Trách nhiệm công dân của thanh niên, học sinh - tiếp cận từ pháp luật và giáo dục trong nước và quốc tế
12
CHUYÊN MỤC
GIÁO DỤC HỌC
TRÁCH NHIỆM CÔNG DÂN CỦA THANH NIÊN,
HỌC SINH – TIẾP CẬN TỪ PHÁP LUẬT VÀ
GIÁO DỤC TRONG NƯỚC VÀ QUỐC TẾ
NGUYỄN THỊ LUYỆN*
Lợi thế về điều kiện tự nhiên, địa kinh tế và trình độ tổ chức xã hội sẽ quyết định
sự phát triển của mỗi quốc gia, và trong đó, từ góc độ quản lý xã hội thì trách
nhiệm của mỗi công dân đóng vai trò quan trọng. Xã hội càng văn minh, trách
nhiệm xã hội của công dân càng lớn. Để điều chỉnh vấn đề này, các quy định
chung làm quy tắc xử sự thống nhất từ trung ương đến địa phương của một
quốc gia là hoàn toàn cần thiết và cần phải được luật hóa cụ thể và toàn diện.
Từ cách tiếp cận pháp luật và giáo dục trong nước và quốc tế, bài viết tập trung
phân tích nghĩa vụ và trách nhiệm công dân nói chung và thanh niên nói riêng.
Qua đó gợi mở những nghiên cứu tiếp theo liên quan đến giáo dục trách nhiệm
công dân của thanh niên, học sinh của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Việt Nam trong xu thế hội nhập hiện nay.
Từ khóa: nghĩa vụ công dân, trách nhiệm công dân, giáo dục công dân, thanh niên,
học sinh
Nhận bài ngày: 4/3/2021; đưa vào biên tập: 15/3/2021; phản biện: 30/3/2021; duyệt
đăng: 3/4/2021
mỗi thành viên phản ánh dấu ấn cá
nhân trong từng bước chuyển mình
của xã hội.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Xã hội xét theo vai trò là môi trường,
điều kiện c ng những chế định về kinh
tế - xã hội trong đó mỗi thành viên lấy Trong xu thế hội nh p và ph t triển,
đó làm tiêu chuẩn khẳng định bản ngoài trách nhiệm chung theo nghĩa
thân, đồng thời trong qu tr nh nà , công dân toàn cầu thì với vai trò kép,
là công dân của một đất nước, bên
cạnh quyền công dân được trao luôn
* Viện Khoa học xã hội v ng Nam Bộ.
là trách nhiệm của mỗi công dân đối
NGUYỄN THỊ LUYỆN – TRÁCH NHIỆM CÔNG DÂN CỦA THANH NIÊN…
13
với quốc gia, dân tộc mình. Trách thanh niên – l c lượng tr , nhiệt
nhiệm công dân ngoài ý nghĩa đạo hu ết, n ng động và s ng tạo.
đức cộng đồng còn phản ánh chế độ
2. NGHĨA VỤ CÔNG DÂN VÀ TRÁCH
chính trị - xã hội của mỗi quốc gia. Đối
NHIỆM CÔNG DÂN
với Việt Nam, trách nhiệm của mỗi
2.1. Nghĩa vụ công dân
công dân gắn liền với v n mệnh dân
Khái niệm công dân được sử dụng
tộc và s ph t triển xã hội, giải quyết
phổ biến khi nhà nước phát triển ở
những vấn đề thuộc đất nước, quốc
giai đoạn cao cùng với hình thức quản
gia m nh trong thời đại ngà na . Cụ
lý xã hội bằng pháp lu t. Theo từ điển
thể như: v ng trời, v ng biển và đất
Cambridge Dictionary, công dân
liền – để bảo vệ biên giới Việt Nam,
(citizen) để chỉ một người sinh ra ở
tr ch nhiệm của mỗi chúng ta; mỗi
một quốc gia cụ thể và có một số
người cần làm g để có môi trường
quyền nhất định ho c đã được trao
sống an toàn h n; ha hàng loạt các
một số quyền v đã sống ở đó(1). Và
vấn đề khác về kinh tế - xã hội như:
hiển nhiên, trong quan hệ xã hội, bên
như ph t triển kinh tế bền vững, v n
cạnh quyền của mỗi công dân đồng
hóa dân tộc không bị „hòa tan‟, an
thời là nghĩa vụ hay trách nhiệm của
ninh tr t t xã hội được đảm bảo, nền
chính họ đối với công dân khác và
dân chủ mở rộng với ý thức thượng
cộng đồng họ sinh sống. Nghĩa vụ
tôn pháp lu t, ha người Việt Nam
công dân được xem xét từ c c góc độ
thân thiện, giàu lòng nhân i nhưng
mang đ m bản sắc v n minh của dân
Abdin (2008), nghĩa vụ công dân gồm:
tộc, gia đ nh là tế bào „khỏe mạnh‟ của
(i) nghĩa vụ đạo đức, (ii) nghĩa vụ
xã hội… Từ đây cho thấ , bất k s
ph p lý, (iii) những nghĩa vụ c bản;
cố gắng nào của mỗi c nhân d nhỏ
và tư ng ứng với 3 loại nghĩa vụ là 23
bé đến đâu c ng s góp phần vào s
tiêu chí (Bảng 1).
chu ển m nh của đất nước, đ c biệt là
Bảng 1. 23 tiêu chí về nghĩa vụ công dân
Tiêu chí
Nghĩa vụ công dân
Nghĩa vụ 1.1. Phục vụ cha mẹ/ We should serve our parents
đạo đức
1.2. Phục vụ gi o viên/ We should serve our teachers
1.3. Phục vụ anh em/ We should serve our brothers
1.4. Phục vụ chị em/ We should serve our sisters
1.5. Phục vụ bà con họ hàng/ We should serve our relatives
1.6. Phục vụ những người hàng xóm/ We should serve our neighbors
1.7. Giúp đỡ người nghèo/ Helping the poor
1.8. Ch m sóc gia đ nh m nh/ Look after his family
1.9. Kiếm tiền chính đ ng/ Earn money in fare means
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
14
1.10. Phục vụ địa phư ng/ We should serve our village
1.11. Phục vụ nhà nước/ We should serve our state
1.12. Phục vụ thế giới/ We should serve our world
Nghĩa vụ 2.1. Tuân theo hiến ph p/ Obey to constitutions of the state
pháp lý
2.2. Tuân theo mệnh lệnh của ph p lu t/ Obey to command of law
2.3. Nộp thuế một c ch trung th c và thường xu ên/ Pay the taxes
honestly & regularly
2.4. Trung thành với đất nước/ To remain loyal to our country
2.5. Cố gắng hết sức để bảo vệ đất nước/ Try best to defend the country
Nghĩa vụ 3.1. Tuân theo hiến ph p và tôn trọng c c giao dịch và thể chế, quốc k
cơ bản
và quốc ca/ To abide by the constitution and respect its deals and
institutions, the national flag and national anthem
3.2. Trân trọng và làm theo những lý tưởng cao đẹp đã tru ền cảm
hứng cho cuộc đấu tranh giành t do của quốc gia/ To cherish and
follow the noble ideals which inspired our national struggle for freedom
3.3. Giữ vững và bảo vệ chủ qu ền, thống nhất và s toàn vẹn lãnh thổ
quốc gia/ To uphold and protect the sovereignty, unity and integrity of
the country
3.4. S n sàng phục vụ quốc gia khi được kêu gọi th c hiện bảo vệ đất
nước/ To defend the country and render national service when called
upon to do
3.5. Hòa hợp, đoàn kết không phân biệt dân tộc, tôn gi o; và bảo vệ phụ
nữ/ To promote harmony and the spirit of common brotherhood amongst
all people of the country transcending religious, linguistic, regional
diversity & dignity of women
3.6. Quý trọng và bảo tồn di sản v n hóa/ To value and preserve the rich
heritage of the composite culture
3.7. Bảo vệ và cải thiện môi trường sống của quốc gia bao gồm rừng,
hồ, sông, động v t hoang dã và sinh v t/ To protect and improve the
national environment including forest, lake, rivers, wild animals and
compressors living creatures
3.8. Ph t triển khí chất khoa học, chủ nghĩa nhân v n và tinh thần t m
hiểu cải c ch/ To develop the scientific temper, humanism and spirit of
inquiry reform
3.9. Bảo vệ tài sản công cộng và chống bạo l c/ To safeguard public
property and to abjure violence
3.10. Tuân theo hiến ph p/ Follow the all parts of constitutions
NGUYỄN THỊ LUYỆN – TRÁCH NHIỆM CÔNG DÂN CỦA THANH NIÊN…
15
S phân chia nghĩa vụ đạo đức, nghĩa minh, nghĩa vụ c bản c ng không thể
vụ ph p lý và nghĩa vụ c bản mang thiếu c c tiêu chí như: trân trọng và
tính độc l p tư ng đối, về bản chất ba
nghĩa vụ này thống nhất và tư ng hỗ
lẫn nhau. Chúng tôi đồng ý với quan
tiêu chí nghĩa vụ người công dân nói
chung. Trước hết, nhà khoa học này
đã chọn 12 tiêu chí nghĩa vụ thuộc
phạm trù đạo đức, trong đó, phục vụ
cha mẹ (We should serve our parents)
thể hiện nghĩa vụ b o hiếu công sinh
thành dưỡng dục là tiêu chí đầu tiên,
c bản và quan trọng nhất để h nh
thành nhân c ch của cá nhân, từ đó
có tr ch nhiệm với cộng đồng xã hội.
Tiếp theo là c c tiêu chí nghĩa vụ
trong chuỗi phạm tr đạo đức như:
phục vụ gi o viên, anh chị em, bà con
họ hàng, đến những người hàng xóm.
Bên cạnh đó, mỗi công dân còn có
nghĩa vụ giúp đỡ người nghèo, ch m
sóc gia đ nh m nh; kiếm tiền chính
đ ng, phục vụ địa phư ng, nhà nước,
và rộng h n là nghĩa vụ đạo đức đối
với thế giới.
làm theo những lý tưởng cao đẹp đã
tru ền cảm hứng cho cuộc đấu tranh
giành t do của quốc gia; giữ vững và
bảo vệ chủ qu ền, thống nhất và s
toàn vẹn lãnh thổ quốc gia; s n sàng
phục vụ quốc gia khi được kêu gọi
th c hiện bảo vệ đất nước; hòa hợp,
đoàn kết không phân biệt dân tộc, tôn
gi o; và bảo vệ phụ nữ. Đối với môi
trường sống t nhiên và xã hội, công
dân có nghĩa vụ: bảo vệ và cải thiện
môi trường thiên nhiên của quốc gia
(rừng, hồ, sông, động v t hoang dã và
sinh v t); quý trọng và bảo tồn di sản
v n hóa; bảo vệ tài sản công cộng và
chống bạo l c. Đồng thời, để thúc đẩ
s ph t triển đất nước, nghĩa vụ c
bản của mỗi công dân là ph t triển khí
chất khoa học, chủ nghĩa nhân v n và
tinh thần, t m hiểu cải c ch.
Nghĩa vụ hay trách nhiệm có chung ý
nghĩa là cần phải làm một việc g đó
với người khác và xã hội, tuy nhiên
với mức độ ý thức và tình cảm khác
khác(2) dù muốn hay không vẫn phải
th c hiện để đảm bảo hài hòa trong
quan hệ xã hội. Trong khi, trách nhiệm
là s ràng buộc về lời nói, hành vi của
mình, bảo đảm điều m nh làm là đúng
đắn và phải chịu phần h u quả (nếu
có)(3) gắn với s t ý thức về điều cần
phải làm.
Ở khía cạnh nghĩa vụ pháp lý Joynal
như: tuân theo hiến ph p; tuân theo
mệnh lệnh của ph p lu t; nộp thuế
một c ch trung th c và thường xu ên;
trung thành với đất nước.
Riêng đối với nghĩa vụ cơ bản, Joynal
tiêu chí tuân theo hiến ph p và tôn
trọng c c giao dịch và thể chế, quốc
k và quốc ca là tiêu chí đầu tiên của
công dân trong nhà nước ph p qu ền.
Bên cạnh đó, một xã hội dân chủ, v n
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
16
Từ góc độ ph p lý, công dân được hệ giữa c nhân với c nhân, giữa c
hiểu là c nhân, con người cụ thể, có
n ng l c ph p lý và n ng l c hành vi,
có các quyền và nghĩa vụ theo các
qu định pháp lu t của một quốc gia.
Công dân của một nước được pháp
lu t của nước đó qu định cho hưởng
các quyền công dân về chính trị, kinh
tế, dân s , v n hóa, xã hội và trao
trách nhiệm th c hiện c c nghĩa vụ
công dân đối với nhà nước, xã hội;
đồng thời, nhà nước có trách nhiệm
tạo c c điều kiện ngà càng đầ đủ để
công dân có thể hưởng được các
quyền và yêu cầu công dân th c hiện
ngà càng đầ đủ c c nghĩa vụ công
dân.
nhân với xã hội.
Từ cách tiếp c n trên về công dân và
trách nhiệm của cá nhân trong quan
hệ xã hội theo qu định pháp lu t,
trách nhiệm công dân có thể được
xem là s ý thức và th c hiện nghĩa vụ
công dân đối với nhà nước và xã hội.
2.2. Pháp luật Việt Nam về nghĩa vụ
và trách nhiệm công dân của thanh
niên
Hiến ph p Việt Nam qu định công
dân Việt Nam có nghĩa vụ c bản như:
trung thành với Tổ quốc, bảo vệ Tổ
quốc là nghĩa vụ thiêng liêng và quyền
cao quý của công dân, phải làm nghĩa
vụ quân s và tham gia xây d ng
quốc phòng toàn dân; công dân có
nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp và pháp
lu t; tham gia bảo vệ an ninh quốc gia,
tr t t , an toàn xã hội và chấp hành
những quy tắc sinh hoạt công cộng;
công dân có nghĩa vụ đóng thuế; bảo
vệ môi trường; tôn trọng quyền của
người kh c; nghĩa vụ học t p; công
Nghĩa vụ là s phản nh những mối
quan hệ đạo đức, đ c biệt, giữa c
nhân với c nhân và giữa c nhân với
xã hội. V v , nghĩa vụ là một trong
những nét đ c trưng trong đời sống
con người. Trong cuộc sống, mỗi c
nhân luôn có nhu cầu và lợi ích nhất
định cần được thỏa mãn để đảm bảo
cho s tồn tại và ph t triển của bản dân có trách nhiệm th c hiện nghĩa vụ
đối với Nhà nước và xã hội; và các
quyền và nghĩa vụ c bản khác – tại
c c điều 15, 43, 44, 45, 46, 47 (Quốc
hội, 2013). Cụ thể hóa Hiến pháp,
quyền và nghĩa vụ của công dân được
qu định bởi các bộ lu t trong c c lĩnh
v c khác nhau: Lu t Dân s , Lu t Lao
động, Lu t Giáo dục, Lu t Doanh
nghiệp, Lu t Hôn nhân và Gia đ nh…
thân. Để thỏa mãn nhu cầu và lợi ích
bản thân, mỗi c nhân cần có s kết
hợp với c nhân kh c và xã hội. Để
bảo đảm hài hòa những nhu cầu và
lợi ích của c c thành viên, xã hội đ t
ra c c êu cầu chung p dụng cho tất
cả mọi người. Khi c c c nhân ý thức
được và biến những êu cầu đó thành
tr ch nhiệm của bản thân th những
tr ch nhiệm nà được gọi là nghĩa vụ Tu nhiên, ngoài qu định pháp lý, mỗi
của c nhân. Như v , tr ch nhiệm cá nhân trong hoạt động xã hội còn
chính là s ý thức của c nhân về c c chịu s chi phối bởi gi trị đạo đức
ha gi trị xã hội đư ng đại – hệ gi trị
êu cầu, lợi ích chung trong mối quan
NGUYỄN THỊ LUYỆN – TRÁCH NHIỆM CÔNG DÂN CỦA THANH NIÊN…
17
Việt Nam đư ng đại. Hệ gi trị nà có của thanh niên đã được x c định “…
thể theo c c nhóm tiêu chí: (i) êu
nước, ý chí t cường dân tộc; (ii) dân
chủ, công bằng, b nh đẳng, v n minh;
(iii) đoàn kết, ý thức cộng đồng, v
cộng đồng; (iii) nhân i, khoan dung,
trọng nghĩa t nh, đạo lý; (iv) cần c ,
vượt khó, học t p, n ng động, s ng
tạo vư n lên, có ý thức vượt trước;
(vi) cần kiệm, trung th c, tôn trọng k
cư ng, bảo vệ và cải thiện môi trường
sinh th i; (vii) tinh tế trong ứng xử,
giản dị trong lối sống, lạc quan; (viii)
hợp t c, chia s c ng ph t triển, làm
bạn với tất cả c c nước trong hội
nh p quốc tế (Đoàn Thế Hanh, 2020).
là người chủ tư ng lai của nước nhà...
Nước nhà thịnh hay suy, yếu hay
mạnh, một phần lớn là do các thanh
niên” (Hồ Chí inh, 2002: 185). Thời
k đổi mới, vai trò này của thanh niên
tiếp tục được khẳng định: “S nghiệp
đổi mới có thành công hay không,
cách mạng Việt Nam có vững bước
theo con đường xã hội chủ nghĩa ha
không phần lớn tùy thuộc vào l c
lượng thanh niên” (Ban Chấp hành
Trung ư ng Đảng Cộng sản Việt Nam,
1993); “Thanh niên (…) là l c lượng
xung kích trong xây d ng và bảo vệ
Tổ quốc, một trong những nhân tố
quyết định s thành bại của s nghiệp
công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất
nước và xây d ng chủ nghĩa xã hội”
(Ban Chấp hành Trung ư ng Đảng
Cộng sản Việt Nam, 2008). Lu t
Thanh niên được Quốc hội ban hành
n m 2005 qu định các quyền và
nghĩa vụ của thanh niên trên c c lĩnh
v c đã tạo môi trường ph p lý về kinh
tế, v n hóa xã hội cho thanh niên học
t p, rèn luyện, cống hiến và trưởng
thành nhân c ch, qua đó ph t hu
nguồn l c tr cho s nghiệp công
nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Theo Lu t Thanh niên n m 2005,
quyền và nghĩa vụ thanh niên được
qu định chung tại Điều 3 và được cụ
thể hóa ở Chư ng 2 đối với từng lĩnh
v c hoạt động: học t p (Điều 9); lao
động (Điều 10); bảo vệ Tổ quốc (Điều
11); hoạt động khoa học, công nghệ
và bảo vệ tài ngu ên, môi trường
(Điều 12); hoạt động v n hóa, nghệ
Trong phạm vi bài viết, chúng tôi
không đề c p tới các chủ thể pháp
lu t và đạo đức hay công dân Việt
Nam nói chung, mà chỉ t p trung tổng
hợp, xem xét c c qu định về pháp lý
và đạo đức liên quan tới thanh niên.
Thanh niên được hiểu là những người
tr tuổi và đầy nhiệt huyết trong xã hội,
theo Lu t Thanh niên Việt Nam đó là
những người từ đủ 16 đến 30 tuổi.
N m 2019 thanh niên chiếm 22,8%
trong c cấu dân số cả nước và 36%
trong l c lượng lao động, chính vì v y
s phát triển của thanh niên phản ánh
hiện trạng và tư ng lai ph t triển con
người của mỗi quốc gia (Tô Thúy
Hạnh, 2020). Đ c biệt h n với Việt
Nam, suốt chiều dài lịch sử đất nước
gắn với công cuộc đấu tranh giải
phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc,
thanh niên có vai trò quan trọng, là
rường cột của đất nước. Thời k đấu
tranh giành độc l p dân tộc, vai trò
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
18
thu t, vui ch i, giải trí (Điều 13); bảo thanh niên. Phần lớn quyền và nghĩa
vệ sức khỏe, hoạt động thể dục, thể vụ của thanh niên được ghi nh n
thao (Điều 14); hôn nhân và gia đ nh trong Lu t đều đúng với c c đối tượng
(Điều 15); trong quản lý nhà nước và khác không phải là thanh niên” (B o
xã hội (Điều 16) (Quốc hội, 2005). Với Đại biểu Nhân dân, 2019). Ha
lu t này, m c dù quyền và nghĩa vụ “…chưa có s rõ ràng về quyền và
của thanh niên được cụ thể hóa quy nghĩa vụ của thanh niên; …chưa có
định trong hầu hết c c lĩnh v c, tuy công cụ đo lường, thống kê nên chưa
nhiên thiếu tính khu biệt để chủ thể bóc t ch và làm r được thông tin về
(thanh niên) nh n diện và áp dụng, thanh niên…” (Thu Phư ng, 2019).
hay nói cách khác, trách nhiệm công
Khắc phục bất c p qu định của Lu t
dân của thanh niên chưa được lu t
Thanh niên 2005, Lu t Thanh niên
hóa. Tại hội nghị “T nh h nh th c hiện
2020 (có hiệu l c ngày 01 tháng 01
Lu t Thanh niên và những kiến nghị
n m 2021) bổ sung sửa đổi một số
cho Lu t Thanh niên (sửa đổi)”, Ủy
ban V n hóa, Gi o dục, Thanh niên,
Thiếu niên và Nhi đồng cho rằng:
“ u t Thanh niên 2005 chưa x c định
r qu ền và tr ch nhiệm „đ c th ‟ của
thanh niên; đồng thời c ng chưa có
công cụ đo lường, thống kê làm r
thông tin về thanh niên;… C c qu
định trong Lu t chưa thể chế hóa
được hết quyền và nghĩa vụ mang
tính đ c thù của đối tượng đ c thù là
điều, trong đó bổ sung mới Chư ng 2
về Trách nhiệm của thanh niên (Quốc
hội, 2020). Theo đó, tr ch nhiệm của
thanh niên thể hiện qua 4 nhóm tiêu
chí: (i) Trách nhiệm đối với Tổ quốc; (ii)
Trách nhiệm đối với Nhà nước và xã
hội; (iii) Trách nhiệm đối với gia đ nh;
(iv) Trách nhiệm đối với bản thân, và
được qu định tại 4 điều (Điều 12, 13,
14, 15).
Bảng 1. Các nhóm tiêu chí về trách nhiệm công dân của thanh niên Việt Nam
hiện nay
Nhóm
tiêu chí
Nội dung
Ghi chú
Điều 12
1. Trách
1a) Ph t hu tru ền thống d ng nước và giữ nước của dân
nhiệm đối tộc; xung kích s ng tạo, đi đầu trong công cuộc đổi mới, xâ
với Tổ
quốc
d ng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
1b) S n sàng bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ độc l p, giữ vững chủ
qu ền, an ninh quốc gia, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ;
đảm nh n công việc khó kh n, gian khổ, cấp b ch khi Tổ
quốc êu cầu.
1c) Đấu tranh với c c âm mưu, hoạt động gâ phư ng hại
đến lợi ích quốc gia, dân tộc.
NGUYỄN THỊ LUYỆN – TRÁCH NHIỆM CÔNG DÂN CỦA THANH NIÊN…
19
Điều 13
2. Trách
2a) Gư ng mẫu chấp hành chính s ch, ph p lu t và th c
nhiệm đối hiện nghĩa vụ công dân.
với Nhà
nước và
xã hội
2b) Tham gia giữ g n tr t t , an toàn xã hội, quốc phòng, an
ninh quốc gia.
2c) Chủ động đề xuất ý tưởng, s ng kiến trong qu tr nh xâ
d ng chính s ch, ph p lu t; tham gia quản lý nhà nước và xã
hội.
2d) Tích c c tham gia tu ên tru ền, v n động nhân dân th c
hiện Hiến ph p và ph p lu t.
2e) Xâ d ng c c mô h nh sản xuất, kinh doanh tạo việc làm;
tham gia bảo vệ môi trường và c c hoạt động v lợi ích của
cộng đồng xã hội.
2f) Tích c c tham gia hoạt động ch m sóc, gi o dục và bảo
vệ tr em.
Điều 14
3. Trách
3a) Ch m lo hạnh phúc gia đ nh; giữ g n và ph t hu tru ền
nhiệm đối thống tốt đẹp của gia đ nh Việt Nam.
với gia
đình
3b) Kính trọng, hiếu thảo đối với ông bà, cha mẹ và tôn trọng
c c thành viên kh c trong gia đ nh; ch m sóc, gi o dục con
em trong gia đ nh.
3c) Tích c c phòng, chống bạo l c gia đ nh, xóa bỏ phong
tục, t p qu n lạc h u về hôn nhân và gia đ nh.
Điều 15
4.Trách
4a) Rèn lu ện đạo đức, nhân c ch, lối sống v n hóa, ứng xử
nhiệm đối v n minh; có tr ch nhiệm công dân, ý thức chấp hành ph p
với bản
thân
lu t; phòng chống tiêu c c, tệ nạn xã hội, hành vi tr i ph p
lu t và đạo đức xã hội.
4b) Tích c c học t p, nâng cao tr nh độ, kiến thức, kỹ n ng;
tiếp c n nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ vào
th c tiễn.
4c) Chủ động t m hiểu về thị trường lao động; l a chọn nghề
nghiệp, việc làm ph hợp; rèn lu ện ý thức tr ch nhiệm, k
lu t lao động và t c phong chu ên nghiệp; s ng tạo, cải tiến
kỹ thu t nâng cao n ng suất lao động.
4d) Rèn lu ện, bảo vệ, ch m sóc, nâng cao sức khỏe, ph t
triển thể chất và tinh thần; trang bị kiến thức, kỹ n ng sống, kỹ
n ng ch m sóc sức khỏe sinh sản, sức khỏe t nh dục, phòng,
chống bệnh t t; không lạm dụng rượu, bia; hạn chế sử dụng
thuốc l ; không sử dụng ma tú , chất gâ nghiện và chất kích
thích kh c mà ph p lu t cấm; phòng, chống t c hại từ không
gian mạng.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
20
4e) Tích c c tham gia c c hoạt động, phong trào v n hóa, thể
dục, thể thao lành mạnh; bảo vệ, giữ g n, ph t hu bản sắc
v n hóa dân tộc; tiếp thu tinh hoa v n hóa nhân loại.
Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Lu t Thanh niên (2020).
lu t nà đi vào cuộc sống cần có
Với cách phân chia theo nhóm quan
hệ khách thể t c động (Tổ quốc/nhà
nước và xã hội/gia đ nh/bản thân)
không theo nhóm tiêu chí đối tượng
t c động – các loại nghĩa vụ (nghĩa vụ
đạo đức/nghĩa vụ ph p lý/nghĩa vụ c
bản), nhưng 17 tiêu chí về trách
nhiệm của thanh niên theo qu định
của Lu t Thanh niên 2020 đã bao
hàm trong nó s thống nhất giữa quy
chuẩn đạo đức và quy phạm pháp lu t,
giữa tính đ c thù và tính tổng thể,
đảm bảo tính truyền thống kết hợp
hiện đại.
những nghiên cứu tiếp theo cụ thể
hóa các tiêu chí về trách nhiệm của
thanh niên trong từng mối quan hệ xã
hội, xây d ng khung tiêu chí về trách
nhiệm của thanh niên, học sinh, sinh
viên và triển khai tuyên truyền, giáo
dục tại địa phư ng, đ n vị, c quan,
trường học.
3. GIÁO DỤC VỀ TRÁCH NHIỆM
CÔNG DÂN CỦA MỘT SỐ NƯỚC
TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
Công dân của một nước được pháp
lu t của nước đó qu định cho hưởng
các quyền công dân về chính trị, kinh
tế, dân s , v n hóa, xã hội và trao
trách nhiệm th c hiện c c nghĩa vụ
công dân đối với nhà nước, xã hội;
đồng thời, nhà nước có trách nhiệm
tạo c c điều kiện ngà càng đầ đủ để
công dân có thể hưởng được các
quyền và yêu cầu công dân th c hiện
ngà càng đầ đủ c c nghĩa vụ công
dân. Trách nhiệm công dân mang dấu
ấn của hình thức quản lý xã hội của
nhà nước (chế độ chính trị) và đ c
trưng v n hóa của quốc gia. Vì v y,
giáo dục về trách nhiệm công dân của
mỗi quốc gia hay trách nhiệm công
dân toàn cầu có đ c điểm riêng.
Đối s nh qu định về trách nhiệm
thanh niên của Lu t Thanh niên 2020
với khung nghĩa vụ công dân của
tư ng đồng nhất định về nghĩa vụ đạo
đức, nghĩa vụ pháp lý và nghĩa vụ c
bản, m c dù không có s tách biệt
giữa c c nghĩa vụ nà ; đồng thời
được nâng lên thành trách nhiệm của
mỗi thanh niên cần phải ý thức bản
thân th c hiện tốt nghĩa vụ đối với địa
phư ng, đất nước và cộng đồng xã
hội.
Bốn nhóm tiêu chí (tư ng ứng với 4
điều) qu định về trách nhiệm công
dân của thanh niên có s khu biệt và
bao qu t kh đầ đủ và toàn diện về
trách nhiệm của thanh niên đối với
bản thân, gia đ nh, đất nước và cộng
đồng xã hội. Để c c qu định pháp
Hiện na , “công dân toàn cầu” (Global
Citizens) được dùng phổ biến, khái
niệm này chỉ những người có một
ho c nhiều quốc tịch sống và làm việc
NGUYỄN THỊ LUYỆN – TRÁCH NHIỆM CÔNG DÂN CỦA THANH NIÊN…
21
ở nhiều quốc gia kh c nhau, “là công dân toàn cầu cần đ p ứng, c ng
những công dân có khả n ng thích chính là mục tiêu mà WASS hướng
nghi trong mọi môi trường, không cần tới giáo dục người học.
quan tâm đến giáo dục họ từ đâu”
Bên cạnh đó, xét theo phư ng diện
(dẫn theo Phan Thị Thùy Trâm, 2016).
mỗi quốc gia, c n cứ vào đ c thù kinh
Theo Hệ thống Trường Tâ c
(WASS), dù bạn giữ bất cứ vị trí nào
dân có s khác biệt và tiêu chí giáo
trong cuộc sống, làm bất k công việc
g , c ng đều phải đ p ứng tối thiểu
quốc gia c ng có những đ c trưng
những chuẩn m c của một người
tế - xã hội, quyền và nghĩa vụ công
dục về trách nhiệm công dân của mỗi
nhất định.
công dân đúng nghĩa. ột công dân
Giáo dục về trách nhiệm công dân
toàn cầu, sống trong một cộng đồng
của Canada hướng tới 6 tiêu chí c
thế giới mới phát triển, có trách nhiệm
bản: tuân thủ lu t pháp; chịu trách
về phẩm hạnh, đạo đức, chính trị và
nhiệm cho bản thân và gia đ nh; s n
kinh tế. Những trách nhiệm này bao
sàng phục vụ trong bồi thẩm đoàn khi
gồm: (i) Trách nhiệm tìm hiểu quan
được đề nghị; bỏ phiếu trong các
điểm riêng của m nh và quan điểm
cuộc bầu cử; giúp đỡ những người
của người khác về các vấn đề toàn
khác trong cộng đồng; bảo vệ và kế
cầu; (ii) Trách nhiệm tôn trọng nguyên
thừa di sản và môi trường sống. Với
tắc đa dạng v n hóa; Trách nhiệm tạo
Canada, không bắt buộc công dân
kết nối và xây d ng mối quan hệ với
th c hiện nghĩa vụ quân s , tuy nhiên,
mọi người từ các quốc gia và nền v n
phục vụ trong các l c lượng quân s
hóa khác; (iii) Trách nhiệm tạo kết nối
như: hải quân, lục quân và không
và xây d ng mối quan hệ với mọi
người từ các quốc gia và nền v n hóa
khác; (iv) Trách nhiệm tìm hiểu
nghề nghiệp tuyệt vời; bên cạnh đó,
phư ng thức các dân tộc và các quốc
gia trên thế giới liên kết với nhau và
l c lượng cảnh sát biển ho c dịch vụ
phụ thuộc nhau; (v) Trách nhiệm tìm
quân là lý tưởng cao quý để đóng
góp cho đất nước và là một l a chọn
công dân c ng có thể phục vụ trong
khẩn cấp trong cộng đồng của mình
hiểu các vấn đề toàn cầu; (vi) Trách
chẳng hạn như l c lượng cảnh sát
nhiệm ủng hộ hợp tác quốc tế lớn h n
với các quốc gia khác; (vii) Trách
ho c sở cứu hỏa (dẫn theo Hạnh
Hạnh, 2019).
nhiệm v n động th c thi các thỏa
Với Cộng hòa Pháp, học sinh được
giáo dục về trách nhiệm công dân với
3 tiêu chí chung: hiểu và tuân thủ lu t
ph p; tr ch nhiệm và c ch thức bảo
thu n, công ước, điều ước quốc tế
liên quan đến các vấn đề toàn cầu;
(viii) Trách nhiệm ủng hộ s hiệu quả
h n trong công bằng và công lý toàn
cầu ở mỗi giá trị, lĩnh v c của thế giới vệ quốc gia; tr ch nhiệm đạo đức đối
(dẫn theo V n Thị Ngọc Dung). Với với xã hội (như: hướng tới những vấn
những tiêu chí về trách nhiệm mà đề lớn của quốc gia gắn với những
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
22
cuộc cách mạng khoa học, công đức học (lớp 10 - trung học phổ
nghệ, xã hội và v n hóa; những vấn thông); (iii) trang bị kiến thức về kinh
đề liên quan đến cuộc sống của mỗi tế - chính trị, kinh tế - xã hội Việt Nam
cá nhân, vấn đề sinh tử của con và những vấn đề chung của nhân loại
người, lu t về gia đ nh, giới tính, vị trí ngày nay (lớp 11 - trung học phổ
của tiền bạc trong xã hội, s khác thông); (iv) giáo dục pháp lu t Việt
nhau và phân biệt về pháp lu t, tôn Nam – một số quyền và nghĩa vụ c
gi o và v n hóa ha sử dụng công bản (lớp 12 - trung học phổ thông) (Bộ
nghệ thông tin…)(4).
Giáo dục và Đào tạo, 2018).
Học sinh tại Vư ng quốc Anh được 4. KẾT LUẬN
giáo dục về trách nhiệm công dân gắn
Lu t Thanh niên 2020 được ban
với đề cao công lý, nền chính trị dân
chủ và có tr ch nhiệm xã hội(5).
hành là một bước hoàn thiện thêm
qu định ph p lý, đ c biệt là qu định
Nền giáo dục Nh t Bản hướng học về trách nhiệm công dân của thanh
sinh của họ hiểu và th c hiện trách niên Việt Nam. Như v , đối chiếu
nhiệm công dân qua 3 tiêu chí chính giáo dục Việt Nam về ý thức, trách
trong mối quan hệ: chính trị với cuộc nhiệm công dân cho học sinh với
sống; kinh tế với cuộc sống; và hội giáo dục c c nước, và Lu t Thanh
nh p với cộng đồng quốc tế(6).
niên 2020 mới bổ sung qu định mới
về trách nhiệm thanh niên đ t ra vấn
đề về chư ng tr nh giảng dạy bộ môn
Giáo dục công dân hiện nay của Việt
Vam cần được điều chỉnh để gần với
qu định của lu t mới bổ sung, vừa
đảm bảo hợp quy chuẩn đạo đức xã
hội; đồng thời tiếp thu giá trị từ giáo
dục quốc tế. Việt Nam với đ c trưng
v n hóa Á Đông, ngoài thượng tôn
pháp lu t thì hệ giá trị quốc gia hay
quy chuẩn đạo đức xã hội chi phối
không nhỏ tới tâm lý, ý thức, th i độ
và hành vi của công dân, đâ c ng
chính là s khác biệt với mục tiêu giáo
dục các quốc gia trong quá trình tiếp
thu và chọn lọc tri thức nhân loại mà
trong quá trình nghiên cứu, xây d ng
chư ng tr nh gi o dục cần đ c biệt
quan tâm.
Ở Việt Nam, mục tiêu giáo dục - đào
tạo nhằm phát triển n ng l c, thể chất,
nhân c ch, đạo đức, lối sống, ý thức
tôn trọng pháp lu t và trách nhiệm
công dân (Đảng Cộng sản Việt Nam,
2016: 296); nhằm giáo dục học sinh
phát triển toàn diện, ngoài kiến thức
khoa học và kỹ n ng sống, giáo dục
đạo đức, ý thức pháp lu t, hoàn thiện
nhân cách, sống có trách nhiệm được
chú trọng. Cụ thể, cùng với các môn
học về t nhiên và xã hội khác, môn
Giáo dục công dân được giảng dạy
cho học sinh trung học c sở và trung
học phổ thông. Nội dung chư ng tr nh
gồm: (i) giáo dục các giá trị đạo đức,
giá trị làm người gắn với truyền thống
v n hóa dân tộc (b c trung học c sở);
(ii) trang bị kiến thức triết học; đạo
NGUYỄN THỊ LUYỆN – TRÁCH NHIỆM CÔNG DÂN CỦA THANH NIÊN…
23
CHÚ THÍCH
(1) Tiếng Anh: a person who was born in a particular country and has certain rights or has
dictionary/english/citizen).
(2) D án Từ điển tiếng Việt miễn phí - The Free Vietnamese Dictionary Project (Hồ Ngọc
Đức (1997-2004).
(3) Điều 1 Lu t Thanh niên 2020 qu định: thanh niên là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu
tuổi đến ba mư i tuổi.
(4)
inistère De ‟éducation Nationale - Arrêté du 21 juillet 2010 fixant le programme
d‟enseignement d‟éducation civique, juridique et sociale en classe de seconde générale et
technologique - NOR: MENE1019676A.
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Ban Chấp hành Trung ư ng Đảng Cộng sản Việt Nam. 1993. Nghị quyết số 04-
NQ/HNTW của Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ư ng Đảng (khóa VII) Về
công tác thanh niên trong thời kỳ mới, ban hành ngày 14/01/1993. Hà Nội.
2. Ban Chấp hành Trung ư ng Đảng Cộng sản Việt Nam. 2008. Nghị quyết số 25-
NQ/TW của Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ư ng Đảng (khóa X) Về tăng
cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp
hóa, hiện đại hóa, ban hành ngày 25/7/2008. Hà Nội.
3. B o Đại biểu Nhân dân (17/7/2019). “T nh h nh th c hiện u t Thanh niên và những
2/8/2020.
4. Đảng Cộng sản Việt Nam. 2016. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII. Hà
Nội: Nxb. Chính trị Quốc gia.
5. Đoàn Thế Hanh. 2020. “Vài su nghĩ về xâ d ng hệ gi trị quốc gia Việt Nam đư ng
đại”. Tạp chí iáo dục lý luận, số 308 (th ng 6/2020), tr. 30-37.
7. Hệ thống Trường Tây Úc - WASS. 2016. “Tính trách nhiệm của một công dân toàn
8. Hồ Chí Minh. 2002. Về giáo dục và tổ chức thanh niên. Hà Nội: Nxb. Thanh niên.
9. Hồ Ngọc Đức. 1997-2004. “D án Từ điển tiếng Việt miễn phí” (The Free Vietnamese
Dictionary Project). http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/.
c p ngà 02/8/2020.
tru
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 4 (272) 2021
24
11. inistère De ‟education Nationale. 2010. “Arrêté du 21 juillet 2010 fixant le
programme d‟enseignement d‟éducation civique, juridique et sociale en classe de
seconde générale et technologique” - NOR: MENE1019676A, truy c p ngà 14/8/2020.
ngày 24/3/2021.
13. Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Luật Thanh niên 2005, Luật
Thanh niên 2020. Hà Nội.
14. Quốc hội. 2013. Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Hà Nội: Nxb.
Tư ph p.
15. Thu Phư ng. 2019. “T nh h nh th c hiện u t Thanh niên và những kiến nghị cho
16. Tô Thúy Hạnh. 07/8/2020. “Đ nh gi s phát triển thanh niên Việt Nam qua nghiên
17. U.S. Citizenship and Immigration Services (Update: 23/4/2020). “Citizenship Rights
UK, truy c p ngày 14/8/2020.
19. V n Thị Ngọc Dung và các tác giả (chọn lọc và biên dịch). “Quyền và trách nhiệm
13 trang
26340
Free
Bạn đang xem tài liệu "Trách nhiệm công dân của thanh niên, học sinh - tiếp cận từ pháp luật và giáo dục trong nước và quốc tế", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- trach_nhiem_cong_dan_cua_thanh_nien_hoc_sinh_tiep_can_tu_pha.pdf
