Bảo tồn, phát triển cây dược liệu quý hiếm từ tiềm năng, lợi thế nhằm hướng tới phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Kon Tum
KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
BẢO TỒN, PHÁT TRIỂN CÂY DƯỢC LIỆU QUÝ HIẾM
TỪ TIỀM NĂNG, LỢI THẾ NHẰM HƯỚNG TỚI PHÁT TRIỂN
BỀN VỮNG VÙNG ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ
Ở TỈNH KON TUM
Trần Văn Chương
Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
tỉnh Kon Tum
Email: [email protected]
rên địa bàn tỉnh Kon Tum hiện có khoảng 853 loài cây thuốc
và nấm làm thuốc, trong đó có 35 loài thuộc 27 họ thực vật
T
quý hiếm cần được bảo tồn, 30 loài cây thuốc có nhu cầu lớn cho
thị trường và khoảng 25 loài cây thuốc được trồng có giá trị chữa
bệnh và kinh tế cao. Nhiều năm qua, tỉnh đã xác định bảo tồn, phát
triển cây dược liệu quý hiếm từ tiềm năng, lợi thế sẵn có là hướng
đi phù hợp, nhằm hướng tới phát triển bền vững vùng đồng bào dân
tộc thiểu số của tỉnh. Do vậy, trong quá trình phát triển, tỉnh đã xác
lập được các vùng phát triển dược liệu trọng tâm tại 03 huyện, đồng
thời định hướng các loại dược liệu chủ lực của từng địa phương để
tập trung phát triển một cách đồng bộ.
Ngày nhận bài:
26/02/2021
Ngày phản biện: 20/3/2021
Ngày tác giả sửa: 21/3/2021
Ngày duyệt đăng: 25/3/2021
Ngày phát hành: 30/3/2021
DOI:
Bài viết phân tích thực trạng của việc bảo tồn và phát triển cây
dược liệu tại tỉnh Kon Tum, dự đoán giá trị kinh tế và đề xuất một
số giải pháp để khắc phục những rào cản trong quá trình phát triển
cây dược liệu, nhằm góp tiếng nói cho việc bảo tồn và phát triển cây
dược liệu từ tiềm năng, lợi thế sẵn có của vùng đất này.
Từ khóa: Cây dược liệu; Bảo tồn, phát triển cây dược liệu quý
hiếm; Phát triển bền vững; Tỉnh Kon Tum.
1. Đặt vấn đề
là vùng đất được thiên nhiên ưu đãi và hình thành
nên nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, đa dạng
về chủng loại. Đặc biệt, Kon Tum có nhiều dược
liệu quý, hiếm, đặc hữu nằm trong sách đỏ và trong
Danh mục cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, có giá
trị lớn về y tế và kinh tế. Chính vì vậy, Kon Tum
được quy hoạch nằm trong vùng phát triển dược
liệu tập trung thuộc quy hoạch tổng thể phát triển
dược liệu Việt Nam đến năm 2020 và định hướng
đến năm 2030 với 10 loài dược liệu ưu tiên tập
trung phát triển3.
Kon Tum là tỉnh miền núi, biên giới thuộc khu
vực Bắc Tây Nguyên, bao gồm 09 huyện, 01 thành
phố với 102 xã, phường thị trấn. Trong số đó có 03
huyện nghèo theo Nghị quyết 30a; 25 xã, phường,
thị trấn thuộc khu vực I, 28 xã khu vực II và 49
xã khu vực III; 13 xã biên giới; 53 xã đặc biệt khó
khăn, xã biên giới, xã an toàn khu và 48 thôn đặc
biệt khó khăn thuộc diện đầu tư của Chương trình
135. Dân số toàn tỉnh là 540.438 người, trong đó
dân tộc thiểu số (DTTS) là 296.839 người (chiếm
54,9%); với 43 dân tộc cùng sinh sống, trong đó có
07 dân tộc tại chỗ, gồm: Xơ Đăng (133.117 người),
Ba Na (68.799 người), Gié-Triêng (39.515 người),
Gia Rai (25.883 người), Hrê (2.810 người), Rơ
Măm (577 người), Brâu (497 người)1.
Theo kết quả điều tra của Viện Dược liệu - Bộ Y
tế về đa dạng sinh học, trên địa bàn tỉnh Kon Tum
có khoảng 853 loài cây thuốc và nấm làm thuốc,
thuộc 549 chi, 191 họ của 6 ngành thực vật khác
nhau. Trong đó có 35 loài, thuộc 27 họ thực vật
thuộc diện quý hiếm cần được bảo tồn, 30 loài cây
thuốc có nhu cầu lớn cho thị trường và khoảng 25
loài cây thuốc được trồng, sử dụng nhiều trong các
cơ sở khám chữa bệnh, có giá trị chữa bệnh và kinh
tế cao như: Sâm Ngọc Linh, Đảng sâm (Hồng Đảng
sâm), Đương quy, Ngũ vị tử và một số loài khác...
Tổng diện tích tự nhiên của tỉnh là 967.418,35ha,
diện tích quy hoạch cho lâm nghiệp là 781.153,06ha,
trong đó diện tích đất có rừng 609.468,58ha, diện
tích đất lâm nghiệp chưa có rừng 171.684,5ha, độ
che phủ của rừng chiếm 63,0%2. Rừng Kon Tum
Do đó, nhiệm vụ quản lý bảo vệ, phát triển và sử
1. Theo báo cáo điều tra thực trạng kinh tế xã hộ 53 DTTS trên địa bàn
tỉnh Kon Tum năm 2019.
2. Theo Quyết định số 192/QĐ-UBND ngày 09/3/2020 của UBND 3. Gồm: Gấc, Gừng, Hương nhu trắng, Đảng sâm, Nghệ vàng, Sa
tỉnh về kết quả theo dõi diễn biến tài nguyên rừng tỉnh năm 2019
nhân tím, Sả, Sâm Ngọc linh, Trinh nữ hoàng cung, Ý dĩ.
142
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
dụng bền vững tài nguyên rừng kết hợp với trồng, trong lĩnh vực y học, sinh học và nông nghiệp
khai thác dược liệu dưới tán rừng trên địa bàn tỉnh nghiên cứu. Đối với tỉnh Kon Tum cũng đã có công
là hướng đi đúng và cần được đặc biệt quan tâm.
trình công bố về lĩnh vực này, điển hình là công
trình “Thu hút đầu tư nhằm bảo tồn và phát triển
sâm Ngọc Linh – Kon Tum” của tác giả Võ Văn
Mạnh (2010). Tác giả đã phân tích, đánh giá hiệu
quả của sâm ngọc linh và đề xuất các giải pháp,
trong đó tập trung đầu tư để bảo tồn và phát triển
sâm Ngọc Linh. Tuy nhiên, trong từng giai đoạn cần
phải đánh giá kết quả bảo tồn để có những giải pháp
phù hợp với từng giai đoạn cụ thể. Do đó, bài viết
“Bảo tồn, phát triển cây dược liệu quý hiếm từ tiềm
năng, lợi thế nhằm hướng tới phát triển bền vững
vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Kon Tum” có tính
thực tiễn cao. Nghiên cứu này sẽ góp phần vào việc
bảo tổn và phát triển cây dược liệu của Kon Tum
trong giai đoạn hiện nay.
2. Tổng quan nghiên cứu
Ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình nghiên
cứu về cây dược liệu với mục tiêu bảo tồn và phát
triển ngành y học cổ truyền nước nhà. Điển hình
nhất trong số đó là: Công trình “Sâm cau - Phân
bố và đặc điểm sinh thái” (Bích & cộng sự, 2003).
Tác giả đã đưa ra phân vùng của sâm Cau ở Việt
Nam, sâm Cau mọc trên các đồi cỏ, nơi ẩm mát,
các tỉnh trung du và vùng núi, từ Lai Châu, Tuyên
Quang, Cao Bằng, Hà Giang, các tỉnh vùng Tây
Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng,
Đắk Nông) đến các tỉnh miền Nam (Bà Rịa Vũng
Tầu, An Giang). Sâm Cau là loài cây ưa ẩm, ưa
sáng và hơi chịu bóng trong thung lũng, chân núi
hoặc ven rẫy. Cây sinh trưởng và phát triển tốt trong
mùa mưa ẩm, phần thân rễ chính dạng củ, cắm sâu
3. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện bài viết này, tác giả đã sử dụng
xuống đất, ra hoa quả hàng năm, khi quả già tự mở kết hợp phương pháp nghiên cứu, tổng hợp tài liệu
để hạt phát tán ra xung quanh; nhóm tác giả Lê thứ cấp với phương pháp điền dã và phương pháp
Thanh Chiến và Nguyễn Thị Minh Xuân (2008) đã chuyên gia. Trong đó, phương pháp nghiên cứu
công bố công trình nghiên cứu về Sa nhân tím, công tổng hợp tài liệu thứ cấp được áp dụng với hệ thống
trình đã phân tích đặc điểm hình thái: Sa nhân tím văn bản chính sách, các báo cáo về phát triển kinh
là cây thân thảo sống lâu năm, thân rễ khoẻ, bò lan tế xã hội, các đề án, chương trình, kế hoạch của
dưới đất mỏng, có khi nổi lên trên mặt đất, tái sinh tỉnh Kon Tum liên quan đến việc bảo tồn và phát
bằng thân ngầm. Chiều cao cây 2,0-2,5m, là loài triển cây dược liệu, nguồn tài nguyên sẵn có của
duy nhất có bẹ lá ôm thân bong ra ở gần đỉnh bẹ tỉnh. Phương pháp điền dã dân tộc được thực hiện
dài 2-3cm…; Đề tài “Nghiên cứu trồng thử nghiệm chủ yếu ở 03 huyện Đăk Glei, Tu Mơ Rông và Kon
loài cây sa nhân tím (Amomum longiligulare T.L. Plông – 3 vùng phát triển dược liệu trọng tâm của
Wu) trên địa bàn tỉnh Bình Phước” do Trịnh Kiều tỉnh Kon Tum. Phương pháp chuyên gia được thực
Dung (2013) - Trung tâm Ứng dụng tiến bộ khoa hiện thông qua các hội thảo và các cuộc tham vấn,
học và công nghệ làm chủ nhiệm thực hiện 2011- phỏng vấn sâu nhằm có cái nhìn sâu hơn cùng các
2013 cũng đã phân tích đặc điểm cây Sa nhân tím đề xuất, gợi ý cho việc bảo tồn và phát triển các
và phân tích đặc tính, đặc điểm thổ nhưỡng đối với dược liệu quý hiếm từ tiềm năng sẵn có của tỉnh.
Sa nhân tím; Đề tài “Nghiên cứu kỹ thuật trồng Sa
nhân tím” (Amomum longiligulare T.L. Wu) trên
đất sau nương rẫy thuộc vùng đệm vườn quốc gia
Tam Đảo, tại một số xã ở huyện Đại Từ, tỉnh Thái
Nguyên do Viện Dược liệu chủ trì thực hiện đề tài
2009 – 2011 cũng đã phân tích các kỹ thuật trồng Sa
nhân tím, tính hiệu quả khi trồng trên diện rộng..;
cuốn sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”
- cuốn sách về dược liệu nổi tiếng của nhà dược
học Đỗ Tất Lợi (2015). Đây là công trình nghiên
cứu trong hơn 20 năm của ông, được xuất bản lần
đầu vào năm 1962, tập hợp giới thiệu hơn 700 vị
thuốc Việt Nam. Trong các công trình nghiên cứu
về cây dược liệu đó, những cây dược liệu quý được
xem là tiềm năng và lợi thế của vùng đất Kon Tum
được nhắc đến không ít. Thậm chí, từ năm 1973 đến
nay, đã có nhiều cơ quan, nhà khoa học trong và
ngoài nước nghiên cứu về sâm Ngọc Linh và gần 50
nghiên cứu sinh đã bảo vệ thành công luận án phó
tiến sĩ, tiến sĩ từ các công trình nghiên cứu về loài
cây quý hiếm này.
4. Kết quả nghiên cứu
4.1. Thực trạng bảo tồn, phát triển cây dược
liệu quý hiếm trong thời gian qua
4.1.1. Công tác quy hoạch phát triển dược liệu
Công tác quy hoạch và phát triển dược liệu đã
được tỉnh Kon Tum quan tâm chỉ đạo sâu sát. Cụ thể
là sau khi Ban Thường vụ Tỉnh ủy ban hành Nghị
quyết 08-NQ/TU ngày 02/03/2018 về đầu tư, phát
triển và chế biến dược liệu trên địa bàn tỉnh Kon
Tum; Hội đồng nhân dân tỉnh Kon Tum thông qua
Nghị quyết số 09/2018/NQ-HĐND ngày 19/7/2018
về Đề án đầu tư, phát triển và chế biến dược liệu trên
địa bàn tỉnh Kon Tum, Ủy ban nhân dân tỉnh đã có
Quyết định số 1466/QĐ-UBND ngày 28/12/2018
ban hành Đề án đầu tư, phát triển và chế biến dược
liệu trên địa bàn tỉnh Kon Tum đến năm 2030 là cơ
sở thực hiện. Ngoài ra, trong năm 2018, tỉnh cũng
đã chủ động phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát
triển nông thôn và Bộ Y tế tổ chức thành công Hội
nghị đầu tư, phát triển Sâm Ngọc Linh Kon Tum và
dược liệu khác, trong đó có những định hướng phát
triển mang tính chiến lược, nhất là đối với việc phát
Nhìn chung, nghiên cứu về bảo tồn, phát triển
cây dược liệu ở nước ta đã được các nhà khoa học
Volume 10, Issue 1
143
KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
triển Quốc Bảo Sâm Ngọc Linh Kon Tum.
xây dựng, triển khai, ứng dụng hệ thống truy xuất
nguồn gốc. Hiện nay đã ban hành logo chỉ dẫn địa
lý “Ngọc Linh” và nhãn hiệu chứng nhận sâm Ngọc
Linh Kon Tum; xây dựng phương án giao rừng, cho
thuê rừng với tổng diện tích hơn 102.000ha, trong
đó có 10.000ha để phát triển sâm Ngọc Linh.
Theo đó, các cấp ủy đã xây dựng Chương trình
thực hiện Nghị quyết4. Chính quyền địa phương
từ tỉnh đến cơ sở đã lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng
chương trình, kế hoạch tổ chức quán triệt và thực
hiện; nhiều nhiệm vụ, giải pháp đã đề ra. Việc quán
triệt chủ trương đầu tư, phát triển và chế biến dược
Tỉnh cũng thu hút được hơn 23 dự án đầu tư phát
liệu được tổ chức bằng nhiều hình thức phong phú, triển dược liệu với tổng vốn đầu tư trên 14.000 tỷ
tạo hiệu ứng lan tỏa trong nhận thức và hành động. đồng trên quy mô hơn 8.000ha. Trong đó có một số
dự án chiến lược của các nhà đầu tư lớn, kỳ vọng sẽ
đưa các sản phẩm có chất lượng và sức cạnh tranh
tiêu thụ thị trường trong nước và xuất khẩu8. Đặc
biệt, nhiều mô hình liên kết trồng dược liệu đã được
triển khai ở nhiều địa phương trong tỉnh. Điển hình
là mô hình Tổ liên kết phụ nữ DTTS trồng dược
liệu (sâm dây tại huyện Đăk Glei, nấm tại huyện
Đăk Hà) của Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Kon Tum đã
giúp đồng bào DTTS vươn lên thoát nghèo và đang
được nhân rộng trên địa bàn tỉnh. Ngoài ra, các hộ
gia đình tại các xã trên các vùng trồng dược liệu
thuộc huyện Tu Mơ Rông, Đăk Glei, Kon Plông đã
trồng một số loài dược liệu có giá trị kinh tế cao
như: Sâm Ngọc Linh Kon Tum, Đảng sâm, Đương
quy, Ngũ vị tử thay thế các loại cây trồng truyền
thống có giá trị kinh tế không cao (sắn, ngô…)
nhằm cải thiện đời sống và góp phần phát triển kinh
tế, xã hội địa phương.
Việc chế biến và tiêu thụ dược liệu trong lĩnh
vực chăm sóc và bảo vệ sức khỏe (vị thuốc, mỹ
phẩm, thực phẩm, thực phẩm chức năng) đã được
các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh chú trọng đầu tư
cơ sở vật chất, trang thiết bị, dụng cụ để chế biến
các sản phẩm và đã cho ra các sản phẩm tiêu thụ
trên thị trường như: Rượu Ngọc Linh sâm dây - ngũ
vị tử, rượu sâm Ngũ vị tử, rượu sâm Ngọc Linh,
rượu sâm Ngọc Linh - Ba kích, rượu vang Sơn tra
- Ngọc Linh, trà túi lọc chè dây Măng Đen, trà hòa
tan Linh Chi Sâm, nước giải khát sâm dây, cao sâm
dây, cà phê Hồng đảng sâm Kon Tum và một số sản
phẩm khác từ dược liệu địa phương. Bệnh viện Y
dược cổ truyền hình thành cơ sở chế biến dược liệu
và đã chế biến được một số vị thuốc từ nguồn dược
liệu trồng, khai thác trên địa bàn tỉnh để sử dụng
cho công tác khám bệnh, chữa bệnh tại bệnh viện.
Đến nay, tỉnh Kon Tum đã xác lập được các
vùng phát triển dược liệu trọng tâm tại huyện Đăk
Glei, Tu Mơ Rông và Kon Plông, định hướng các
loại dược liệu chủ lực của từng địa phương để tập
trung phát triển một cách đồng bộ, hiệu quả. Kết
quả toàn tỉnh đã có khoảng 1.531,26ha trồng dược
liệu, trong đó tiêu biểu nhất là diện tích rừng đã
được trồng sâm Ngọc Linh khoảng 629,71ha, sản
lượng đạt khoảng 148,5 tấn5. Một số loại cây dược
liệu hữu cơ như Hồng Đẳng sâm, Đương quy, Nghệ
vàng, Ngũ vị tử, Giảo cổ lam, Lan Kim tuyến... phát
triển tốt, với diện tích các vùng trồng dược liệu hơn
900ha, sản lượng đạt khoảng 3.950 tấn; cơ bản bước
đầu đã hình thành được các vùng sản xuất dược liệu
tập trung.
4.1.2. Công tác quản lý, khai thác và phát triển
dược liệu dưới tán rừng
Những năm qua, công tác bảo tồn, nghiên cứu và
phát triển các loại dược liệu đã được cấp ủy, chính
quyền địa phương tỉnh Kon Tum quan tâm, chỉ đạo
tổ chức thực hiện. Do đó, đã định hình và phát triển
4 khu vực nuôi trồng, nghiên cứu, thực nghiệm,
phát triển cây dược liệu thế mạnh của tỉnh, trọng
tâm trên địa bàn 3 huyện Tu Mơ Rông, Đăk Glei
và Kon Plông. Các loài dược liệu được nuôi trồng,
nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển bao gồm: Sâm
Ngọc Linh, Đảng sâm, Đương quy… Ngoài ra, tỉnh
Kon Tum đã cấp chứng chỉ nguồn giống cho 02 chủ
nguồn giống Sâm Ngọc Linh theo quy định6 và thực
hiện tốt quy chế quản lý đối với chỉ dẫn địa lý sâm
Ngọc Linh đã được công nhận; tiếp tục đẩy mạnh
việc áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn
gốc trên địa bàn tỉnh Kon Tum7 với các nhiệm vụ
4. Chương trình 134-CTr/HU ngày 18-5-2018 của Huyện ủy Ngọc
Hồi; Chương trình 60-CTr/HU ngày 12-4-2018 của Huyện ủy Tu
Mơ Rông; Chương trình 59-CTr/HU ngày 02-5-2018 của Huyện
ủy Sa Thầy; Chương trình 77-CT/HU ngày 10-5-2018 của Huyện
ủy Đăk Hà; Chương trình 70-CTr/HU ngày 04-5-2018 của Huyện
ủy Đăk Glei; Chương trình 71-CTr/HU ngày 27-4-2018 của Thành
Đối với sâm Ngọc Linh, theo tính toán, nếu toàn
bộ vốn đầu tư phải vay ngân hàng, lợi nhuận mang
lại trung bình là 11.337 triệu đồng (tương đương
lợi nhuận 1.100 triệu đồng/năm)9. Đối với đồng bào
ủy Kon Tum; Chương trình 83-CTr/HU ngày 29-5-2018 của Huyện 8. Dự án phát triển cây dược liệu kết hợp chăn nuôi dê sữa công
ủy Kon Plông; Kế hoạch 59/KH-UBND ngày 22/7/2019 của UBND nghệ cao gắn với quản lý bảo vệ rừng, kinh doanh du lịch tại huyện
huyện Đăk Tô; Chương trình 90-CTr/HU ngày 07-6-2018 của Kon Plông, quy mô 1.530 ha, tổng vốn đăng ký 5.100 tỷ đồng; Dự
Huyện ủy Kon Rẫy
án Đầu tư quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, kết hợp bảo vệ và phát
5. Nguồn: sản lượng khai thác tại C.ty lâm nghiệp Đăk Tô 0,7 ha triển cây dược liệu (Sâm Ngọc Linh) dưới tán rừng tại huyện Tu Mơ
được 164,92 kg sản lượng bình quân 235,5 kg/ha, từ đó sản lượng Rông, quy mô 4.966 ha, tổng vốn đăng ký 4.933 tỷ đồng; Cụm nhà
ước tính 145,5 tấn.
6. Công ty TNHH MTV lâm nghiệp Đăk Tô và Công ty cổ phần Sâm quy mô 88,8 ha, tổng vốn đầu tư dự kiến 5.000 tỷ đồng...
Ngọc Linh Kon Tum.
9. - Giá cây giống hiện tại là 0,3 triệu đồng/cây;
7. Ban hành tại Kế hoạch số 2217/KH-UBND, ngày 26/8/2019 của - Giá nhân công trồng, chăm sóc, bảo vệ cho cả chu kỳ (10 năm)
máy chế biến thực phẩm và dược liệu công nghệ cao Nam Kon Tum,
Ủy ban nhân dân tỉnh Kon Tum.
trung bình là 1.250 đồng/ha; Lãi suất ngân hàng là 10,0%/năm.
144
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
DTTS, thực hiện hỗ trợ ban đầu khoảng 100 cây chưa có nguồn lực để đầu tư tương xứng để làm cơ
giống, sau 07 năm người dân sẽ có 1.000 cây sâm sở cho các doanh nghiệp yên tâm triển khai thực
Ngọc Linh vừa cung cấp giống vừa bán sâm thương hiện các dự án phát triển dược liệu quy mô lớn.
phẩm, đảm bảo thoát nghèo bền vững. Với các dược Chưa có sự liên kết vùng trong sản xuất, chế biến
liệu khác, chi phí đầu tư (giống, nhân công) trung và tiêu thụ dược liệu, đặc biệt là tiêu thụ dược liệu
bình là 200 triệu đồng, sau 24 tháng (02 năm) đầu đã qua chế biến cho nhu cầu khám chữa bệnh tại
tư, doanh thu trung bình 600 triệu đồng/ha.
các cơ sở y tế do thiếu công nghệ sản xuất, chế biến.
Như vậy có thể nói việc cho trồng dược liệu
Bốn là, công tác quản lý, kiểm soát nguồn gốc,
dưới tán rừng tự nhiên đặc dụng mang lại hiệu quả chất lượng cũng như giá cả dược liệu chưa được
kinh tế cao. Việc cho phép trồng sâm Ngọc Linh và thực hiện tốt. Hơn nữa, hiện nay có tình trạng nhập
dược liệu khác trong rừng đặc dụng sẽ góp phần dược liệu không đảm bảo chất lượng từ nơi khác và
phát triển kinh tế vùng đồng bào DTTS của địa giới thiệu là dược liệu Kon Tum mà bằng cảm quan
phương và góp phần thực hiện thắng lợi Chương rất khó phát hiện như sâm Ngọc Linh, Đảng sâm,
trình mục tiêu nông thôn mới, phát triển kinh tế - xã ảnh hưởng đến uy tín dược liệu Kon Tum và gây
hội của tỉnh Kon Tum.
khó khăn trong công tác quản lý dược liệu và các
sản phẩm từ dược liệu trên địa bàn tỉnh.
4.1.3. Những khó khăn, thách thức
Năm là, các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh
dược liệu đóng trên địa bàn ít quan tâm đầu tư các
cơ sở vật chất, thiết bị, dụng cụ chế biến và bảo
quản nên khả năng cạnh tranh tiêu thụ dược liệu rất
hạn chế.
Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả quan trọng
nhưng công tác đầu tư phát triển sâm Ngọc Linh
Kon Tum và các dược liệu khác trên địa bàn tỉnh
Kon Tum vẫn gặp nhiều khó khăn, thách thức,
nhiều vấn đề đặt ra cần quan tâm giải quyết:
4.2. Định hướng phát triển sâm Ngọc Linh và
các dược liệu khác
Một là, dù điều kiện tự nhiên của tỉnh Kon Tum
hết sức thuận lợi cho việc đầu tư phát triển dược
liệu, song việc phát triển vùng trồng dược liệu còn
Công tác bảo tồn, phát triển dược liệu trên địa
mang tính tự phát, nhỏ lẻ, chưa có sản phẩm thực sự bàn tỉnh luôn được các cấp ủy, chính quyền tỉnh
nổi bật, chưa có thương hiệu đủ sức cạnh tranh trên Kon Tum quan tâm thực hiện và xác định đây là
thị trường trong nước và quốc tế. Công tác nghiên nhiệm vụ chính trị trọng tâm của tỉnh. Tỉnh ủy, Hội
cứu ứng dụng khoa học và công nghệ trong sản xuất đồng nhân dân tỉnh Kon Tum đã thông qua Đề án
giống và xây dựng tiêu chuẩn chất lượng giống còn đầu tư, phát triển và chế biến dược liệu trên địa bàn
rất hạn chế và chưa được quan tâm đúng mức; kỹ tỉnh Kon Tum(10) nhằm thể hiện quyết tâm chính trị,
thuật trồng trọt, chăm sóc và chế biến sau thu hoạch cùng cả nước vào cuộc, chung tay phát triển ngành
chưa được chuẩn hóa, ít có sự tham gia của nhà công nghiệp dược.
khoa học mà mới chỉ dừng lại ở kinh nghiệm cá
nhân.
Quan điểm, mục tiêu phát triển dược liệu của
tỉnh là: Quản lý, khai thác và sử dụng bền vững
Hai là, việc khai thác chưa hợp lý, công tác bảo nguồn tài nguyên dược liệu trồng và tự nhiên; chú
vệ tài nguyên dược liệu chưa được quan tâm đúng trọng bảo tồn và phát triển nguồn gen dược liệu quý
mức. Khai thác tràn lan, tận thu cây dược liệu trong hiếm, phục vụ cho mục tiêu phát triển y tế và kinh
tự nhiên trong khi công tác đầu tư bảo tồn và tái tế. Ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ tạo ra các
tạo phát triển sản xuất chưa được quan tâm chú sản phẩm có chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu sử
trọng, chưa có sự phối hợp trong công tác nghiên dụng dược liệu trong nước và xuất khẩu, góp phần
cứu, phát triển cây dược liệu giữa các ngành y tế và nâng cao thu nhập cho các hộ gia đình ở vùng có
nông nghiệp dẫn đến tình trạng thiếu nguyên liệu, điều kiện phát triển dược liệu và tăng dần tỷ trọng
nguyên liệu không đảm bảo chất lượng và một loài đóng góp của ngành dược liệu trong tổng sản phẩm
cây thuốc quý bị suy giảm nhanh.
của tỉnh. Phấn đấu đến năm 2030 phát triển vùng
sâm Ngọc Linh Kon Tum và các dược liệu khác của
tỉnh Kon Tum trở thành vùng dược liệu trọng điểm
quốc gia.
Mục tiêu cụ thể: Đến năm 2025, tỉnh Kon Tum có
khoảng 4.500ha Sâm Ngọc Linh và dược liệu khác
là 10.000ha (nuôi trồng dược liệu tập trung đối với
một số loài dược liệu có giá trị kinh tế và sức tiêu thụ
mạnh trên thị trường). Đến năm 2030, nâng tổng diện
tích vùng nuôi trồng dược liệu đạt khoảng 25.000ha
(trong đó có khoảng 10.000ha Sâm Ngọc Linh); mỗi
Ba là, đã có quy hoạch vùng dược liệu, nhưng
chưa có quy hoạch tiểu vùng trồng chi tiết cho từng
loài dược liệu phù hợp; cơ sở hạ tầng như hệ thống
thuỷ lợi, giao thông tại các vùng dược liệu tập trung
- Với phương thức trồng theo tự nhiên (không phát dọn thảm tươi),
mật độ trung bình là 12.000 cây/ha (10% trồng dặm); mật độ khi thu
hoạch 10.000 cây/ha.
- Trọng lượng củ sâm Ngọc linh trung bình sau 10 năm là 75 gram/
củ (0,035 kg/củ). Giá bán sâm củ tươi hiện nay là 70 triệu đồng/ha
Tổng chi phí đầu tư 01 ha sâm Ngọc Linh là: 0,3*(12.000 + 1.200)
+ 1.250 = 5.210 triệu đồng.
Tổng lãi suất ngân hàng đến cuối kỳ: 8.303 triệu đồng.
10. Nghị quyết số 08-NQ/TU ngày 02/3/2018 của Ban Thường vụ
Tổng giá trị bán sâm Ngọc Linh củ tươi là (10.000*0,035*70 triệu Tỉnh ủy, Nghị quyết số 09/2018/NQ-HĐND ngày 19/7/2018 Hội
đồng) 24.850 triệu đồng/ha.
đồng nhân dân tỉnh.
Volume 10, Issue 1
145
KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
năm ngành dược liệu đóng góp khoảng 10% tổng giá bảo phát triển bền vững. Hình thành Hiệp hội Dược
trị sản xuất ngành nông nghiệp của tỉnh.
Để thực hiện mục tiêu trên, tỉnh Kon Tum đặt ra
04 nhiệm vụ trọng tâm:
liệu tỉnh Kon Tum để làm đầu mối tổ chức liên kết
trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ dược liệu, bảo
vệ quyền lợi cho các tổ chức kinh tế, hộ gia đình, cá
nhân tham gia phát triển dược liệu.
Thứ nhất, kiện toàn bộ máy, nhân lực để bố trí
cán bộ chuyên trách làm công tác quản lý nhà nước
về dược liệu; tổ chức lại công tác quản lý nhà nước
bảo đảm phân định rõ nhiệm vụ chức năng của các
đơn vị, địa phương trong công tác quản lý nhà nước
đối với dược liệu, trong đó phân công đầu mối quản
lý và trách nhiệm phối hợp.
Thứ hai, quy hoạch, bảo tồn, đầu tư và phát
triển các vùng trồng dược liệu tập trung gắn với
chế biến và tiêu thụ. Trước mắt, ưu tiên đầu tư phát
triển vùng trồng dược liệu tập trung đối với 10 loài
dược liệu thuộc Quy hoạch tổng thể phát triển dược
liệu đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030 đã
được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt11. Phấn đấu
đến năm 2025, đầu tư hoàn thiện hạ tầng và hình
Thứ tư, đầu tư thiết bị, công nghệ sản xuất chế
biến thuốc (thuốc thành phẩm, vị thuốc y dược cổ
truyền) cho các cơ sở khám chữa bệnh công lập và
ngoài công lập để sản xuất, chế biến thuốc phục vụ
cho nhu cầu khám chữa bệnh. Tổ chức sản xuất,
kiểm nghiệm chất lượng dược liệu, thuốc cổ truyền
để làm cơ sở công bố và tiêu thụ trong các cơ sở
y tế trên địa bàn tỉnh và cả nước. Nghiên cứu đặt
hàng hoặc giao kế hoạch trong việc mua một số loại
dược liệu nuôi trồng trong tỉnh có chất lượng đạt
tiêu chuẩn phục vụ công tác khám, chữa bệnh tại
các cơ sở y tế công lập.
5. Thảo luận
Nhiệm vụ quản lý, bảo vệ, phát triển và sử dụng
thành khu sản xuất dược liệu tập trung quy mô lớn. bền vững tài nguyên rừng kết hợp với trồng, khai
thác dược liệu dưới tán rừng là hướng đi đúng của
tỉnh Kon Tum. Đây là nhiệm vụ cần được đặc biệt
quan tâm trong thời gian tới để bảo tồn và phát triển
cây dược liệu quý hiếm từ tiềm năng lợi thế sẵn có
và đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Tuy nhiên, để phát triển bền vững vùng dược liệu,
cần ưu tiên thực hiện 3 “nút thắt” quan trọng.
Gắn nhiệm vụ của các chủ rừng trong bảo vệ
phát triển rừng với nuôi trồng dược liệu trên diện
tích rừng và đất lâm nghiệp; tập trung phát triển
mạnh vùng trồng dược liệu tập trung quy mô lớn
theo hướng giao rừng, cho thuê rừng gắn với giao
đất, cho thuê đất để phát triển dược liệu. Đẩy mạnh
giao đất giao rừng, khoán bảo vệ rừng ổn định; có
chính sách hỗ trợ giống, kỹ thuật để cộng đồng dân
Một là đẩy nhanh tiến độ Đề án thí điểm thuê
cư, hộ gia đình đồng bào sống gần rừng quản lý bảo môi trường rừng để phát triển dược liệu dưới tán
vệ rừng kết hợp với phát triển dược liệu bền vững rừng, trong đó tỉnh Kon Tum có xây dựng mục tiêu
dưới tán rừng.
Đối với cây sâm Ngọc Linh, cần đầu tư các cơ
sở nhân giống sâm Ngọc Linh để hỗ trợ giống sâm
phát triển 1.200ha sâm Ngọc Linh dưới tán rừng
đặc dụng.
Hai là sớm đề nghị Chính phủ ban hành chính
Ngọc Linh đảm bảo nguồn gốc; tập trung nguồn lực sách đặc thù hỗ trợ đầu tư, phát triển và chế biến
hỗ trợ đầu tư phát triển nhà máy chế biến sâu các dược liệu, tạo điều kiện thuận lợi để các tổ chức, cá
sản phẩm có nguồn gốc từ sâm Ngọc Linh để tiêu nhân thuận lợi trong việc tiếp cận với nguồn vốn tín
thụ trong nước và hướng đến xuất khẩu; phấn đấu dụng để đầu tư phát triển dược liệu.
có sản phẩm đầu tiên trên thị trường, góp phần phát
triển sâm Ngọc Linh trở thành sản phẩm quốc gia
theo Quyết định số 787/QĐ-TTg ngày 05/6/2017
của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt bổ sung Danh
mục sản phẩm quốc gia thuộc Chương trình phát
triển sản phẩm quốc gia đến năm 2020.
Ba là đề nghị Trung ương hỗ trợ nguồn lực để
thực thi các chính sách khuyến khích các tổ chức,
cá nhân đầu tư phát triển dược liệu trên địa bàn tỉnh,
thủ tục hỗ trợ cần được đơn giản để chính sách thực
sự đi vào cuộc sống (do nhiều nguyên nhân, đến nay
trên địa bàn tỉnh chưa có tổ chức, cá nhân nào được
Thứ ba, xây dựng các chuỗi liên kết từ khâu những chính sách hỗ trợ của nhà nước).
trồng, thu hoạch, chế biến và phân phối dược liệu.
Hỗ trợ giống một số loài dược liệu có thế mạnh cho
tổ hợp tác, hợp tác xã, nhóm hộ để liên kết trồng,
tiêu thụ dược liệu theo chuỗi giá trị; tổ chức tập
huấn, hướng dẫn và chuyển giao kỹ thuật trồng,
chăm sóc và thu hoạch dược liệu theo nguyên tắc,
tiêu chuẩn “Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái cây
thuốc” của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO-GACP),
gắn với chính sách hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm để đảm
6. Kết luận
Như vậy, có thể thấy, việc bảo tồn và phát triển
cây dược liệu quý hiếm từ tiềm năng, lợi thế sẵn có
là hướng đi đúng của tỉnh Kon Tum nhằm hướng
tới phát triển bền vững vùng DTTS. Tỉnh Kon Tum,
với quyết tâm và nỗ lực của các cấp chính quyền đã
tìm ra được “con đường” kết hợp trồng, khai thác
dược liệu dưới tán rừng, đã hình thành được các
vùng sản xuất dược liệu tập trung, đồng thời xác
định được 03 vùng trồng dược liệu trọng tâm tại 03
huyện. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, tỉnh Kon
Tum cần có sự hỗ trợ về mặt chính sách nhằm phát
huy được nguồn lực và lợi thế ở địa phương.
11. Quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 30/10/2013 của Thủ tướng
Chính phủ, gồm: Sâm Ngọc Linh, Đảng sâm, Đương quy, Ngũ vị tử,
Lan kim tuyến, Nghệ vàng, Đinh lăng, Sa nhân tím, Ý dĩ, nấm dược
liệu và một số loài dược liệu giá trị kinh tế cao.
146
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
KINH NGHIỆM THỰC TIỄN
Tài liệu tham khảo
Ban Thường vụ tỉnh Kon Tum, & Hội đồng
nhân dân tỉnh Kon Tum. (2018). Đề án đầu
tư, phát triển và chế biến dược liệu trên địa
bàn tỉnh Kon Tum. , Nghị quyết số 08-NQ/
TU ngày 02/3/2018, Nghị quyết số 09/2018/
NQ-HĐND ngày 19/7/2018.
Bích, Đ. H., & Cộng sự. (2003). Sâm cau - Phân
bố và đặc điểm sinh thái. Nxb. Khoa học và
Kỹ thuật.
Dung, T. K. (2013). Nghiên cứu trồng thử
nghiệm loài cây sa nhân tím (Amomum
longiligulare T.L. Wu) trên địa bàn tỉnh Bình
Phước. Đề tài khoa học
Lợi, Đ. T. (2015). Những cây thuốc và vị thuốc
Việt Nam. Nxb. Thời đại.
Thủ tướng Chính phủ. (2017). Bổ sung Danh
mục sản phẩm quốc gia thuộc Chương trình
phát triển sản phẩm quốc gia đến năm 2020. ,
Quyết định số 787/QĐ-TTg ngày 05/6/2017.
Ủy ban nhân dân tỉnh Kon Tum. (2018). Đề án
đầu tư, phát triển và chế biến dược liệu trên
địa bàn tỉnh Kon Tum đến năm 2030. , Quyết
định số 1466/QĐ-UBND ngày 28/12/2018.
Ủy ban nhân dân tỉnh Kon Tum. (2019). Thực
hiện đề án triển khai, áp dụng và quản lý hệ
thống truy xuất nguồn gốc. , Kế hoạch số
2217/KH-UBND, ngày 26/8/2019.
Ủy ban nhân dân tỉnh Kon Tum. (2020). Kết quả
theo dõi diễn biến tài nguyên rừng tỉnh năm
2019. , Quyết định số 192/QĐ-UBND ngày
09/3/2020.
Mạnh, V. V. (2010). Thu hút đầu tư nhằm bảo
tồn và phát triển sâm Ngọc Linh – Kon Tum.
Thủ tướng Chính phủ. (2013). Quy hoạch tổng
thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và
định hướng đến năm 2030. , Quyết định số
1976/QĐ-TTg ngày 30/10/2013.
Viện Dược liệu. (2011). Nghiên cứu kỹ thuật
trồng Sa nhân tím. Đề tài khoa học.
PRESERVATION AND DEVELOPMENT OF RARE MEDICINAL PLANTS
FROM POTENTIALS, ADVANTAGES TO SUSTAINABLE DEVELOPMENT
IN MINORITY ETHNIC AREA IN KON TUM PROVINCE
Tran Van Chuong
Kon Tum Department of Agriculture and
Rural Development
Abstract
In Kon Tum province, there are currently about 853 kinds of
medicinal plants and medicinal mushrooms, of which 35 kinds
belong to 27 rare plants that need to be preserved, 30 kinds of
medicinal plants are in great demand for the market and about
25 kinds of medicinal plants are grown with high economic and
therapeutic value. Over the years, the province has determined
to preserve and develop rare medicinal plants from available
potentials and advantages as a suitable direction towards the
sustainable development of ethnic minority areas in the province.
Therefore, in the development process, the province has
established key medicinal development areas in 03 districts, at the
same time orienting key medicinal herbs of each locality to focus
on synchronous development.
Email: [email protected]
Received:
Reviewed:
Revised:
Accepted:
Released:
26/02/2021
20/3/2021
21/3/2021
25/3/2021
30/3/2021
DOI:
The article analyzes the current situation of the conservation and
development of medicinal plants in Kon Tum province, predicting
economic value and proposes some solutions to overcome barriers
in the development of medicinal plants, in order to contribute a
voice for the preservation and development of medicinal plants
from the available potentials and advantages of this area.
Keywords
Medicinal plants; Conserve and develop rare medicinal plants;
Sustainable Development; Kon Tum Province.
Volume 10, Issue 1
147
6 trang
18420
Free
Bạn đang xem tài liệu "Bảo tồn, phát triển cây dược liệu quý hiếm từ tiềm năng, lợi thế nhằm hướng tới phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Kon Tum", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bao_ton_phat_trien_cay_duoc_lieu_quy_hiem_tu_tiem_nang_loi_t.pdf
