Vấn đề lao động phi chính thức - kinh nghiệm ở một số quốc gia
No.23_Oct 2021 |p.61-69
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC TÂN TRÀO
ISSN: 2354 - 1431
THE ISSUE OF INFORMAL LABOR – EXPERIENCE IN SOME COUNTRIES
Nguyen The Thang1,*, Vu Thi Phuong Thao1
1The Vietnam Institute of Educational Sciences, Vietnam
*Email address: [email protected]
Article info
Abstract
Informal labor is an indispensable part of labor in all economies despite
different levels of development, nature and forms of expression. The article
focuses on studying issues related to the informal labor characteristics of some
countries and regions, especially the policies that these countries apply to
increase the efficiency of the labor force, and minimize their limitations to the
economy and social issues. European countries focus on salary and welfare
aspects, and with governance adjustment, while other countries like China or
India mainly carry out welfare support activities but there is no sustainable
training and social protection system. These are valuable experiences that can
be learned, applied and built on temporary and long-term solutions to the
problem of informal labor in Vietnam these days.
Recieved: 23/6/2021
Accepted: 05/9/2021
Keywords:
labor, informal labor,
policy
No.23_Oct 2021 |p.61-69
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC TÂN TRÀO
ISSN: 2354 - 1431
VẤN ĐỀ LAO ĐỘNG PHI CHÍNH THỨC - KINH NGHIỆM Ở MỘT SỐ QUỐC GIA
Nguyễn Thế Thắng1,*, Vũ Thị Phương Thảo1
1Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, Việt Nam
Thông tin bài viết
Tóm tắt
Lao động phi chính thức là thành phần lao động tồn tại tất yếu trong mọi nền
kinh tế dù mức độ phát triển, tính chất và hình thức biểu hiện khác nhau. Bài
viết tập trung nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đặc điểm lao động phi chính
thức của một số quốc gia và khu vực, đặc biệt là chính sách mà các quốc gia
này vận dụng để ra tăng hiệu quả của lực lượng lao động và giảm thiểu những
hạn chế của họ đối với nền kinh tế và các vấn đề xã hội. Các quốc gia châu Âu
tập trung vào các khía cạnh lương và phúc lợi, đồng thời với điều chỉnh quản
trị nhà nước, trong khi đó các nước khác như Trung Quốc hoặc Ấn Độ chủ yếu
thực hiện các hoạt động hỗ trợ phúc lợi nhưng chưa có hệ thống đào tạo và bảo
trợ xã hội bền vững. Đây là những kinh nghiệm quí giá có thể học tập, vận
dụng và xây dựng các giải pháp tình thế và giải pháp lâu dài với vấn đề lao
động phi chính thức ở Việt Nam hiện nay.
Ngày nhận bài: 23/06/2021
Ngày duyệt đăng: 05/9/2021
Từ khóa:
lao động, lao động phi chính
thức, chính sách
1. Mở đầu
Lao động phi chính thức là những người tự làm các
công việc của mình, những người làm việc ở các hộ
kinh tế gia đình (nông trang, cửa hàng.v.v...), làm
việc trong các tổ chức, doanh nghiệp hoặc các hình
thức lao động không được công nhận về mặt pháp
lý bằng các hợp đồng lao động và điều kiện làm
việc cụ thể [4], [5]. Lao động phí chính thức tồn tại
trong mọi nền kinh tế, với nhiều hình thức và mức
độ đa dạng khác nhau. Tùy thuộc vào các điều kiện
kinh tế - xã hội hoặc đặc trưng dân số mà vấn đề lao
động phi chính mỗi quốc gia, mỗi khu vực có
những đặc điểm khác nhau. Bằng cách hồi cứu tài
liệu trong nước và quốc tế để tim hiểu vấn đề lao
động không chính thức ở một số quốc gia và kinh
nghiệm quản lý vấn đề này dưới góc độ chính sách,
bài viết này tập trung phân tích các vấn đề lao động
phi chính thức ở một số quốc gia, trong đó tập trung
theo khu vực với các thành viên mới của cộng đồng
châu Âu và hai quốc gia có nền kinh tế hang đầu
thế giới và cũng là hai nước có cơ cấu lao động phi
chính thức đa dạng gồm Trung Quốc và Ấn Độ.
Các phát hiện cho thấy sự thay đổi nhân khẩu do
nhập cư hoặc di cư, và đặc biệt là dịch COVID 19
làm cho lao động phi chính thức càng thêm khó
khăn mặc dù nhiều nước đã có các chính sách hỗ
trợ. Đây cũng là những kinh nghiệm quí giá để Việt
Nam có thể tham khảo và xử lý các vấn đề lao động
phi chính thức của mình cả ở hiện tại và tương lai.
N.T.Thang et.al/ No.23_Oct 2021|p.61-69
dục, nhiều nhất trong nông nghiệp, xây dựng, ngoại
2. Nội dung nghiên cứu
thương và sửa chữa, công nghiệp thực phẩm và nhà
ở.
Lao động phi chính thức ở châu Âu
Mặc dù qui mô kinh tế phi chính thức đã giảm dần
trong những năm 2000, ở các thành viên mới của
châu Âu thì qui mô khá ổn định, thậm chí đã
chuyển được phần nào từ thu nhập trung bình sang
thu nhập cao hơn. Người lao động phi chính thức
hầu hết là đàn ông, lao động trẻ, những người chỉ
có học vấn cơ bản, lao động chân tay với những
công việc ít cần kỹ năng. Ngoài ra, điều quan trọng
là người lao động phi chính thức xem họ là một
phần của những người bị phân biệt đối xử, rất nhiều
người trong số này bị thất nghiệp kéo dài và được
thể hiện theo ba tiêu chí: (a) người làm việc ở công
ty có 5 hoặc ít hơn 5 người cùng làm; (b) người làm
việc cho những chủ lao động không đóng góp cho
bảo hiểm xã hội; (c) người làm việc không có hợp
đồng lao động. Thực tế là các nước Bỉ, Cộng hòa
Séc, Đan Mạch, Phần Lan, Israel, Rumani, Slovenia
và Vương quốc Anh thì cứ 4 người thì 1 người
không có hợp đồng lao động trong các cơ sở có 100
hoặc hơn 100 lao động. Ví dụ khác khi xác định lao
động phi chính thức là những người làm việc phụ
thuộc mà không được nộp bảo hiểm ở các công ty
nhỏ không chuyên nghiệp (có 5 người làm hoặc ít
hơn) khoảng 28%, đa dạng từ 7.7% ở Estonia tới
39,5% ở Phần Lan. Lao động phi chính thức thấp
nhất trong lĩnh vực công gồm dịch vụ y tế và giáo
Lực lượng lao động phi chính thức hầu hết là nam
giới, đặc biệt là ở các thành viên mới ở châu Âu. Ở
các nước Bungary, Estonia, Hungary, Latvia và
Slovakia thì tỉ lệ nam lao động phi chính thức
không có hợp đồng cao hơn những công việc chính
thức, xu hướng này cũng tương tự ở Đan Mạch, Hy
Lạp, Nauy, và Anh và thuộc nhóm tuổi 25-54. Căn
cứ theo bảo hiểm xã hội ở 12 nước thì có hơn một
nửa người lao động không đóng góp bảo hiểm ở 35
tuổi hoặc thấp hơn, ở Slovenia thì 97% người lao
động không bảo hiểm ở độ tuổi trên và 67% thuộc
nhóm thấp hơn 25 tuổi.
Trình độ học vấn của người lao động phi chính thức
chỉ ở mức cơ bản, ở các nước thành viên mới thì
người lao động phi chính thức khoảng 2/3 có học
vấn phổ thông, ngoại trừ Phần Lan và Rumani thì
lao động phi chính thức có trình độ tương ứng với
lao động chính thức. Tuy nhiên, ở Bỉ, Cyprus, Pháp,
Hy Lạp, Israel, Rumania, Nga, Ukraine và Anh có
từ 20% đến 30% người lao động phi chính thức có
trình độ đại học. Khi xác định bằng đóng góp với
các thành viên mới (Bungary, Cộng hòa Séc,
Estonia, Latvia, Ba Lan, Slovenia và Slovakia) có
trình độ phổ thông là 70% hoặc cao hơn và Tây Ban
Nha là 60% có trình độ đại học.
Bảng 1: Tỉ lệ lao động phi chính thức giữa các nhóm tuổi khác nhau ở các nước thành viên mới của châu
Âu (2008)
Bungary
Cộng
Estonia
Latvia
Ba Lan
Slovakia
Tổng
hòa Séc
Công việc
Tự làm
Làm chủ
Giới tính
Nam
71,4
7,3
82,8
0,1
71,5
3,3
70,9
6,3
87,1
27,1
81,5
2,2
83,9
16,2
19,5
12,9
17,1
8,9
10,8
4,6
15,9
8,6
42,6
35,5
14,2
6,0
31,5
23,7
Nữ
Độ tuổi
15-24
19,3
15,4
15,7
17,9
34,4
7,8
6,9
7,4
7,8
7,2
13,2
11,0
12,6
13,4
9,7
44,6
35,6
40,5
45,2
73,7
7,7
30,2
26,2
28,8
28,0
48,4
25-39
12,2
15,8
13,2
30,8
10,2
11,0
10,5
25,2
40-54
55-64
Trên 65
11,1
N.T.Thang et.al/ No.23_Oct 2021|p.61-69
Bungary
Cộng
Estonia
Latvia
Ba Lan
Slovakia
Tổng
hòa Séc
Thu nhập (%)
0
79,8
37,6
17,1
11,8
11,2
29,8
100,0
23,3
14,9
10,3
13,7
27,1
67,8
29,1
5,9
82,8
29,0
15,2
9,7
92,7
66,6
40,4
29,2
29,3
25,7
80,5
18,5
11,8
8,0
91,7
55,4
30,0
19,5
20,9
25,4
1-24
25-49
50-99
3,0
100-200
6,9
7,1
10,9
21,6
200 hoặc hơn
Lĩnh vực
Y tế
24,2
9,8
3,3
2,1
1,9
3,9
14,4
8,4
10,3
6,8
9,4
7,1
5,0
1,0
1,1
33,2
7,7
2,6
17,8
27,5
49,7
42,9
40,1
49,8
25,6
25,6
24,1
31,7
21,1
15,8
93,2
4,2
11,2
18,3
38,2
32,0
26,7
28,1
18,0
20,1
24,4
11,5
10,2
80,6
28,0
Mỏ, sản xuất
Xây dựng
Ngoại thương
Vận tải
7,6
7,7
7,8
8,3
22,6
24,4
13,6
19,0
10,0
1,3
31,2
19,0
9,2
21,1
10,9
11,0
10,9
4,5
27,4
13,7
8,1
Thực phẩm và nhà ở
ICT
19,1
13,0
22,6
17,8
0,7
7,6
6,5
Dịch vụ tài chính
Dịch vụ chuyên môn
Lĩnh vực công
Giáo dục
5,1
15,6
12,2
2,1
14,1
1,6
10,8
2,5
1,1
2,0
1,8
2,7
Nông nghiệp
Tổng
54,3
16,5
26,9
13,6
46,7
12,3
15,4
10,4
Nguồn: Koettl và Weber 2012
Mặc dù sự quan trọng của tin cậy về thể chế để
Các chính sách về lao động phi chính thức
tăng và duy trì nhận thức thuế, sự lẫn lộn về thuế và
cấu trúc thuế làm khác biệt về khích lệ các công ty và
hộ dân liên quan đến người lao động phi chính thức
và việc làm phi chính thức. Dù có sự khích lệ đáng
kể và quản trị hành chính hiệu quả có thể vẫn cần
điều kiện nhất định để giảm trốn thuế và công việc
không chính thức, do vậy cải cách cấu trúc và hành
chính thuế vẫn cần các nhà chính sách xem xét.
Các thành viên mới của Châu Âu đã thực hiện
nhiều cải cách hành chính và cấu trúc với mục tiêu
nhằm tăng thu nhập và khuyến khích tăng trưởng
kinh tế. Tuy nhiên, vẫn còn khó khăn để trả thuế
khi giao trách nhiệm cho cơ quan thuế thu và kiểm
toán không chỉ với thuế mà còn đối với những đóng
góp bảo hiểm xã hội, có thể đưa ra các ảnh hưởng
hỗ trợ và giúp giảm các công việc không được nhắc
đến hoặc đề cập ở mức độ chưa đúng. Ngoài ra,
những cải cách chính sách để nâng cao cấu trúc
thuế nhằm làm cho những khích lệ bảo đảm xã hội
cho những người có lương thấp, và nhằm hiệu quả
tối đa các qui định về thị trường lao động, các can
thiệp và cải cách thể chế để chính thức hóa công
việc phi chính thức.
Quản trị hành chính thuế hiệu quả yêu cầu chất
lượng cao và số lượng nhân viên làm việc hiệu quả
và phân bổ nguồn nhân lực hiệu quả ở mọi chức
năng, đặc biệt là kiểm toán. Tuy nhiên, chỉ phụ
thuộc thực mạnh hơn có thể đã đem lại ảnh hưởng
mập mờ, dù điều này ép buộc một số công ty ưng
thuận, những công ty khác bỏ thị trường hoặc vận
hành ngầm. Vì vậy, ngoài nâng cao thu nhập, cơ
quan thuế nên xem xét chức năng dịch vụ của mình cho
Điều chỉnh cấu trúc thuế
N.T.Thang et.al/ No.23_Oct 2021|p.51-60
người nộp thuế, cho phép họ đáp ứng nghĩa vụ thực
thuế để người dân thấy trách nhiệm xã hội với nhà
nước, các hợp đồng lao động đem lại các lợi ích
nhanh chóng và có giá trị lớn cho xã hội. Ví dụ của
Tây Ban Nha cho thấy các qui định được thực hiện
đảm bảo cả khía cạnh chính trị và chính trị.
hiện thuế dễ dàng và giảm tối đa chi phí giao dịch.
Cải thiện các sáng kiến bảo vệ xã hội: làm cho
công việc chính thức tri trả cho những người có thu
nhập thấp
Cùng với tăng cường hành chính về thuế là thay
đổi thái độ của cơ quan thuế từ việc ép buộc và giám
sát sang phục vụ khách hàng. Khi việc nộp thuế được
thực hiện dễ dàng thì người nộp sẽ tin tưởng.
Xem việc bù lại gánh nặng về thuế nhằm phân
phối lương cho các việc hiệu quả thấp, các tín
dụng bảo hiểm xã hội, các lợi ích gắn vơi điều
kiện công việc.
Tăng cường các cơ cấu thực thi để các hộ gia đình
có thể tham gia quyết định về sử dụng các nguồn lực.
Ủy quyền các chức năng và trách nhiệm cho các chính
quyền địa phương để giảm khoảng cách giữa người
nộp thuế và nhà nước, gắn thuế với các lựa chọn công
về cách cung cấp lợi ích và dịch vụ.
Giảm chi phí cơ hội của công việc chính thức cho
những người xứng đáng với trợ giúp xã hội bằng cách
rút dần các lơi ích, tính dụng thuế thu nhập.
Các qui định về thị trường lao động, can thiệp
và các thể chế
Duy trì mức lương tối thiểu của lao động phi
chính thức ở mức thấp tương ứng với mức lương thị
trường cho các việc cần kỹ năng thấp. Nếu thực
hiện được điều này, mức lương tối thiểu có thể đáp
ứng chức năng xã hội đảm bảo cho tiêu dùng tối
thiểu, không ngăn cản tạo ra công việc, đặc biệt là
cho những lao động trẻ có học vấn hạn chế, người
có sản phẩm lao động biên thấp (marginal product).
Chuyển các công cụ phức tạp từ thuế thu nhập
để giám sự sai lệch và dễ thực thi. Những loại thuế
đã cao trong tiêu dùng có thể bọ khỏi thuế lao động
có thể làm cho tăng áp lực sử dụng thuế trị giá ra
tăng. Nếu được thực hiên thì thuế lũy tiến sẽ tập
trung vào bất động sản
Kinh nghiệm của Ấn Độ
Trong nhóm các nước G20, Ấn Độ là nước phát
triển nhanh nhất. Chính sách tiền tệ điều chỉnh phù
hợp và hỗ trợ tài chính tăng cường đã thúc đẩy tăng
trưởng kinh tế nước này khá tốt. Thêm vào đó, cũng
phải kể đến nhu cầu trong nước cao, nhiều chính
sách hiệu quả, phù hợp như cải cách cơ cấu, hỗ trợ
thu nhập cho nông dân vùng nông thôn... Đồng
thời, giá dầu giảm và đồng Rupee tăng giá cũng
giảm áp lực lạm phát và giảm thâm hụt tài khoản
vãng lai. [3]
Thực hiện tiếp cận “linh hoạt” để bảo vệ con
người hơn bảo vệ công việc. Dù một số qui định
của thị trwofng lao động cấn ngăn cản lạm dụng,
bảo vệ công việc có thể gây hại cho kết quả công
việc hơn là tốt cho cạnh tranh hoặc cho các nền
kinh tế hội nhập quốc tế. Hạn chế tính đơn lẻ của
thị trường lao động mà phải gắn với nhu cầu toàn
cầu, quan trọng hơn là tạo an ninh thu nhập khi bị
mất việc và cho phép người lao động thay đổi giữa
các công việc.
Tổ chức nghiên cứu Báo cáo dân số thế giới có
trụ sở tại Mỹ cho biết Ấn Độ phát triển nền kinh tế
thị trường mở và GDP của nước này năm 2019 đạt
2.940 tỉ USD, đứng ngay trên Anh và Pháp với
GDP lần lượt là 2.830 tỉ USD và 2.710 tỉ USD. Tuy
nhiên, do dân số đông nên GDP bình quân đầu
người của Ấn Độ chỉ là 2.170 USD.[13]
Nâng cao cơ cấu thưởng bằng các chương trình
hỗ trợ thu nhập cho người thất nghiệp để đáp ứng
tốt hơn các rủi ro thất nghiệp và khả năng thực
hiện. Các minh chứng cho thấy dùng bảo hiểm thất
nghiệp có tác động tích cực tốt đến thu nhập
Nâng cao quản trị, tin cậy thể chế về thuế
Các văn bản chính sách và thực hành đều chỉ ra
sự quan trọng của trách nhiệm giải trình, quản trị,
hiệu quả và khung pháp lý minh bạch. Dù có nhiều
đề xuất nhưng chính sách quản lý lao động phi
chính thức của châu Âu gồm các điểm sau:
Theo số liệu từ Cơ quan Thống kê Quốc gia Ấn
Độ (NSO) vừa công bố, tổng sản phẩm quốc nội
(GDP) của Ấn Độ trong quý 1 năm tài chính 2020-
21 (từ tháng 4 đến tháng 6) đã giảm 23,9% so với
cùng kỳ năm trước, đây là mức giảm tồi tệ nhất kể
từ khi Ấn Độ bắt đầu báo cáo số liệu hằng quý từ
năm 1996. Trong quý 1 năm tài chính trước, GDP
của Ấn Độ tăng 5,2%.[14]. Nguyên nhân của vấn
Tập trung nỗ lực để giảm tham nhũng, tăng
minh bạch, xây dựng cơ chế trách nhiệm giải trình
hiệu quả trong quản lý hành chính. Đó là thông qua
N.T.Thang et.al/ No.23_Oct 2021|p.61-69
đề này là do Ấn Độ đã sớm triển khai các biện pháp
chìm sâu vào đói nghèo (thu nhập dưới 2
USD/ngày). Quy mô lớn của kinh tế phi chính thức
tại nhiều nước nghèo cũng tăng nguy cơ COVID-19
lây lan trong bộ phận lao động dễ bị tổn thương
nhất, vốn phụ thuộc vào thu nhập kiếm được mỗi
ngày và nếu không làm việc thì không có gì để
trang trải [1].
phong tỏa một cách nghiêm ngặt. Tuy nhiên, theo
nhận định của nhiều chuyên gia, các biện pháp trên
“vừa quá chặt, vừa quá rỗng”, không những không
phát huy được hiệu quả mà đã khiến nhu cầu tiêu
dùng và đầu tư cá nhân giảm mạnh, làm cho kinh tế
Ấn Độ rơi vào cuộc khủng hoảng trầm trọng nhất từ
trước tới nay và sụt giảm nhanh hơn bất cứ quốc gia
lớn nào.[9]
Năm 2018, chỉ 50% dân Ấn Độ tham gia lực
lượng lao động, 81% trong số đó là lao động phi
chính thức, tỉ lệ này là 86% năm 2005. Mặc dù kinh
tế phi chính thức thiếu hụt nhiều lao động nhưng
khu vực chính thức vẫn có nhiều lao động thất
nghiệp. Hầu hết họ là những lao động có tay nghề
thấp làm trong các công ty ngoài vòng pháp luật,
thiếu các phúc lợi xã hội hoặc các điều kiện an toàn
nghề nghiệp. Họ phải nhận mức lương tối thiểu
hoặc dưới mức tối thiểu.
Vấn đề lao động phi chính thức
Kinh tế phi chính thức ở các nước như
Bangladesh, Nepal và Pakistan và Ấn Độ chiếm
hơn 70% trong tổng số việc làm. Nền kinh tế phi
chính thức đã mở rộng với tốc độ nhanh không ngờ
trên khắp thế giới. Ở các nước đang phát triển, các
chương trình điều chỉnh cơ cấu, cải cách kinh tế và
tăng trưởng nhân khẩu học nằm sau sự mở rộng
này. [4]. Ủy ban Quốc gia về Doanh nghiệp trong
Khu vực Không có tổ chức (The National
Commission for Enterprises in the Unorganised
Sector - NCEUS) đã định nghĩa khu vực phi chính
thức / không được tổ chức là tất cả các công ty tư
nhân chưa được hợp nhất; thuộc sở hữu của các cá
nhân hoặc hộ gia đình tham gia vào việc bán và sản
xuất hàng hóa, dịch vụ; hoạt động trên cơ sở sở hữu
hoặc đối tác với số công nhân ít hơn mười. [10]
Kinh nghiệm của Trung Quốc
Trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc theo đuổi mô
hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào xuất khẩu và đầu
tư, nhằm thúc đẩy quốc gia từng lạc hậu trở thành
một nền thương mại lớn nhất và nền kinh tế lớn thứ
hai thế giới [12]
Trung Quốc đã vươn lên từ một nước đang phát
triển nghèo nàn thành một cường quốc kinh tế lớn
trong khoảng bốn mươi năm; từ năm 1979 (khi bắt
đầu cải cách kinh tế) đến năm 2017, tổng sản phẩm
quốc nội (GDP) thực tế của Trung Quốc tăng
trưởng với tốc độ trung bình hàng năm gần 10%
[12]. Trung Quốc đã đưa 55,75 triệu người thoát
khỏi đói nghèo và tạo được 60 triệu việc làm ở các
khu vực thành thị [12]. Đô thị hóa được coi là nền
tảng, động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Trung
Quốc [12]. Đến cuối năm 2020, 1,3 tỷ người sẽ
được hưởng bảo hiểm y tế cơ bản và gần 1 tỷ người
được nhận trợ cấp hưu trí cơ bản [12]
NCEUS cũng đưa ra định nghĩa về lao động phi
chính thức là “Những người làm việc phi chính
thức bao gồm những người làm việc trong khu vực
phi chính thức hoặc trong các hộ gia đình. Lao động
phi chính thức là những người không được hưởng
bất kỳ các lợi ích nào trong việc làm và phúc lợi an
sinh xã hội từ phía người sử dụng lao động” [10].
Lao động phi chính thức thiếu sự bảo vệ của pháp
luật và xã hội, quyền đại diện và các quyền tại nơi
làm việc, do đó, cần thiết phải thiết lập một chiến
lược tổng hợp để đối phó với những nguyên nhân
này [4].
Trung Quốc sở hữu một nền kinh tế có thực lực
hùng hậu, với quyết tâm thực hiện “Giấc mộng
Trung Quốc, phục hưng vĩ đại dân tộc Trung Hoa”,
có kinh nghiệm đối phó với dịch bệnh COVID-19
và đang từng bước khôi phục kinh tế - xã hội. Đó là
những thuận lợi cơ bản trong nước để thực hiện chủ
trương, chính sách khôi phục và phát triển kinh tế -
xã hội trong năm 2020 và những năm tiếp theo [15]
Văn phòng Tiểu vùng ở New Delhi và Đối thoại
Xã hội, Luật Lao động và Phòng Lao động Hành
chính (DIALOGUE) được thành lập năm 2004-
2005 giúp chỉ ra cách quản lý lao động phi chính
thức và giúp họ tìm kiếm các công việc phù hợp, có
một số can thiệp khi họ bị xâm phạm quyền lợi
trong lao động [4]. Trong năm 2020, đại dịch đã
phơi bày những mối bất bình đẳng xã hội thâm căn
cố đế. Tại Ấn Độ, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO)
ước tính rằng, hơn 400 triệu lao động có thể sẽ
Tuy nhiên, dù là nền kinh tế lớn số hai thế giới
nhưng Trung Quốc vẫn phải đối mặt với tình trạng
bất bình đẳng dai dẳng và ngày càng gia tăng giữa
N.T.Thang et.al/ No.23_Oct 2021|p.51-60
nông thôn và thành thị, các vấn đề môi trường và sự
động, không được hưởng bảo hiểm, không được
hưởng các dịch vụ y tế miễn phí, không có lương
hưu [7].
thiếu đổi mới về chất bất chấp việc từ lâu chính phủ
đã rất chú trọng vào vấn đề này [15]. Bên cạnh đó,
Trung Quốc cũng đang đứng trước những khó khăn
trong nước, như dịch bệnh COVID-19 vừa tái bùng
phát tại Bắc Kinh, cơn hồng thủy dữ dội ngập tràn
diện rộng tại miền Nam Trung Quốc… Về môi
trường quốc tế, Trung Quốc đang đứng trước ba thử
thách lớn: Một là, dịch bệnh COVID-19 tiếp tục
diễn biến phức tạp trên thế giới, tác động nghiêm
trọng tới thương mại và đầu tư của Trung Quốc; hai
là, cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung Quốc có hậu
quả khó lường; ba là, tình hình an ninh khu vực bất
ổn do các hoạt động quân sự của Trung Quốc và
Mỹ diễn ra trên Biển Đông và các vùng biển khác
dọc bờ Tây Thái Bình Dương. [15]
Trong thực tế, lao động phi chính thức thường
không có những cam kết, thỏa thuận rõ ràng và
đúng pháp luật về vấn đề tiền lương, về chế độ bồi
thường, về nghỉ phép, về an toàn lao động hay
những trợ cấp, phúc lợi khác. Trong khi, lao động
phi chính thức là một trong những đối tượng dễ bị
tổn thương nhất. Ngoài ra, kinh tế phi chính thức
còn có đặc điểm là năng suất của các doanh nghiệp
thấp do trình độ của người lao động phi chính thức
thấp, hệ thống sản xuất lạc hậu và năng lực quản lý
hạn chế. Đối với lao động phi chính thức làm tại
các doanh nghiệp nhỏ của Trung Quốc sẽ được thuê
làm việc tạm thời, bán thời gian, hoặc giúp việc gia
đình,…(được gọi là việc làm linh hoạt) [5].
Theo số liệu do Tổng cục Thống kê Trung Quốc
công bố mới đây cho thấy nền kinh tế nước này
tăng 6,5% trong quý 4/2020, một mức tăng vượt xa
dự báo trước đó của giới phân tích. Cả năm, tổng
sản phẩm trong nước (GDP) của Trung Quốc tăng
2,3%, đưa nước này trở thành nền kinh tế lớn duy
nhất trên thế giới tăng trưởng trong 2020 [6]. Vì
vậy, trong bối cảnh hiện nay, triển vọng của công
cuộc khôi phục và phát triển kinh tế - xã hội của
Trung Quốc trong thời gian tới vẫn là vấn đề chưa
thể dự đoán một cách chính xác được. [15]
Về một số chính sách, tại Bắc Kinh có các
chương trình, Trung tâm dịch vụ công tác xã hội
Hong yan (Bắc Kinh, Trung Quốc) [2] hỗ trợ đào
tạo lao động phi chính thức và mở rộng bảo trợ xã
hội cho lao động phi chính thức. Theo Tổ chức Lao
động Thế giới (ILO), đã cung cấp tư vấn và hỗ trợ
kỹ thuật trong việc xây dựng Luật Hợp đồng lao
động ban hành năm 2008 hướng tới tất cả người lao
động trong khu vực kinh tế phi chính thức [5].
Trong vài năm qua, thị trường lao động Trung
Quốc được giữ ổn định nhờ sự tăng trưởng của lĩnh
vực dịch vụ, chẳng hạn tìm một công việc giao thức
ăn hoặc bán hàng không khó đối với đa số lao động
phi chính thức. Tuy nhiên, do dịch COVID-19; cửa
hiệu đóng cửa ngừng kinh doanh, nhà hàng ăn uống
chật vật vì ít khách, nhà máy trùm mền vì nhu cầu
tiêu dùng thế giới giảm mạnh... Trung Quốc đã
công bố một gói hỗ trợ phúc lợi dành cho người
nghèo bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh, bao gồm lao
động di cư, nhưng chương trình này rất hạn chế,
không bao trùm hết số lao động bị ảnh hưởng [8].
Vấn đề lao động phi chính thức
Phát triển kinh tế phi chính thức được triển khai
chủ yếu ở nhiều nước đang phát triển trong khu vực
Châu Á và Thái Bình Dương, cung cấp việc làm
cho 60% lực lượng lao động [5]
Ở Trung Quốc, các doanh nghiệp có hơn bảy
nhân viên phải đăng ký giấy phép kinh doanh với
chính phủ. Các doanh nghiệp có ít hơn bảy nhân
viên được xác định là một phần của khu vực phi
chính thức. Những người làm trong các doanh
nghiệp thuộc khu vực phi chính thức (getihu) được
gọi là lao động phi chính thức sẽ chịu ít quy định
hơn so với các doanh nghiệp đã đăng ký giấy phép
kinh doanh mặc dù về nguyên tắc, doanh nghiệp
thuộc khu vực phi chính thức vẫn phải đăng ký với
các phòng công nghiệp và thương mại địa phương
(gongshangju) [7].
Khác với những nền kinh tế như Anh,
Singapore, Hong Kong, vốn yêu cầu nhà tuyển
dụng duy trì việc làm và trả lương nhân viên, Trung
Quốc đại lục không có chính sách bảo vệ tiền lương
quy mô cỡ đó. Điều này có nghĩa phần lớn lao động
mất việc không có nguồn thu nhập nào. Chỉ có 123
triệu di dân nông thôn trở lại làm việc ở các thành
phố trong quý 1-2020, giảm 30% so với năm trước.
Số lao động bị kẹt ở quê tương đương 50 triệu
người, một số chấp nhận làm công việc đồng áng
Ngoài ra, quan niệm về lao động phi chính thức
ở Trung Quốc còn dành cho đối tượng làm trong cơ
quan nhà nước nhưng không được ký hợp đồng lao
N.T.Thang et.al/ No.23_Oct 2021|p.61-69
thu nhập thấp nhưng còn lại không có gì để làm.
Các điểm tương đồng có thể nhận thấy đó là: lao
động phi chính thức tồn tại ở cả các quốc gia phát
triển và các quốc gia đang phát triển; nguồn nhân
lực này có những đóng góp quan trọng cho nền
kinh tế nhưng không được ghi nhân hoặc hoàn toàn
được ghi nhận trong hệ thống chính sách phúc lợi
xã hội; lực lượng lao động này biến động tùy theo
tình hình kinh tế - xã hội. Hệ thống chính sách phúc
lợi đóng vai trò quyết định trong giải quyết lao
động phi chính thức.
Cục Thống kê quốc gia Trung Quốc ghi nhận thu
nhập của 149 triệu lao động phi chính thức (người
bán trái cây, rau cá...) giảm trung bình 7,3 - 12,6%
trong quý 1. [8].
3. Kết luận
Khác với lao động trong nền kinh tế chính thức
được bảo vệ về mặt pháp lý và xã hội, lao động phi
chính thức phải kiếm sống trong cảnh không có
mạng lưới an sinh. Những người này chủ yếu là tự
kiếm việc làm, đủ loại nghề như buôn bán ở vỉa hè,
giúp việc nhà, xe lai, ve chai… Một số lại làm lao
động thời vụ trả công nhật trong các nhà máy, trang
trại, và các doanh nghiệp chính thức khác không
triển khai đầy đủ quyền lợi hay bảo vệ cho tất cả
lao động làm việc cho họ [1]. Cuộc khủng hoảng
trong nền kinh tế phi chính thức không chỉ đang tác
động đến các nước nghèo, mà cả các nước giàu
cũng chịu cảnh tương tự [1]. Trong những yếu tố
nguy cơ lớn nhất của dịch COVID-19 có sự bất
bình đẳng về xã hội và kinh tế, được phóng đại
thêm nhờ kinh tế phi chính thức. Nhiều lao động
phi chính thức vốn đã đối diện với rủi ro nay đột
nhiên còn bị phân vào nhóm “thiết yếu”, có trọng
trách duy trì hoạt động của nền kinh tế trong đại
dịch kể cả khi họ không được hưởng những sự bảo
vệ lao động căn bản. Số này bao gồm nhân viên nhà
hàng, những người làm việc trong trang trại, người
dọn dẹp vệ sinh, giao hàng… - không một ai có thể
làm việc từ xa tại nhà.
Các điểm khác biệt là lao động phi chính thức ở
các nước đang phát triển thường có biến động lớn
so với các nước phát triển vì sự khác biệt trong hệ
thống phúc lợi xã hội, do hệ thống chính sách phúc
lợi ở các nước phát triển có cấu trúc ổn định hơn và
hiệu quả hơn theo các điều kiện tối thiểu của người
lao động trong toàn xã hội. Do vậy, các quốc gia ở
châu Âu có nhiều giải pháp giải quyết vấn đề lao
động phi chính thức theo các khía cạnh kinh tế, đặc
biệt là khuyến khích tăng trường kinh tế, điều chỉnh
cấu trúc thuế như mức lương tối thiểu và nâng cao
cơ cấu thường, phúc lợi, các hình thức duy trì công
việc.v.v…mặc dù, quá trình phát triển cộng đồng
chung châu Âu có nhiều yếu tố có thể làm cho vấn
đề lao động phi chính thức diễn ra phức tạp như
dòng người nhập cư từ các nước có chiến tranh
hoặc thiên tai, từ các nước thành viên mới. Ngược
lại, các nước đang phát triển chủ yếu là các chương
trình hỗ trợ ngắn hạn, điều này dễ mất ổn định khi
nền kinh tế gặp khó khăn, làm cho một lực lượng
lớn lao động từ chính thức trở thành phí chính thức,
hậu quả là nhiều bất ổn xã hội xuất hiện.
Trung Quốc có kinh nghiệm đối phó với dịch
bệnh COVID-19 và đang từng bước khôi phục kinh
tế - xã hội [6]. Lao động phi chính thức là những
đối tượng dễ bị tổn thương; ngoài ra, do dịch
COVID-19; cửa hiệu đóng cửa ngừng kinh doanh,
nhà hàng ăn uống chật vật vì ít khách, nhà máy
trùm mền vì nhu cầu tiêu dùng thế giới giảm
mạnh... Trung Quốc đã công bố một gói hỗ trợ phúc
lợi dành cho người nghèo bị ảnh hưởng bởi dịch
bệnh, bao gồm lao động di cư, nhưng chương trình
này rất hạn chế, không bao trùm hết số lao động bị
ảnh hưởng. Vì vậy Trung Quốc cần có một số chính
sách, hỗ trợ đào tạo lao động phi chính thức và mở
rộng bảo trợ xã hội cho lao động phi chính thức
trong thời gian tới.
Tóm lại, kinh nghiệm của các nước cho thấy có
rất nhiều vấn đề cần được thực hiện để giải quyết
vấn đề lao động phi chính thức, như chính phủ cần
xem xét xây dựng các chương trình, chính sách để
giảm thiểu tác động của các cuộc khủng hoảng và
vấn đề cốt yếu là mở rộng mạng lưới an sinh xã hội
và tăng các biện pháp bảo vệ đối với lao động phi
chính thức, đặc biệt là những người là lao động thời
vụ/ ngắn hạn ở các khu công nghiệp và lao động tự
do ở các khu đô thị.
REFERENCES
[1] Bach, H. (2020). COVID-19 exposes the
dangers of the informal economy. Baonghean.
N.T.Thang et.al/ No.23_Oct 2021|p.51-60
cua-nen-kinh-te-phi-chinh-thuc-267762.html Feature (Confederation of Indian Industry): Vol.
[2] GFCD. (2019). International Conference
"Sharing on Informal Labor in
September-
(pp.
40–46).
http://www.ies.gov.in/pdfs/CII
2014.pdf
EM-october-
se-ve-lao-dong-phi-chinh-thuc-o-viet-nam.html
[3] Nhi, H. (2019). India is the fastest growing
economy in the world. Baothuathienhue.Vn.
dang-phat-trien-nhanh-nhat-the-gioi-a72524.html
[4] International Labour Organization (ILO).
(2005). INFORMAL ECONOMYꢀ: The Growing
Challenge For Labour Administration.
[11] Swider, S. (2015). Building Chinaꢀ:
Informal Work and the New Precariat Building
Chinaꢀ: Informal Work and the New Precariat.
[12] The World & Vietnam Report. (2020).
China's economy is about to undergo changes not
seen
in
the
past
100
years,
nhung-thay-doi-chua-tung-thay-trong-100-nam-
qua-128234.html
[5] International Labour Organization (ILO).
(2012). Informal economy in China and Mongolia.
economy/lang--en/index.htm
[13] Vietnam News Agency. (2020). India
becomes the 5th largest economy in the world.
kinh-te-lon-thu-5-the-gioi-
[6] Oanh, K. (2021). Getting over the COVID-
19, China's economic picture is even brighter.
tranh-kinh-te-trung-quoc-cang-ruc-ro-
20200219152059993.htm
[14] Vietnam Trade Office in India. (2021).
India's economy decreased by 23.9% in the first
20210121123430684.htm
quarter
of
fiscal
year
2020-2021.
[7] Liang, Z., Appleton, S., Song, L. (2016).
Informal Employment in China: Trends, Patterns
and Determinants of Entry. In IZA Discussion
Paper (Issue 10139).
tiet/kinh-te-an-đo-giam-23-9-trong-quy-i-nam-tai-
chinh-2020-2021-20407-22.html
[15] Luu, T. (2020). The guidelines and
policies in China's socio-economic recovery and
[8] Long, P. (2020). Unemployment is hard to
measure:
China's
"black
swan"
development
in
2020.
thien-nga-den-cua-trung-quoc-
20200511142747277.htm
su-kien/-/2018/820712/chu-truong%2C-chinh-sach-
khoi-phuc-va-phat-trien-kinh-te---xa-hoi--cua-
trung-quoc-nam-2020.aspx
[9] Vinh, Q. (2020). India heavily suffered by
COVID-19.
[16] Wayne, M. Morison. (2019). China’s
Economic Rise: History, Trends, Challenges, and
do-hung-chiu-suc-ta-n-pha-nang-ne-tu-covid-
19.htm
Implications
for
the
United
States.
https://www.everycrsreport.com/files/20190625_R
L33534_088c5467dd11365dd4ab5f72133db289fa1
0030f.pdf
[10] Srija, A., Shirke, S. V. (2014). An Analysis
of the Informal Labour Market in India. In Special
9 trang
22780
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vấn đề lao động phi chính thức - kinh nghiệm ở một số quốc gia", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- van_de_lao_dong_phi_chinh_thuc_kinh_nghiem_o_mot_so_quoc_gia.pdf
