Tài liệu hướng dẫn thực hành: Công tác xã hội với người khuyết tật

BỘ LAO ĐỘNG THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

(Dành cho cán bộ xã hội cấp cơ sở)

VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

Hà Nội, năm 2016

LỜI MỞ ĐẦU

Người khuyết tật luôn là mối quan tâm của cộng đồng quốc tế và của Đảng, Nhà nước Việt

nam. Cùng với sự phát triển của xã hội, nghề Công tác xã hội được xác lập trong hệ thống

nghề nghiệp Việt nam. Công tác xã hội chuyên nghiệp cùng những Nhân viên xã hội được tập

huấn/đào tạo về Công tác xã hội với người khuyết tật sẽ trợ giúp người khuyết tật một cách

toàn diện, cải thiện cuộc sống của họ, giúp người khuyết tật tiếp cận với các dịch vụ, chính

sách, mô hình trợ giúp. Tài liệu này ra đời là cơ sở để đào tạo/tập huấn cho cán bộ làm việc

với người khuyết tật một cách chuyên nghiệp hơn. Mục đích của tài liệu này là cung cấp cho

cán bộ xã hội những kiến thức và kỹ năng cần thiết trong công tác trợ giúp cho người khuyết

tật, tăng cường chức năng xã hội của người khuyết tật để họ có thể hòa nhập cộng đồng một

cách bền vững.

Cấu trúc của tài liệu bao gồm 5 bài:

ØBài 1: Một số vấn đề chung về người khuyết tật: trong bài này, cán bộ tuyến cơ sở được

cung cấp kiến thức chung về khuyết tật, chính sách, pháp luật cho người khuyết tật và

các mô hình khuyết tật.

ØBài 2: Những khó khăn và nhu cầu của người khuyết tật: bài này làm rõ sự phát triển

con người trong bối cảnh khuyết tật, những khó khăn của người khuyết tật và nhu cầu

của người khuyết tật.

ØBài 3: Các mô hình hỗ trợ người khuyết tật tại cộng đồng: bao gồm mô hình chức năng

dựa vào cộng đồng; mô hình giáo dục chuyên biệt và giáo dục hòa nhập; mô hình dạy

nghề và tạo việc làm; mô hình sinh kế; mô hình chăm sóc tại cơ sở bảo trợ xã hội, mô

hình sống độc lập.

ØBài 4: Công tác xã hội với người khuyết tật: bài này cung cấp kiến thức về Quản lý

trường hợp người khuyết tật, huy động các nguồn lực tại cộng đồng, kết nối mạng lưới

và chuyển gởi, nâng cao nhận thức cộng đồng và biện hộ.

ØBài 5: Những điều nhân viên công tác xã hội cần lưu ý khi làm việc với người khuyết tật:

phép lịch sự đối với người khuyết tật, thúc đẩy sự tham gia của người khuyết tật, chú ý

khi giao tiếp với từng dạng khuyết tật và cách làm việc với thông dịch viên, người hỗ trợ

cá nhân và vật nuôi cho người khuyết tật.

Trong quá trình thực hiện, chúng tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành tới tổ chức Hỗ trợ Người

khuyết tật Việt Nam VNAH cùng các tư vấn độc lập đã giúp đỡ về chuyên môn kỹ thuật cho dự

án, và sự tài trợ của nhân dân Hoa Kỳ thông qua Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ USAID. Nội

dung tài liệu này thuộc trách nhiệm của tổ chức VNAH và Cục Bảo trợ xã hội, không phản ánh

quan điểm của USAID hoặc Chính phủ Hoa Kỳ.

Tài liệu được biên soạn lần đầu nên chắc chắn không thể tránh khỏi những hạn chế, Chúng tôi

xin chân thành cảm ơn và ghi nhận sâu sắc những ý kiến đóng góp quý báu nhằm mục đích

hoàn chỉnh cuốn tài liệu này được tốt hơn.

Cục Bảo trợ xã hội

2

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TáC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

MỤC LỤC

LỜI GIỚI THIỆU

2

8

Bài 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGƯỜI KHUYẾT TẬT

I. KHáI NIỆM VỀ NGƯỜI KHUYẾT TẬT

1. Khái niệm

8

2. Nguyên nhân của khuyết tật

3. Các mức độ và dạng khuyết tật

3.1. Mức độ khuyết tật

8

9

3.2. Các dạng khuyết tật

3.2.1. Khuyết tật vận động

3.2.2. Khuyết tật nghe, nói

3.2.3. Khuyết tật nhìn

10

11

12

3.2.4. Khuyết tật thần kinh, tâm thần

3.2.5. Khuyết tật trí tuệ

3.2.6. Khuyết tật khác

II. PHáP LUẬT, CHíNH SáCH LIêN qUAN ĐẾN NGƯỜI KHUYẾT TẬT

1. Pháp luật về Người khuyết tật

12

13

14

15

16

17

1.1. Công ước quốc tế của Liên Hợp Quốc về quyền của Người khuyết tật

1.2. Luật Người khuyết tật Việt Nam 2010

2. Một số chính sách hỗ trợ người khuyết tật

2.1. Chính sách hỗ trợ giáo dục

2.2. Chính sách hỗ trợ dạy nghề và tạo việc làm

2.3. Chính sách ưu đãi về y tế

2.4. Chính sách bảo trợ xã hội

BÀI 2: NHỮNG KHÓ KHĂN VÀ NHU CẦU CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT

18

I. HIểU VỀ NGƯỜI KHUYẾT TẬT qUA CáC GIAI ĐOạN CỦA CUỘC ĐỜI

1. Giai đoạn từ 0-3 tuổi

18

19

20

2. Giai đoạn từ 3-6 tuổi

3. Giai đoạn từ 6- 12 tuổi

4. Giai đoạn từ 12- 18 tuổi

5. Giai đoạn từ 18- 40 tuổi

6. Giai đoạn từ 40- 60 tuổi

7. Giai đoạn từ 60 tuổi trở lên

II. MỘT SỐ RÀO CẢN ĐỐI VỚI SỰ HÒA NHẬP CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT

1. Kỳ thị và phân biệt đối xử

21

22

2. Cơ hội tiếp cận các dịch vụ

2.1. Giao thông và các công trình công cộng

3

MỤC LỤC

2.2. Khó khăn trong tiêp cận dịch vụ giáo dục

2.3. Khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ dạy nghề và việc làm

2.4. Khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ Y tế

2.5. Khó khăn khi tiếp cận thông tin

23

25

27

28

2.6. Khó khăn khi xây dựng tình yêu, hôn nhân, gia đình

III. NHU CẦU CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT

1. Phân loại nhu cầu

29

2. Các yêu cầu đối với NTG

Bài 3: CáC MÔ HÌNH DỊCH VỤ HỖ TRỢ NGƯỜI KHUYẾT TẬT

30

I. MÔ HÌNH CHĂM SÓC TạI TRUNG TâM CÔNG TáC XÃ HỘI

1. Vị trí và chức năng

30

31

2. Nhiệm vụ và quyền hạn

3. Đối tượng phục vụ của Trung tâm

II. MÔ HÌNH PHỤC HỒI CHỨC NĂNG DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG (CBR)

1. Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng là gì?

31

32

33

2. Mục tiêu của PHCNDVCĐ cho NKT

3. Vai trò của người nhân viên xã hội trong PHCNDVCĐ cho NKT

4. Ưu điểm và hạn chế khi thực hiện PHCNDVCD:

III. MÔ HÌNH GIáO DỤC

33

35

1. Mô hình giáo dục chuyên biệt cho NKT

2. Mô hình giáo dục hội nhập

3. Mô hình giáo dục hòa nhập

IV. MÔ HÌNH SINH KẾ

36

V. MÔ HÌNH SỐNG ĐỘC LẬP

37

38

1. Khái niệm sống độc lập

2. Ưu điểm và hạn chế của mô hình sống độc lập

3. Giới thiệu về Trung tâm Sống độc lập của người khuyết tật Hà Nội

VI. MÔ HÌNH CHĂM SÓC TạI CƠ Sở BẢO TRỢ XÃ HỘI (BTXH)

1. Chức năng nhiệm vụ

40

2. Đối tượng tiếp nhận

3. Ưu và nhược điểm

3.1. Ưu điểm của mô hình chăm sóc tại cơ sở BTXH công lập

3.2 Nhược điểm của mô hình chăm sóc tại cơ sở BTXH công lập

4

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TáC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

BÀI 4: CáC HOạT ĐỘNG CÔNG TáC XÃ HỘI TRỢ GIúP NGƯỜI KHUYẾT TẬT

42

I. qUẢN Lý TRƯỜNG HỢP (qLTH)

1. Quản lý trường hợp là gì?

42

43

2. Mục tiêu của Quản lý trường hợp

3. Quy trình quản lý trường hợp

II. HUY ĐỘNG NGUỒN LỰC TạI CỘNG ĐỒNG

1. Các nguồn lực

43

44

2. Cách đánh giá nguồn lực tại cộng đồng

III. KẾT NỐI MạNG LƯỚI VÀ CHUYểN GửI

1. Xây dựng và kết nối mạng lưới

1.1. Mục đích của liên kết mạng lưới

1.2. Các cách để liên kết mạng lưới

2. Chuyển gửi

44

45

IV. VAI TRÒ NâNG CAO NHẬN THỨC CỦA CỘNG ĐỒNG VÀ BIỆN HỘ

1. Các biện pháp nâng cao nhận thức của người dân về người khuyết tật

2. Biện hộ

47

48

Bài 5: NHỮNG ĐIỀU NHâN VIêN XÃ HỘI CẦN LƯU ý KHI LÀM VIỆC VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

I. TÔN TRọNG NGƯỜI KHUYẾT TẬT

50

II. THúC ĐẩY SỰ THAM GIA CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT

1. Hãy dành thời gian để xây dựng lòng tin

51

52

2. Thực hiện đúng những gì đã thỏa thuận hoặc hứa

3. Tạo bầu không khí thoải mái bằng một số hình thức khuyến khích, động viên

4. Làm việc vào thời gian và địa điểm phù hợp với thân chủ

5. Đảm bảo tính bảo mật

6. Tôn trọng và thể hiện tính chuyên nghiệp

7. Cần thực sự chú ý

8. Ứng xử lịch sự và trao tặng lời khen

9. Dành nhiều thời gian lắng nghe; thể hiện sự thấu hiểu tâm trạng và cảm xúc của thân chủ

III. MỘT SỐ LƯU ý KHI GIAO TIẾP VỚI NKT VỚI CáC DạNG KHUYẾT TẬT KHáC NHAU

1. Giao tiếp với người khuyết tật nhìn

53

2. Giao tiếp với người khuyết tật nghe

3. Giao tiếp với những người có khuyết tật vận động

4. Giao tiếp với những người có khuyết tật nói

5. Giao tiếp với những người có khuyết tật trí tuệ hoặc khuyết tật nhận thức

5

MỤC LỤC

IV. CáCH LÀM VIỆC VỚI THÔNG DỊCH VIêN, NGƯỜI TRỢ GIúP Cá NHâN VÀ VẬT NUÔI CỦA NKT 54

PHẦN PHỤ LỤC

55

PHỤ LỤC 1: CáC MÔ HÌNH KHUYẾT TẬT

1. Mô hình tâm linh – tín ngưỡng

2. Mô hình từ thiện

và đáng thương.

3. Mô hình y tế

PHỤ LỤC 2: MỘT SỐ CHỉ DẪN VỀ NGÔN NGỮ TRONG LÀM VIỆC VỚI NKT

59

60

PHỤ LỤC 3:

TÀI LIỆU THAM KHẢO

62

6

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TáC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

DANH MỤC CáC TỪ VIẾT TẮT

Công tác xã hội

CTXH

NKT

Người khuyết tật

NTG

Người trợ giúp

PHCN

NVXH

PHCNDVCĐ

QLTH

WHO

WB

Phục hồi chức năng

Nhân viên xã hội

Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng

Quản lý trường hợp

Tổ chức Y tế thế giới

Ngân hàng thế giới

ILO

Tổ chức lao động quốc tế

7

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

BÀI

MỘT SỐ VẤN ĐỀ

CHUNG VỀ NGƯỜI

KHUYẾT TẬT

I. KHáI NIỆM VỀ NGƯỜI KHUYẾT TẬT

1. Khái niệm

Luật người khuyết tật Việt Nam năm 2010 đưa ra khái niệm về người khuyết tật như sau:

“Người khuyết tật là người bị khiếm khuyết một hoặc nhiều bộ phận cơ thể hoặc suy giảm

chức năng được biểu hiện dưới dạng tật khiến cho lao động, sinh hoạt, học tập găp khó

khăn”¹.

2. Nguyên nhân của khuyết tật

Khuyết tật có thể xuất hiện ở bất cứ thời điểm nào trong cuộc đời của một con người. Có

nhiều nguyên nhân khác nhau dẫn đến khuyết tật, bao gồm các nguyên nhân bẩm sinh và

nguyên nhân mắc phải:

* Nguyên nhân bẩm sinh

Nguyên nhân bẩm sinh có thể là do đột biến nhiễm sắc thể hoặc do mang bệnh có tính di

truyền. Loại nguyên nhân này chiếm tỉ lệ tương đối nhỏ trong số những người khuyết tật.

Một số dạng khuyết tật do rối loạn bẩm sinh hoặc di truyền: hội chứng Down, bệnh xương

thủy tinh...

Khoản 1, Điều 2, Chương 1, Luật người khuyết tật Việt Nam, 2010

8

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TáC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

* Nguyên nhân mắc phải:

Nguyên nhân mắc phải gồm các tác động từ môi trường xung quanh tại các thời điểm khác

nhau, ví dụ như:

- Quá trình mang thai và sinh nở của người mẹ: môi trường, sự tiếp xúc, tiền sử mang thai hoặc

sinh nở của người mẹ đều là những nhân tố có thể gây ra tác động đến bào thai và trẻ sơ sinh.

Dưới đây là một số nguy cơ có thể xảy ra đối với trẻ trong quá trình mang thai và sinh nở:

üTrẻ bị sinh non, thiếu tháng nếu người mẹ sử dụng chất kích thích hoặc mang đa thai (từ

hai thai trở lên).

üTrẻ mang dị tật hoặc khiếm khuyết trên cơ thể do người mẹ bị bệnh trong qua trình mang

thai (rubella, cúm, hoặc sử dụng thuốc, hóa chất, chất kích thích...).

üTrẻ bị tổn thương não do bị ngạt khi sinh, hoặc bất thường của nhau thai, cuống rốn, hoặc

do bất đồng nhóm máu giữa mẹ và trẻ mà không điều trị kịp thời.

üTrẻ bị mù do bong giác mạc vì sinh non hoặc do mắc bệnh truyền nhiễm từ mẹ lúc sinh

(thường là bệnh lậu).

- Tổn thương hoặc di chứng não do bệnh tật để lại sau khi cơ thể bị tấn công bởi các bệnh nhiễm

trùng, truyền nhiểm như nhiễm vi khuẩn hoặc vi rút. Một số bệnh có nguy cơ dẫn đến tổn

thương hoặc di chứng não là:

üViêm não, viêm màng não, viêm não Nhật Bản, bại liệt.

üSốt cao co giật hoặc thân nhiệt bị hạ quá thấp dẫn đến não bị tổn thương.

üSuy dinh dưỡng nặng.

üNhiễm độc, ngộ độc.

üSử dụng thuốc quá liều.

- Tổn thương trong cuộc sống: Các tác nhân như tai nạn, chiến tranh, hay tuổi già, bỏng... cũng

được xem là những nguyên nhân dẫn đến khuyết tật.

Những nguyên nhân nói trên đều có thể dẫn tới các dạng khuyết tật về trí tuệ, ngôn ngữ, giao

tiếp xã hội, hoặc chức năng vận động ở các mức độ nặng nhẹ khác nhau.

3. CáC MỨC ĐỘ VÀ DạNG KHUYẾT TẬT

3.1. Mức độ khuyết tật

Nghị định số 28/2012/NĐ-CP Quy định chi tiết và hướng dẫn dẫn thi hành Luật người khuyết tật

năm 2010, tại Điều 3 nêu ra ba mức độ khuyết tật như sau:

- Người khuyết tật đặc biệt nặng là những người do khuyết tật dẫn đến mất hoàn toàn chức

năng, không tự kiểm soát hoặc không tự thực hiện được các hoạt động đi lại, mặc quần áo, vệ

sinh cá nhân và những việc khác phục vụ nhu cầu sinh hoạt cá nhân hàng ngày mà cần có người

theo dõi, trợ giúp, chăm sóc hoàn toàn.

- Người khuyết tật nặng là những người do khuyết tật dẫn đến mất một phần hoặc suy giảm

chức năng, không tự kiểm soát hoặc không tự thực hiện được một số hoạt động đi lại, mặc quần

áo, vệ sinh cá nhân và những việc khác phục vụ nhu cầu sinh hoạt cá nhân hàng ngày mà cần

có người theo dõi, trợ giúp, chăm sóc.

9

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

-Người khuyết tật nhẹ là người khuyết tật không thuộc 2 trường hợp nêu trên.

3.2. Các dạng khuyết tật

Nghị định số 28/2012/NĐ-CP ngày 10/4/2012 của Chính Phủ quy định 6 dạng tật cơ bản², cụ

thể là:

ØKhuyết tật vận động.

ØKhuyết tật nghe, nói.

ØKhuyết tật nhìn.

ØKhuyết tật thần kinh, tâm thần.

ØKhuyết tật trí tuệ.

ØKhuyết tật khác.

3.2.1. Khuyết tật vận động

Khuyết tật vận động là tình trạng giảm hoặc mất chức năng cử động đầu, cổ, chân, tay, thân

mình dẫn đến hạn chế trong vận động, di chuyển.³

Ở Việt Nam, khuyết tật vận động là dạng khuyết tật phổ biến nhất với tỉ lệ 31,9% trong tổng

số người khuyết tật⁴. Nguyên nhân dẫn tới dạng khuyết tật này phần lớn là do hậu quả của

chiến tranh, tai nạn giao thông, tai nạn lao động, do bệnh tật khác gây ra.

Các biểu hiện thường thấy của người bị khuyết tật vận động

üTrẻ nhỏ có thể không bú được vì không thực hiện được động tác mút; khi bế đầu trẻ

ưỡn ra sau, lưỡi thè ra khi mẹ đặt núm vú vào miệng, thường quấy khóc, không chịu

chơi. Trẻ ít hoặc không sử dụng tay, ít hoặc không di chuyển từ chỗ này sang chỗ khác,

ít chịu vận động, không chịu chơi, hay ngồi một mình, không tự chăm sóc mình được.

Đặc biệt đối với trẻ bị co cứng các khớp, chi hoặc toàn thân; trẻ bị mềm nhẽo một hay

nhiều nhóm cơ hoặc toàn thân, trẻ bị trật khớp háng; trẻ có bàn chân nghịch (một hay

hai chân)…

üNgười lớn thường ít vận động, ít hoặc không sử dụng tay chân, di chuyển khó khăn, đau

khớp, không tự ăn, uống, tắm, rửa, đại tiểu tiện, vệ sinh cá nhân; không tham gia được

những công việc trong sinh hoạt hàng ngày của gia đình, cộng đồng và xã hội.

3.2.2. Khuyết tật nghe, nói

Khuyết tật nghe, nói là tình trạng giảm hoặc mất chức năng nghe, nói hoặc cả nghe và nói,

phát âm thành tiếng và câu rõ ràng dẫn đến hạn chế trong giao tiếp, trao đổi thông tin bằng

lời nói. ⁵

Biểu hiện của khuyết tật nghe, nói:

üKhông thể nghe, không thể nói (không phát âm được hoặc phát âm khó) như bình

thường hoặc sức nghe giảm từ khoảng cách trên 3 mét.

2

Khoản 1, Điều 2, Chương 1, Nghị định số 28/2012/NĐ-CP ngày 10/4/2012 của Chính Phủ quy định chi tiết và

hướng dẫn thi hành một số điều của Luật người khuyết tật

3

Khoản 1, Điều 2, Nghị định số 28/2012/NĐ-CP của Chính phủ về hướng dẫn thi hành một số điều của Luật

người khuyết tật

4

Báo cáo khảo sát của Bộ Lao đông, Thương binh và Xã hội năm 2011

5

Khoản 2, Điều 2, Nghị định số 28 của Chính phủ về hướng dẫn thi hành Luật NKT

10

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

üKhông có khả năng nói mặc dù cơ quan phát âm hoàn toàn bình thường.

üSuy giảm chức năng nghe do nhiều nguyên nhân khác nhau; mắc chứng nói ngọng, nói

lắp hoặc không nói được.

3.2.3. Khuyết tật nhìn

Khuyết tật nhìn là tình trạng giảm hoặc mất khả năng nhìn và cảm nhận ánh sáng, màu sắc,

hình ảnh, sự vật trong điều kiện ánh sáng và môi trường bình thường.⁶

Các biểu hiện của khuyết tật nhìn:

üCận thị: Mắt nhìn không rõ khi vật ở xa.

üViễn thị: Mắt nhìn không rõ khi vật ở gần.

üLoạn thị: Mắt nhìn thấy hình ảnh vật thể méo mó, không sắc nét.

üQuáng gà: Mắt không nhìn thấy ở ánh sáng yếu.

üNhìn đôi: Mắt nhìn thấy hai ảnh của cùng một vật.

üMất thị trường: Mắt mất một góc nhìn, vùng nhìn.

üLòa: Mắt không còn nhìn rõ nữa, mà chỉ còn có thể nhìn thấy mọi vật lờ mờ, không rõ nét.

üMù hoàn toàn: Mắt không mất khả năng nhìn hoặc không có mắt bẩm sinh.

üMù màu: Mắt không có khả năng phân biệt màu sắc nhất định với mức độ khác nhau, phổ

biến nhất mù màu đỏ màu xanh.

3.2.4. Khuyết tật thần kinh, tâm thần

Khuyết tật thần kinh, tâm thần là tình trạng rối loạn tri giác, trí nhớ, cảm xúc, kiểm soát hành vi,

suy nghĩ và có biểu hiện với những lời nói, hành động bất thường. ⁷

Các biểu hiện của người khuyết tật tâm thần, thần kinh

üNhức đầu, mất ngủ, thay đổi tính tình;

üVui vẻ bất thường, múa hát, nói cười ầm ĩ hoặc buồn rầu, ủ rũ, không nói năng gì;

üNghe thấy tiếng nói hay nhìn thấy hình ảnh không có trong thực tế;

üTự cho mình có nhiều tài năng xuất chúng hoặc cho là có người theo dõi ám hại mình;

üLên cơn kích động hoặc nằm im không ăn uống gì.

3.2.5. Khuyết tật trí tuệ

Khuyết tật trí tuệ là tình trạng giảm hoặc mất khả năng nhận thức, tư duy biểu hiện bằng việc

chậm hoặc không thể suy nghĩ, phân tích về sự vật, hiện tượng, giải quyết sự việc. Điển hình

của dạng này là trẻ chậm phát triển trí tuệ. Trẻ có hoạt động trí tuệ dưới mức trung bình, hạn

chế về kỹ năng thích ứng và khuyết tật xuất hiện trước 18 tuổi.

Các biểu hiện đặc trưng của khuyết tật trí tuệ bao gồm:

ØĐặc trưng phát triển:

üChậm phát triển vận động: trẻ chậm biết lật, ngồi, bò và đi đứng;

üChậm biết nói hoặc khó khăn khi nói;

üKém hiểu biết về các quy luật xã hội căn bản;

üKhông ý thức được hậu quả về các hành vi của mình;

⁶Khoản 3, Điều 2, Nghị định số 28 của Chính phủ về NĐ28/2012/NĐ-CP).

⁷Khoản 4, Điều 2, Nghị định số 28 của Chính phủ về NĐ28/2012/NĐ-CP).

⁸Khoản 5, Điều 2, Nghị định số 28 của Chính phủ về NĐ28/2012/NĐ-CP).

11

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

üKhó khăn khi tự phục vụ: tự ăn uống, vệ sinh cá nhân;

üLăng xăng.

Ø

Đặc trưng về cảm giác, tri giác:

üChậm chạp, ít linh hoạt;

üPhân biệt màu sắc, dấu hiệu, chi tiết sự vật kém;

üThiếu tính tích cực trong quan sát.

Ø

Đặc trưng về tư duy:

üTrẻ khó nhận biết các khái niệm;

üTư duy của trẻ thường biểu hiện tính không liên tục;

üTư duy lôgíc kém;

üTư duy trẻ còn thiếu tính nhận xét, phê phán.

Ø

Đặc trưng về trí nhớ:

üChậm hiểu cái mới, quên nhanh cái vừa tiếp thu;

üQuá trình ghi nhớ không bền vững, không đầy đủ;

üChỉ ghi nhớ được cái bên ngoài sự vật, khó ghi nhớ cái bên trong, cái khái quát.

Đặc trưng về chú ý:

üKhó tập trung, dễ bị phân tán;

üKhông tập trung vào chi tiết, chỉ tập trung các nét bên ngoài;

üKém bền vững;

üLuôn luôn bị phân tán bởi các sự việc nhỏ;

üThời gian chú ý của trẻ chậm phát triển trí tuệ kém hơn nhiều trẻ bình thường.

3.2.6. Khuyết tật khác

Khuyết tật khác là tình trạng giảm hoặc mất những chức năng cơ thể khiến cho hoạt

động lao động, sinh hoạt, học tập gặp khó khăn mà không thuộc các trường hợp

được quy định tại các Khoản 1, 2, 3, 4 và 5 Điều 2 của NĐ 28/2012/NĐ-CP.

Các dạng khuyết tật khác có thể bao gồm dị hình, dị dạng, nạn nhân chất độc da cam,

di chứng bệnh phong, hội chứng Down, tự kỷ.

II. PHáP LUẬT, CHíNH SáCH LIêN qUAN ĐẾN NGƯỜI KHUYẾT TẬT

1. Pháp luật về Người khuyết tật

1.1. Công ước quốc tế của Liên Hợp quốc về quyền của Người khuyết tật⁹

Ngày 22/10/2007, Việt Nam đã ký cam kết tham gia Công ước quốc tế của Liên Hợp

Quốc về quyền của người khuyết tật. Mục đích của Công ước này là nhằm bảo hộ và

thúc đẩy các quyền của người khuyết tật; đảm bảo người khuyết tật được tiếp cận bình

đẳng và thực hiện đầy đủ các quyền cơ bản như các cá nhân không khuyết tật khác.

Công ước đề cập đến các nguyên tắc cơ bản như sau:

üKhông phân biệt đối xử;

üTham gia đầy đủ, hiệu quả và hoà nhập vào xã hội;

üTôn trọng sự khác biệt và chấp nhận người khuyết tật như một phần của nhân

loại và sự đa dạng của con người;

9 Phụ luc 2

12

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

üBình đẳng trong các cơ hội;

üKhả năng tiếp cận;

üBình đẳng giữa nam và nữ;

üTôn trọng khả năng phát triển của trẻ em khuyết tật và quyền của trẻ em khuyết tật trong

việc bảo tồn bản sắc cá nhân.

Một số nội dung cơ bản của Công ước bao gồm: Quyền Phụ nữ khuyết tật (Điều 6); Quyền Trẻ em

khuyết tật (Điều 7); Khả năng tiếp cận với cơ sở hạ tầng (Điều 9); Quyền được trợ giúp khẩn cấp

(Điều 9); Quyền được thừa nhận cơ hội bình đẳng trước pháp luật (Điều 12); Quyền được sống

độc lập và hòa nhập cộng đồng (Điều 19); Quyền di chuyển cá nhân (Điều 20); Quyền bày tỏ ý

kiến tự do ngôn luận, và tự do tiếp cận thông tin (Điều 21); Quyền làm việc của NKT (Điều 27).

1.2. Luật Người khuyết tật Việt Nam 2010 ¹⁰

Luật Người khuyết tật đã được Quốc hội thông qua ngày 17 tháng 6 năm 2010. Luật Người

khuyết tật Việt Nam gồm 10 chương, 53 điều và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2011. Đây

được coi như văn bản pháp lý quy định chi tiết và khá toàn diện về các vấn đề liên quan đến

người khuyết tật.

Theo đó, ngoài các quy định chung, Luật còn quy định cụ thể về xác nhận khuyết tật, gồm tiến

trình, phương pháp, thủ tục và trách nhiệm của các cơ quan tổ chức có liên quan.

Nội dung chính của Luật chủ yếu đề cập đến các lĩnh vực có liên quan đến người khuyết tật bao

gồm: chăm sóc sức khỏe; giáo dục; dạy nghề và việc làm; văn hóa, thể dục thể thao, giải trí và

du lịch; nhà chung cư, công trình công cộng; giao thông; công nghệ thông tin, truyền thông;

và bảo trợ xã hội.

Chương 1 (từ Điều 1 đến Điều 14) là những quy định chung, thống nhất thuật ngữ, chỉ ra các

dạng tật, mức độ, quyền và nghĩ vụ của người khuyết tật, chính sách của Nhà nước về người

khuyết tật cũng như trách nhiệm của gia đình, cơ quan, tổ chức của người khuyết tật và người

khuyết tật…

Chương 2 (từ Điều 15 đến Điều 20) là nội dung về xác định khuyết tật, như quy định trách

nhiệm, hội đồng, phương pháp, giấy xác định khuyết tật và xác định lại mức độ khuyết tật.

Chương 3 (từ Điều 21 đến Điều 26) quy định những hỗ trợ dành cho Người khuyết tật trong lĩnh

vực chăm sóc sức khỏe tại nơi cư trú, khám chữa bệnh tại các cơ sở y tế, sử dụng dịch vụ chỉnh

hình, phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cũng như được cung cấp những trang thiết bị

với sự hỗ trợ kinh phí từ Nhà nước.

Chương 4 (từ Điều 27 đến Điều 31) đề cập đến việc Nhà nước tạo điều kiện hỗ trợ cho người

khuyết tật trong lĩnh vực giáo dục; theo đó, các cơ sở giáo dục phải có trách nhiệm bảo đảm

các điều kiện dạy và học phù hợp đối với người khuyết tật, người khuyết tật có quyền tham gia

học tập theo những phương thức giáo dục phù hợp.

Chương 5 (từ Điều 32 đến Điều 35) nêu rõ những hỗ trợ dành cho người khuyết tật trong lĩnh

vực dạy nghề và việc làm, trong đó quy định trách nhiệm và nghĩa vụ của các cơ quan, tổ chức,

doanh nghiệp đối với lao động là người khuyết tật. Người khuyết tật có quyền tham gia và

10 Phụ lục 3

13

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

được Nhà nước cũng như xã hội tạo mọi điều kiện trong các hoạt động văn hóa, thể dục thể

thao, giải trí và du lịch.

Chương 6 (từ Điều 36 đến Điều 38) là những quy định trong lĩnh vực văn hóa, thể thao, giải

trí và du lịch, việc tổ chức hoạt động văn hóa và trách nhiệm của cơ sở văn hóa, thể dục thể

thao giải trí và du lịch.

Chương 7 (từ Điều 39 đến Điều 43) quy định về việc thiết kế, xây dựng, nghiệm thu các công

trình xây dựng và giao thông công cộng cần phải tính đến các điều kiện tiếp cận đối với

người khuyết tật; ngoài ra, người khuyết tật có quyền tiếp cận với công nghệ thông tin và

truyền thông.

Chương 8 (từ Điều 44 đến Điều 48) là các quy định liên quan đến bảo trợ xã hội dành cho

người khuyết tật.

Chương 9 và chương 10 (từ Điều 49 đến Điều 53) quy định trách nhiệm của cơ quan Nhà

nước về công tác người khuyết tật và kèm theo các điều khoản thi hành Luật.

2. MỘT SỐ CHíNH SáCH HỖ TRỢ NGƯỜI KHUYẾT TẬT

2.1. Chính sách hỗ trợ giáo dục

Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo, các cơ quan liên quan trên cơ sở thực hiện Luật giáo

dục, Luật dạy nghề, Luật Người khuyết tật đã phối hợp ban hành các văn bản hướng dẫn với

nhiều chính sách hỗ trợ phù hợp trong lĩnh vực giáo dục đối với người khuyết tật. Nhà nước

tạo điều kiện để người khuyết tật được học tập phù hợp với nhu cầu và khả năng của người

khuyết tật.

Về độ tuổi nhập học và phương thức giáo dục

Người khuyết tật được nhập học ở độ tuổi cao hơn so với độ tuổi quy định đối với giáo dục

phổ thông ¹¹. Người khuyết tật được lựa chọn tiếp cận một trong ba phương thức giáo dục

là giáo dục hòa nhập, giáo dục bán hòa nhập và giáo dục chuyên biệt. Trong đó, giáo dục

hòa nhập là phương thức được Nhà nước khuyến khích dành cho người khuyết tật. ¹²

Về phương tiện và tài liệu hỗ trợ giáo dục cho người khuyết tật

Người khuyết tật được cung cấp phương tiện hỗ trợ học tập dành riêng trong trường hợp

cần thiết; người khuyết tật nghe, nói được học bằng ngôn ngữ ký hiệu; người khuyết tật

nhìn được học bằng chữ nổi Braille theo tiêu chuẩn quốc gia¹³.

Về chính sách hỗ trợ học phí, học bổng

Trẻ khuyết tật có khó khăn về kinh tế được miễn học phí và được Nhà nước thực hiện hỗ trợ

chi phí học tập trực tiếp cho các đối tượng quy định tại Điều 6 Nghị định này với mức 70.000

đồng/học sinh/tháng để mua sách, vở và các đồ dùng khác, thời gian được hưởng theo thời

¹¹Khoản 2, Điều 27, Chương 4, Luật Người khuyết tật Việt Nam 2010.

12

Điều 28, Chương 4, Luật Người khuyết tật Việt Nam, 2010

Khoản 3, Điều 27, Chương 4, Luật Người khuyết tật Việt Nam 2010.

13

14

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

gian học thực tế và không quá 9 tháng/năm học¹⁴.

Về hỗ trợ đối với người làm công tác giáo dục tại các lớp chuyên biệt dành cho người khuyết tật

Nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục tham gia giáo dục người khuyết tật, nhân viên hỗ trợ giáo

dục người khuyết tật được hưởng các chế độ ưu đãi theo qui định của Chính phủ¹⁵.

Cụ thể nhà giáo giảng dạy trực tiếp người khuyết tật theo phương thức giáo dục hòa nhập

được phụ cấp ưu đãi tính bằng tiền lương 01 giờ của giáo viên nhân với 0,2 và nhân với với tổng

số giờ thực tế ở lớp có người khuyết tật ¹⁶.

2.2. Chính sách hỗ trợ dạy nghề và tạo việc làm

Về dạy nghề

Công tác giáo dục dạy nghề cho người khuyết tật cũng rất được Đảng và Nhà nước quan tâm.

Điều 32 đến Điều 35 của Luật người khuyết tật cũng đã quy định về các chính sách Dạy nghề

đối với người khuyết tật; Việc làm đối với người khuyết tật.

Luật Dạy nghề đã dành một chương quy định một cách toàn diện, đầy đủ và có tính hệ thống

về dạy nghề cho người khuyết tật¹⁷. Trong đó, mục tiêu dạy nghề cho người khuyết tật được xác

định là“nhằm giúp họ có năng lực thực hành nghề phù hợp với khả năng lao động của mình để

tự tạo việc làm hoặc tìm được việc làm, ổn định đời sống và hoà nhập cộng đồng”. Trong Bộ luật

Lao động, tại Điều 125 cũng nêu rõ: “Hàng năm, Nhà nước dành một khoản ngân sách để giúp

người khuyết tật phục hồi sức khoẻ, phục hồi chức năng lao động, học nghề và có chính sách

cho vay với lãi suất thấp để họ tự tạo việc làm, ổn định đời sống”. Cụ thể, người khuyết tật học

nghề được hỗ trợ học bổng chính sách là 360.000 đồng/người/tháng, mức học bổng này được

điều chỉnh theo mức lương tối thiểu trong hệ thống thang bậc lương của Nhà nước.¹⁸

Tại Điều 1, khoản 3 Quyết định 1956/QĐ-TTg của Chính phủ phê duyệt Đề án “Đào tạo nghề

cho lao động nông thôn đến năm 2020”quy định rõ chính sách hỗ trợ đối với người học, trong

đó có người tàn tật được hỗ trợ chi phí học nghề ngắn hạn với mức tối đa 03 triệu đồng/ người/

khóa học; hỗ trợ tiền ăn mức 15.000 đồng/ ngày thực học/ người; hỗ trợ tiền đi lại theo giá vé

giao thông công cộng với mức tối đa không quá 200.000 đồng/ người/ khóa học đối với người

học nghề xa nơi cư trú từ 15km trở lên.

Bên cạnh đó, Quyết định số 1019/QĐ-TTg của Chính Phủ phê duyệt Đề án Trợ giúp người khu-

yết tật giai đoạn 2012-2020, các hoạt động hỗ trợ người khuyết tật gồm: (1) Phát hiện sớm, can

thiệp sớm, phẫu thuật chỉnh hình và cung cấp dụng cụ trợ giúp cho người khuyết tật; (2) Trợ

giúp tiếp cận giáo dục; (3) Dạy nghề, tạo việc làm; (4) Trợ giúp tiếp cận và sử dụng các công

trình xây dựng; (5) Trợ giúp tiếp cận và tham gia giao thông; (6) Trợ giúp tiếp cận và sử dụng

công nghệ thông tin và truyền thông; (7) Trợ lý pháp lý; (8) Hỗ trợ người khuyết tật trong hoạt

động văn hóa, thể thao và du lịch; (9) Nâng cao nhận thức, năng lực chăm sóc, hỗ trợ người

khuyết tật và giám sát đánh giá.

¹⁴Nghị định 49/2010/NĐ-CP, Quy định về miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập và cơ chế thu, sử dụng học phí

đối với cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân từ năm học 2010 - 2011 đến năm học 2014 - 2015

15

Điều 29, Chương 4, Luật Người khuyết tật Việt Nam 2010.

¹⁶Điều 7, Nghị định 28/NĐ-CP về hướng dẫn thi hành Luật NKT

¹⁷Chương 7. Dạy nghề cho người tàn tật, khuyết tật , Luật Dạy nghề 2006

15

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

Về việc làm

Sau khi tốt nghiệp, hoàn thành các chương trình đào tạo, người khuyết tật được giới thiệu

làm việc tại các cơ quan, cơ sở sản xuất, kinh doanh phù hợp với sức khoẻ và ngành nghề

đào tạo. Quyền được làm việc và được tạo cơ hội để làm việc được coi là chìa khóa để giúp

người khuyết tật thay đổi và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Nhà nước tạo điều kiện để người khuyết tật phục hồi chức năng lao động, được tư vấn việc

làm miễn phí, có việc làm và làm việc phù hợp với sức khỏe và đặc điểm của người khuyết

tật. Các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân được khuyến khích nhận người khuyết tật

vào làm việc; doanh nghiệp nào sử dụng nhiều lao động là người khuyết tật được hưởng

chính sách ưu đãi của Nhà nước.¹⁹Doanh nghiệp không được từ chối tuyển dụng người

khuyết tật có đủ tiêu chuẩn tuyển dụng vào làm việc hoặc đặt ra tiêu chuẩn tuyển dụng trái

quy định của pháp luật nhằm hạn chế cơ hội làm việc của người khuyết tật. ²⁰

Chính sách về vay vốn việc làm

Các cơ sở kinh doanh dành riêng cho người lao động là người khuyết tật có nhu cầu cần

vay vốn để đầu tư sản xuất kinh doanh nhằm ổn định việc làm cho người khuyết tật và thu

hút thêm người khuyết tật vào làm việc sẽ được xem xét cho vay vốn ưu đãi từ Ngân hàng

Chính sách xã hội và được hướng dẫn về sản xuất kinh doanh, hỗ trợ chuyển giao công

nghệ sản xuất, hỗ trợ tiêu dùng sản phẩm. Cơ sở sản xuất, kinh doanh sử dụng từ 30% tổng

số lao động trở lên là người khuyết tật sẽ được hỗ trợ kinh phí và tạo điều kiện, môi trường

làm việc phù hợp với người khuyết tật, được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp, ưu tiên cho

thuê đất, mặt bằng, mặt nước theo quy định của pháp luật.²¹

2.3. Chính sách ưu đãi về y tế

Chỉnh hình, phục hồi chức năng

Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cho người người khuyết tật được quy định rõ trong

Luật người khuyết tật 2010. Bên cạnh đó, bộ Y tế đã đưa ra những chính sách ưu đãi về

chỉnh hình, phục hồi chức năng và cung cấp dụng cụ trợ giúp cho người khuyết tật. Theo

đó, các chương trình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng, phát hiện sớm, can thiệp sớm

và phục hồi chức năng cho người khuyết tật tiếp tục được duy trì và mở rộng. Khi được các

cơ sở chỉnh hình phục hồi chức năng của Nhà nước chỉ định cần có chân tay giả, dụng cụ

chỉnh hình thì người khuyết tật được mua theo giá quy định của Nhà nước hoặc được xét

cấp không phải trả tiền, do Ủy ban nhân dân xã, phường đề nghị với cơ quan y tế có thẩm

quyền xem xét, quyết định.

Khám chữa bệnh

Người khuyết tật được nhà nước bảo đảm ngân sách về khám chữa bệnh ban đầu tại nơi cứ

trú, được khám chữa bệnh và sử dụng các dịch vụ y tế phù hợp, được hưởng chính sách bảo

hiểm y tế theo quy định của pháp luật và đươc hỗ trợ chi phí sinh hoạt, chi phí đi lại và chi

phí điều trị trong thời gian điều trị bắt buộc tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh²².

22

Điều 34, Chương 5, Luật Người khuyết tật Việt Nam 2010

Khoản 2, Điều 33, Chương 5, Luật Người khuyết tật Việt Nam 2010

20

²¹Quyết định số 51/2008/QĐ-TTg về chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với cơ sở sản xuất kinh doanh dành riêng cho

người lao động là người khuyết tật

16

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

Người khuyết tật được hưởng chính sách bảo hiểm y tế theo quy định của pháp luật. Người

khuyết tật tâm thần ở trạng thái kích động, trầm cảm, có tư tưởng, hành vi tự sát hoặc gây nguy

hiểm cho người khác được hỗ trợ sinh hoạt phí, chi phí đi lại và chi phí điều trị trong thời gian

điều trị bắt buộc tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh²³.

2.4. Chính sách bảo trợ xã hội

Điều 7 của Nghị định 13/NĐ-CP quy định mức chuẩn xác định trợ cấp xã hội hàng tháng là

180.000 đồng (hệ số 1); khi mức sống tối thiểu của dân cư thay đổi thì mức chuẩn trợ cấp xã hội

cũng được điều chỉnh cho phù hợp.

Đối tượng hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng sống tại Cộng đồng do xã, phường, thị trấn quản lý:

Người khuyết tật không có khả năng lao động được hưởng trợ cấp hệ số 1,0; người khuyết tật

nặng không có khả năng tự phục vụ hưởng trợ cấp hệ số 2,0.

Người cao tuổi (dưới 85 tuổi) cô đơn, thuộc họ gia đình nghèo; người cao tuổi còn vợ hoặc

chống già yếu, không có con, cháu, người thân thích để nương tựa bị tàn tật nặng;

Người tâm thần thuộc loại tâm thần phân liệt, rối loạn tâm thần được cơ quan y tế chữa trị

nhiều lần nhưng chưa thuyên giảm được trợ cấp hệ số 1,5.

Gia đình nhận nuôi trẻ bị tàn tật 18 tháng tuổi trở lên được trợ cấp hệ số 2,5; nuôi dưỡng trẻ em

tàn tật dưới 18 tháng tuổi được trợ cấp hệ số 3,0.

Gia đình có 2 người tàn tật nặng không có khả năng tự phục vụ, bị tâm thần được trợ cấp hệ số

2,0; có 3 người được trợ cấp hệ số 3,0; có từ 4 người trở lên được trợ cấp hệ số 4,0.

Người đơn thân thuộc họ nghèo, đang nuôi con nhỏ 18 tháng trở lên bị tàn tật được trợ cấp hệ

số 1,5; nuôi con dưới 18 tháng tuổi được trợ cấp hệ số 2,0.

Đối tượng hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng sống tại Trung tâm bảo trợ xã hội, sống trong các cơ sở

bảo trợ xã hội:

Người tàn tật nặng không có khả năng lao động hoặc không có khả năng tự phục vụ được

hưởng trợ cấp hệ số 2,0.

Người mắc bệnh tâm thần thuộc các loại tâm thần phân liệt rối loạn tâm thần được cơ quan y

tế chuyên khoa tâm thần chữa trị nhiều lần nhưng chưa thuyên giảm và có kết luận mãn tính,

sống độc thân không nơi nương tựa hoặc gia đình nghèo được trợ cấp hệ số 2,5.

Trẻ em bị tàn tật từ 18 tháng tuổi trở lên được trợ cấp hệ số 2,5.

Căn cứ điều kiện cụ thể, Bộ trưởng các Bộ, Thủ trưởng các ngành, tổ chức đoàn thể ở Trung

ương, Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố quyết định mức trợ cấp xã hội, mức kinh phí chăm sóc

hàng tháng, mức trợ cấp nuôi dưỡng hàng tháng, mức hỗ trợ kinh phí mai táng đối với người

khuyết tật cho phù hợp, nhưng không thấp hơn mức kinh phí thấp nhất như nêu trên.

²²Chương 3, Luật Người khuyết tật Việt Nam 2010

²³Chương 3, Luật Người khuyết tật Việt Nam, 2010.

17

NHỮNG KHÓ KHĂN VÀ NHU

CẦU CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT

2

I. HIểU VỀ NGƯỜI KHUYẾT TẬT qUA CáC GIAI ĐOạN CỦA CUỘC ĐỜI

Các giai đoạn Đặc điểm trẻ khuyết tật/ người khuyết tật Hỗ trợ NKT tại gia đình

- Chăm sóc/đối xử với trẻ khuyết tật như

đối với những trẻ em không khuyết tật

khác.

- Một số trẻ không nhận ra sự khác biệt giữa

mình với các trẻ khác do chúng được đối xử như

các trẻ không khuyết tật cùng trang lứa. Một

số khác có thể bị ngỡ ngàng khi hòa nhập với

xung quanh do nhận thấy rõ sự khác biệt của

mình.

1. Giai đoạn

từ 0-3 tuổi

- Tạo điều kiện để trẻ độc lập trong các

hoạt động.

- Chú ý các phương thức chăm sóc phù

hợp với từng dạng tật của trẻ để phát

huy khả năng nhận thức về thế giới

xung quanh thông qua các giác quan.

- Trẻ thường được gia đình, người thân che chở

nhiều hơn so với các trẻ không khuyết tật cùng

độ tuổi. Nhiều khi, sự bao bọc quá mức này hạn

chế sự phát triển của trẻ như các bạn không

khuyết tật.

- Phát hiện sớm các khuyết tật và hỗ trợ

kịp thời.

- Trẻ dễ bị ảnh hưởng bởi những thay đổi từ môi

trường hay sợ hãi với những điều mới mẻ hay

với người lạ.

-Xây dựng lòng tin ở trẻ để trẻ có thể

thích nghi với môi trường khi không có

cha mẹ ở bên.

- Trẻ nhạy cảm hơn nhiều so với những trẻ

không khuyết tật cùng độ tuổi nếu bị đối xử tệ

và bị hành hạ.

- Đưa trẻ đến những trường học mà có

phương pháp phù hợp với khuyết tật để

phát triển cơ hội hòa nhập (Tuy nhiên

trường học thế này chưa có nhiều).

- Trẻ có thể bị hạn chế phát triển năng lực nếu

gia đình có kỳ vọng thấp ở trẻ (ví dụ: chỉ cần ở

nhà, không cần đi học…)

Cha mẹ cũng như nhân viên xã hội

chăm sóc trẻ cần tăng các tác động tích

cực từ môi trường, biết phát huy các cơ

hội sẵn có từ xung quanh để tạo điều

kiện cho trẻ phát triển.

18

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

Chú ý tăng cường sự nhận thức môi trường xung

quanh cho trẻ bằng các giác quan. Tuy nhiên,

trẻ khuyết tật sẽ gặp khó khăn để có được

điều này nên về nhận thức bước đầu có

thể có những hạn chế nhất định, từ đó dẫn

đến khả năng ngôn ngữ của trẻ cũng bị

hạn chế.

2. Giai đoạn từ

3-6 tuổi

- Vốn từ vựng và khả năng ngôn ngữ của trẻ khuyết tật đạt

được chậm hơn so với các trẻ không khuyết tật cùng độ tuổi.

- Cho trẻ tiếp xúc nhiều hơn với hình

tượng, tranh ảnh, đồ chơi.

- Trẻ thường chậm nói, do đó chúng có thể sử dụng cử chỉ hay - Chú ý phát triển ngôn ngữ cho trẻ ở giai

ánh mắt để giao tiếp.

đoạn này với nhiều hình thức thể hiện

khác nhau như lời nói, cử chỉ, ánh mắt.

- Trẻ có những trải nghiệm ban đầu về sự khác biệt do ở độ

tuổi này trẻ bắt đầu tiếp xúc và tương tác nhiều hơn với các

trẻ em khác tại nhà trẻ hay trường mẫu giáo

- Giúp trẻ đạt được cảm giác tự chủ bằng

cách cho trẻ được độc lập lựa chọn làm

một số việc mình thích với sự hỗ trợ của

cha mẹ và gia đình.

- Đa số trẻ ở lứa tuổi này được nuôi dưỡng tại nhà, một số

được đưa đến các trường chuyên biệt.

- Mở rộng môi trường và phạm vi giao tiếp

cho trẻ.

2

- Cung cấp các phương tiện hỗ trợ phù

hợp để trẻ có thể tham gia các hoạt động

chung giúp trẻ hòa nhập.

3. Giai đoạn từ

6- 12 tuổi

- Trẻ bắt đầu có những thay đổi về mặt sinh lý cũng như cảm xúc. - Chú ý đến những thay đổi về sinh lý và

tâm lý của trẻ để có hỗ trợ kịp thời.

- Trẻ chú ý nhiều hơn đến ngoại hình, và do đó, trẻ có ý thức

hơn về sự khác biệt giữa bản thân và những trẻ không khuyết - Cần có sự hỗ trợ tích cực từ nhà trường,

tật khác.

đặc biệt là về kế hoạch giáo dục phù hợp

cho trẻ khuyết tật.

- Đây là độ tuổi đến trường, do đó trẻ sẽ có cơ hội mở rộng

các mối quan hệ với bạn bè và thầy cô giáo. Một số trẻ sẽ cảm - Tạo điều kiện cho trẻ tiếp xúc và tương

thấy bỡ ngỡ và khó thích nghi với sự thay đổi này.

tác với những trẻ khuyết tật khác để trẻ

không có suy nghĩ mình là người khác biệt

hay dị thường.

- Với những trẻ bị khuyết tật từ giai đoạn trước đó thì ở giai

đoạn này, trẻ có thể dễ dàng chấp nhận khuyết tật bản thân vì

gia đình đã sắp xếp cuộc sống và giúp trẻ điều chỉnh cảm xúc - Với những trẻ đột ngột bị khuyết tật

từ trước.

trong giai đoạn này, cần chú ý hỗ trợ kèm

tham vấn tâm lý cho trẻ và gia đình.

- Với những trẻ có khuyết tật xảy ra vào giai đoạn này, trẻ

thường cảm thấy bối rối và thất vọng trước những thay đổi

của cơ thể mình. Gia đình trẻ sẽ phải trải qua khủng hoảng vì

chính vấn đề đó.

4. Giai đoạn từ

12- 18 tuổi

- Đây là giai đoạn trẻ dậy thì, bắt đầu phát triển giới tính và

nảy nở cảm xúc giới tính.

- Gia đình hoặc người chăm sóc cần chú

ý đến những thay đổi về sinh lý và tâm lý

của trẻ để có hỗ trợ kịp thời

- Trẻ khuyết tật cũng có những nhu cầu được khẳng định cái

Tôi và độc lập khỏi bố mẹ như trẻ không khuyết tật khác cùng - Nhận biết được nhu cầu độc lập của trẻ,

độ tuổi; tuy nhiên trẻ có thể gặp khó khăn hơn do phụ thuộc

vào sự chăm sóc về mặt thể chất của gia đình.

điều chỉnh cường độ chăm sóc để tránh

những xung đột có thể xảy ra do trẻ không

bằng lòng với việc chăm sóc quá mức của

cha mẹ.

- Trẻ cũng bắt đầu ý thức và tò mò về tình dục. Bên cạnh

đó, cũng có một vài trường hợp trẻ khuyết tật ở giai

đoạn này có tiếp xúc thân mật với những người chăm

sóc, người chữa bệnh, y tá, nhà trị liệu và những người

khác. Và trong mối quan hệ tiếp xúc này trẻ có thể có

cảm xúc tình dục với người chăm sóc mình. Do vậy, trẻ

có thể có nguy cơ bị lạm dụng tình dục.

- Giáo dục cho trẻ kiến thức về giới tính

và tình dục nói chung, cũng như những

đặc trưng liên quan đến khuyết tật trong

tình dục.

19

TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

- Trẻ phải đối mặt với những thách thức mà

những trẻ không khuyết tật khác không gặp

- Gia đình, bạn bè, nhân viên xã hội,

các nhà chuyên môn cần hỗ trợ định

phải: ví dụ như định kiến và sự kỳ thị từ những hướng cho trẻ trong giáo dục, việc

người xung quanh.

làm và sự lựa chọn cuộc sống trong

tương lai

- Các mối quan hệ bạn bè có thể có sự thay

đổi, nhất là đối với những trẻ đột ngột bị

khuyết tật trong độ tuổi này. Những trẻ này

phải thay thế tình bạn chúng có được trước

- Tạo điều kiện cho trẻ hòa nhập với

các nhóm đồng cảnh, nhưng cũng

chú ý tăng cường quan hệ của trẻ với

khi bị khuyết tật bằng sự tương tác với những những nhóm bạn bè không khuyết

người đồng cảnh. tật khác.

5. Giai đoạn - Trở thành khuyết tật ở giai đoạn này sẽ đem lại - Chú trọng hỗ trợ người khuyết tật

từ 18- 40 nhiều khó khăn thách thức đối với các cá nhân. tiếp cận với các nguồn lực và các cơ

Họ có thể mất đi sự tự chủ, sự kiểm soát và các hội về giáo dục và việc làm, phương

chức năng xã hội khác bị suy giảm. Họ có thể bị tiện giao thông và việc làm, phương

phụ thuộc vào người khác. Đặc biệt là đối với

người bị khuyết tật tâm thần, họ có thể phải ở

trong môi trường tập trung để điều trị, họ có

thể bị cô lập và thiếu đi sự tiếp xúc với gia đình

và cộng đồng của mình.

tiện giao thông và công nghệ nhằm

giúp họ có cơ hội phát triển cá nhân

và hòa nhập xã hội tốt hơn.

- Tạo điều kiện để NKT có thể tiếp cận

với các nguồn hỗ trợ từ cộng đồng

như Trung tâm sống độc lập, các tổ

chức vì NKT, các nhóm tự lực của NKT,

- Các mối quan hệ thân mật, quan hệ xã hội cũng

vì thế mà bị thay đổi. Mối quan hệ hôn nhân có

thể bị tổn thương nhiều nếu một trong hai người các chuyên gia, những nhân viên

(vợ hoặc chồng) bị khuyết tật.

xã hội… để giúp NKT trưởng thành

chấp nhận bản thân, hoàn cảnh và

hòa nhập thành công, đồng thời trợ

giúp cả cho gia đình NKT trước sự

thay đổi bất ngờ diễn ra với thành

viên trong gia đình.

- Nhiều người khuyết tật trưởng thành nhanh

chóng vượt qua cú sốc khuyết tật để vươn lên.

Tuy nhiên, cũng có không ít NKT trưởng thành

không vượt qua được cú sốc tâm lý, từ đó trở

nên thụ động trông chờ vào sự hỗ trợ của cộng

đồng và xã hội.

6. Giai đoạn - Người trong độ tuổi này có thể trở nên khuyết - Hợp tác với những người khuyết tật

từ 40- 60

tuổi

tật do hệ quả của bệnh tật hay tuổi tác.

trung niên đã thành công làm tấm

gương điển hình cùng tham gia vận

động chính sách pháp luật liên quan

đến NKT.

- Họ hoàn toàn hiểu chính xác việc có khuyết tật

không phải là điều gì đáng xấu hổ hay bi kịch.

- Khuyến khích, tạo điều kiện hỗ trợ

cho người khuyết tật tham gia vào

các công việc chung của cộng đồng

và chính quyền địa phương.

- Người khuyết tật ở độ tuổi này có sự trưởng

thành và vững vàng, cũng như năng lực và

nhiều kinh nghiệm quý báu.

- Người khuyết tật trong độ tuổi bốn mươi và

năm mươi tiếp tục đầu tư thời gian và tích lũy

cho gia đình, nhưng cũng khát khao cống hiến

cho cộng đồng và xã hội. Một số người đã đi

đầu, đóng góp cho cộng đồng của mình bằng

việc giữ các chức vụ ở địa phương.

7. Giai đoạn - Sự già hóa làm tăng khả năng khuyết tật của - Chú trọng đến các chính sách xã

từ 60 tuổi

trở

cá nhân trong giai đoạn này.

hội liên quan đến an sinh của người

khuyết tật cao tuổi và gia đình họ.

- Những người đã có khuyết tật từ trước sẽ

thích nghi tốt hơn so với những người đến

giai đoạn này mới có khuyết tật

- Thúc đẩy thực hiện các chính sách

nhằm trợ giúp người khuyết tật cao

tuổi sống ngay tại gia đình và cộng

đồng hơn là đưa họ vào các trung

tâm hay nhà dưỡng lão.

- Người khuyết tật cao tuổi thường có hiểu

biết về các nguồn lực/dịch vụ hỗ trợ và có khả

năng tiếp cận các nguồn lực đó.

- Vận động hỗ trợ các dụng cụ trợ

giúp lâu bền như xe lăn, xe lắc, máy

trợ thính, máy trợ thở… nhằm giúp

người khuyết tật cao tuổi duy trì sự

độc lập của mình.

- Người khuyết tật cao tuổi thường muốn

được độc lập và tự quyết, kể cả trong việc chỉ

dẫn cho người chăm sóc mình.

20