
phải đệ trình và thực hiện NDC, đây được xem
là một yếu tố cơ bản và quyết định đối với hoạt
động của thị trường các-bon trên thế giới cũng
như thị trường các-bon nội địa. Một số quốc gia
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Tài nguyên và Môi trường (2015), Báo cáo Đóng góp do quốc gia tự quyết định, Nhà xuất bản
Tài nguyên, Môi trường và Bản đồ Việt Nam, Hà Nội.
2. Bộ Tài Nguyên và Môi trường (2013), Hướng dẫn kỹ thuật xây dựng các các hành động giảm nhẹ
biến đổi khí hậu phù hợp với điều kiện quốc gia (NAMA), Nhà xuất bản Tài nguyên, Môi trường và
Bản đồ Việt Nam, Hà Nội.
3. Bộ Tài Nguyên và Môi trường (2014), Dự án VNPMR của Chương trình “Hợp tác chuẩn bị sẵn sàng
cho xây dựng thị trường các-bon” quốc tế.
4. Thủ tướng Chính phủ (2012), Đề án “Quản lý phát thải khí gây hiệu ứng nhà kính; quản lý các hoạt
động kinh doanh ꢀn chỉ các bon ra thị trường thế giới” theo Quyết định số 1775/QĐ-TTg ngày 21
tháng 11 năm 2012.
5. hꢂp://tapchimoitruong.vn
6. Y.G. Wang, China’s carbon emission trading scheme design research, Economic Management Press,
Beijing (2011).
THE NEED FOR CARBON MARKET IN VIETNAM
Nguyen Thi Lieu(1), Nguyen Trung Anh(1), Vu Dinh Nam(2)
(1)Viet Nam Insꢁtute of Meteorology, Hydrology and Climate Change
(2)Ministry office, Ministry of Natural Resources and Environment
Received: 15 May 2018; Accepted: 26 June 2018
Abstract: Nowadays, development of carbon markets has been marked as an urgent need due to
its corresponding economic gains, environmental protecꢁon merits, sustainable development goal, internaꢁonal
relaꢁonship establishment via scienꢁꢃc, technology and ꢃnancial investment acꢁviꢁes. This research
discusses voluntary carbon market model and its potenꢁal of applicaꢁon in Viet Nam. In addiꢁon, its
general analysis and assessment of the internaꢁonal needs for carbon market, the current status of countries’
carbon market development, analysis and opinion on the advantages of Viet Nam’s context shall lend a
strong ground for the country’s carbon market development.
Keywords: Carbon market, emission trading system, Kyoto Protocol, Paris Agreement.
Tạp chí khoa học biến đổi khí hậu
Số 6 - Tháng 6/2018
78
8 trang
09/01/2024
18140
Free
Bạn đang xem tài liệu "Sự cần thiết hình thành thị trường Các-bon tại Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- su_can_thiet_hinh_thanh_thi_truong_cac_bon_tai_viet_nam.pdf
