Bài giảng Logic học - Chương 3: Khái niệm

Chương 3

KHÁI NIỆM

CHƯƠNG III: KHÁI NIỆM

I. Khái quát Khái niệm

II. Khái niệm và từ

III. Quá trình hình thành khái niệm

IV. Kết cấu logic của khái niệm

V. Các loại khái niệm

VI. Quan hệ giữa các khái niệm

VII. Mở rộng và thu hẹp khái niệm

VIII.Định nghĩa khái niệm

IX. Phân chia khái niệm

4/24/2017 Logic học - Chương 3

44

I. Khái quát Khái niệm

◦ Đinh nghĩa: Khá i niệm là hì nh thức cơ

bản tư duy của con người. Nó phản á nh

cá c thuộc tí nh bản chất của sự vật và

hiện tượng và đặt cho nó một tên gọi.

◦ Ví dụ 1: khá i niệm “Người” có cá c thuộc

tí nh bản chất là: ngô n ngữ, có khả năng

tư duy trừu tượng, biết chế tạo và sử

dụng cô ng cụ lao động; thuộc tí nh khô ng

bản chất: cao, thấp, mập, ốm, đen, …

4/24/2017 Logic học - Chương 3

45

Ví dụ 2: các khái niệm

 “Hành vi phạm tội” có thuộc tinh bản chất:

hành vi nguy hiểm cho xã hội, hành vi có lỗi,

hành vi trái luật hình sự.

 “Bị can” là khái niệm để chỉ người đã bị

khởi tố về tội hình sự.

 “Bị cáo” là khái niệm để chỉ người bị tòa

quyết định đưa ra xét xử.

 “Thừa kế theo di chúc” là khái niệm chỉ

việc dịch chuyển tài sản của người đã

chết cho những người còn sống theo sự

định đoạt của người đó được thể hiện

trong di chúc

4/24/2017 Logic học - Chương 3

46

II. Khá i niệm và từ

◦ Khi hì nh thành khái niệm con người đặt

tên bằng từ hay cụm từ. Như vậy từ hay

cụm từ là vỏ vật chất của khái niệm.

Ví dụ: khái niệm “Sinh viên” là người

theo học ở bậc Đại học, Cao đẳng.

◦ Khái niệm dùng chung. Nhưng mỗi dân

tộc gọi tên khái niệm bằng từ ngữ khác

nhau

Ví dụ: khái niệm chỉ người đàn ông sinh ra

đứa trẽ, người Anh: Father; Nga: Papa; VN:

Bố, cha, ba, thầy, cậu.

4/24/2017 Logic học - Chương 3

47

Khái niệm từ và từ (tt)

◦ Có những khái niệm khác nhau dùng

chung một tên gọi (từ đồng âm).

◦ Ví dụ: Khái niệm “Vải” trong quả vải – vải

vó c.

◦ Một khái niệm được dùng bằng nhiều tên

khác nhau (từ đồng nghĩa): “chết”, “mất”,

“từ trần”, “nghẻo”, “về chầu Diêm Vương”

4/24/2017 Logic học - Chương 3

48

III. Quá trình hình thành khái niệm

◦ Trong quá trì nh này so sá nh, phâ n tí ch,

tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa

giữ vai trò rất quan trọng.

◦ Phương pháp so sánh để xác định sự vật

hiện tượng là giống nhau hay khác nhau.

Bao gồm các thao tác logic như phân tích,

tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa.

4/24/2017 Logic học - Chương 3

49

Quá trình hình thành khái niệm(tt)

◦ Nhờ phâ n tí ch tách ra được những bộ

phận khác nhau với những thuộc tính

khá c nhau.

◦ Với tổng hợp gom các đối tượng có

những thuộc tính bản chất giống nhau

gom về một nhóm.

◦ Nhờ khá i quá t hóa gạt bỏ những thuộc

tính không cơ bản.

◦ Sau khi gom nhó m các thuộc tính cơ bản

giống nhau về một nhóm và biểu thị bằng

tên gọi.

◦ Tên gọi  khái niệm.

4/24/2017 Logic học - Chương 3

50

Ví dụ hình thành khái niệm

 Các nguyên tố hóa học Oxy, Nitơ, Cu,

Fe, Zn, …. Phân tích. tổng hợp. so

sá nh.

 Cu, Fe, Zn,… có thuộc tính có các

thuộc tinh giống nhau như: dẫn nhiệt,

dẫn điện tốt và gạt bỏ những thuộc

tính không cơ bản (màu sắc, trọng

lượng riêng, …) gom thành một nhóm

 hình thành khái niệm là Kim loại

4/24/2017 Logic học - Chương 3

51

IV Kết cấu logic của khái niệm

Một khái niệm gồm 2 thành phần: nội hàm

và ngoại diên

1. Nội hàm: Tập hợp các thuộc tính bản chất

của khái niệm.

Ví dụ:

◦ Khái niệm “Pháp luật” có nội hàm:

 Các quy tắc xử sự có tính chất bắt buộc chung,

do nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận, và được

nhà nước bảo đảm.

◦ Khái niệm “Tội cướp tài sản” có nội hàm:

 Dùng vũ lực nhằm chiếm đoạt tài sản.

4/24/2017 Logic học - Chương 3

52

Kết cấu logic của khái niệm (tt)

2. Ngoại diên: chỉ lực lượng có những

thuộc tính bản chất phản ánh trong khái

niệm.

◦ Ví dụ: ngoại diên của khái niệm:

 “Thực vật” tất cả thực vật.

 “Số tự nhiên chẵn” : 2, 4, 6, …

 “Sinh viên khoa Luật”:

 Lưu ý: nội hàm sẽ xác định được ngoại

diên của khái niệm đó.

4/24/2017 Logic học - Chương 3

53

Kết cấu logic của khái niệm (tt)

3. Tương quan giữa nội hàm và ngoại diên

Theo tỷ lệ nghịch, nội hàm càng rộng và

ngoại diên càng hẹp và ngược lại.

Nội hàm

Ngoại diên

Tứ giác

Hình chữ nhật, vuông, thoi,

bình hành, thang, ..

Tứ giác + có cặp cạnh đối //

Hình chữ nhật, vuông, thoi,

bình hành

Tứ giác + có cặp cạnh đối //

Hình chữ nhật, vuông

+ có 1 góc vuông

4/24/2017 Logic học - Chương 3

54

V. Các loại khái niệm

Dựa vào nội hàm và ngoại diên của khái

niệm thành 4 loại:

1. Khái niệm cụ thể và trừu tượng

2. Khái niệm khẳng định và phủ định

3. Khái niệm quan hệ và không quan hệ

4. Khái niệm chung và đơn nhất

4/24/2017 Logic học - Chương 3

55

1. Khái niệm cụ thể và trừu tượng

 Khái niệm cụ thể: chỉ đối tượng hay

lớp đối tượng cụ thể.

◦ Ví dụ: tòa nhà, con bò, …

 Khái niệm trừu tượng: chỉ các thuộc

tinh hay các mối quan hệ của các đối

tượng hay lớp đối tượng.

◦ Ví dụ: tích cực, dũng cảm, anh hùng…

4/24/2017 Logic học - Chương 3

56

2. Khái niệm khẳng định và phủ định

 Khái niệm khẳng định là phản ánh sự

tồn tại các thuộc tính hay mối quan hệ

của đối tượng.

◦ Ví dụ: giống nhau, chính nghĩa, ..

 Khái niệm phủ định là phản ánh sự

không tồn tại các thuộc tính hay mối

quan hệ của đối tượng.

◦ Ví dụ: khác nhau, phi nghĩa, ..

4/24/2017 Logic học - Chương 3

57

3. Khái niệm quan hệ và không quan hệ

 Khái niệm quan hệ: là sự quan hệ

giữa khái niệm, sự tồn tại khái niệm

này gắn liền với sự tồn tại khái niệm

khá c.

◦ Ví dụ: học sinh – giáo viên; tử số - mẫu

số,…

 Khái niệm không quan hệ: không có

có quan hệ giữa sự tồn tại khái niệm

này với tồn tại khái niệm khác.

◦ Ví dụ: cái bàn, quyển sách

4/24/2017 Logic học - Chương 3

58

4. Khái niệm chung và đơn nhất

 Khái niệm đơn nhất: ngoại diên của

khái niệm chỉ chứa một đối tượng duy

nhất.

Ví dụ: Sài Gòn, Sông Hương, …

 Khái niệm chung: ngoại diên của khái

niệm chỉ chứa từ hai đối tượng trở

lên.

Ví dụ: sông, hồ, ..

4/24/2017 Logic học - Chương 3

59

VI. Quan hệ giữa các khái niệm

Xé t quan hệ giữa cá c khá i niệm dựa trên

cơ sở ngoại diên của cá c khá i niệm. Phâ n

chia thành sá u loại quan hệ như sau

1. Quan hệ đồng nhất

2. Quan hệ giao nhau

3. Quan hệ phụ thuộc

4. Quan hệ ngang hàng

5. Quan hệ mâ u thuẫn

6. Quan hệ đối chọi

4/24/2017 Logic học - Chương 3

60

1. Quan hệ đồng nhất

 Quan hệ đồng nhất là quan hệ giữa

các khái niệm có ngoại diên hoàn toàn

trùng nhau. Có nghĩa là phần tử (đối

tượng) của khái niệm này cũng là

phần tử của khái niệm kia và ngược

lại.

4/24/2017 Logic học - Chương 3

61

1. Quan hệ đồng nhất (tt)

 Ví dụ:

◦ “Hiến pháp năm 1946 của Việt Nam” (A)

◦ “Hiến pháp đầu tiên của Việt Nam” (B)

A, B

4/24/2017 Logic học - Chương 3

62