Sự thích ứng nghề nghiệp của cư dân trong môi trường đô thị hóa (Nghiên cứu tại phường Tân Tạo A, quận Bình Tân, Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2007-2017)

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (267) 2020

42

SỰ THÍCH ỨNG NGHỀ NGHIỆP

CỦA CƢ DÂN TRONG MÔI TRƢỜNG ĐÔ THỊ HÓA

(Nghiên cứu tại phƣờng Tân Tạo A, quận Bình Tân,

Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2007 - 2017)

ĐÀO QUANG BÌNH^*

Từ phân tích những thông tin định tính ba thế hệ của năm hộ gia đình có nguồn

gốc nông thôn chuyển thành thị dân ở thời điểm hậu đô thị hóa tại phường Tân

Tạo A, quận Bình Tân, TPHCM, bài viết tìm hiểu về sự thích ứng ngành nghề và

định hướng giáo dục trong môi trường đô thị của các thành viên và quá trình

thay đổi nhận thức của các hộ đến việc tiếp cận những nghề nghiệp mới. Qua

đó cho thấy chuyển dịch kinh tế và điều kiện sống đã thay đổi nhận thức của thế

hệ thứ nhất về nghề nghiệp, về giáo dục và từ đó có đầu tư nhất định để các thế

hệ thứ hai và ba có những nền tảng phát triển bền vững trong tương lai

Từ khóa: thích ứng nghề nghiệp, nâng cao năng lực, nghề nghiệp, đô thị

Nhận bài ngày: 24/9/2020; đưa vào biên tập: 25/9/2020; phản biện: 22/10/2020;

duyệt đăng: 16/11/2020

1. DẪN NHẬP

ra hơn 20 năm. Hiện nay, phường

Tân Tạo A không còn là vùng nông

thôn thuần túy và trồng lúa. Sau 10

năm trở thành đô thị sầm uất và phát

triển, cuộc sống của người dân thay

đổi không chỉ về không gian cư trú mà

cả ở công việc làm và thu nhập.

Nghiên cứu này tìm hiểu việc nâng

cao năng lực của những cư dân gốc

đang sinh sống lâu đời trên mảnh đất

này qua năm trường hợp phỏng vấn

sâu có mở rộng đến các thành viên

trong gia đình nhằm trả lời các câu hỏi:

Mục tiêu nâng cao năng lực cá nhân

trong việc thích ứng nghề nghiệp của

các thành viên trong gia đình; các cá

nhân đã thích ứng ở mức độ nào so

với trước đây và đã trải qua những

khó khăn nào về sự thay đổi này.

Phường Tân Tạo A thuộc quận Bình

Tân, TPHCM được thành lập theo

Nghị định số 130/2003/NĐ-CP ngày

05/11/2003 của Chính phủ (từ ấp 1,

ấp 2 xã Tân Tạo cũ), có diện tích tự

nhiên 1.233,66ha. Năm 2004, phường

có 5 khu phố, 43 tổ dân phố với

31.159 nhân khẩu. Đến năm 2018

phường có 7 khu phố, 70 tổ dân phố

với 75.045 nhân khẩu, dân số tăng

thêm 141% so với năm 2004 (trong đó

nhân khẩu tạm trú chiếm 81%).

Sau khi giải tỏa đất sản xuất cho dự

án phát triển khu công nghiệp, quá

trình đô thị hóa tại địa phương đã diễn

^*Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.

ĐÀO QUANG BÌNH – SỰ THÍCH ỨNG NGHỀ NGHIỆP CỦA CƯ DÂN…

Bản đồ phường Tân Tạo A

43

Nguồn: Ủy ban Nhân dân phường Tân Tạo A.

sự thích ứng của các nhóm để hòa

nhập vào xã hội đô thị hiện đại, những

thay đổi trong đời sống gia đình, trong

các thiết chế giáo dục, tín ngưỡng…

(dẫn theo Lê Ngọc Hùng, 2008). Dựa

trên quan điểm của Robert Park sự

thích ứng của các nhóm để hòa nhập

Năm 2019, quận Bình Tân có 6.913

đơn vị đầu tư mới; trong đó 3.718

doanh nghiệp, 3.195 hộ kinh doanh,

nâng tổng số đơn vị đang hoạt động

trên địa bàn quận lên 36.784 đơn vị,

trong đó gồm 18.718 doanh nghiệp và

17.937 hộ kinh doanh (Ủy ban Nhân

dân phường Tân Tạo A, 2019). Số vào xã hội đô thị hiện đại, chúng tôi

doanh nghiệp tăng nên nhu cầu về lao tìm hiểu sự thích ứng nghề nghiệp

động cũng theo đó tăng lên, người lao của các hộ dân, đặc biệt là việc nâng

động (nhân khẩu) tạm trú càng ngày cao năng lực qua thiết chế giáo dục

càng nhiều.

cho sự thích ứng đó.

2. LÝ THUYẾT VÀ PHƢƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

2.2. Phƣơng pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này không phân tích

những vấn đề từ nông thôn chuyển

2.1. Lý thuyết nghiên cứu

Đề tài được thực hiện dựa trên quan sang đô thị, chúng tôi chỉ xem xét đến

điểm của Robert Park và đồng nghiệp khía cạnh thích ứng nghề nghiệp của

thuộc trường phái Chicago về quá chính hộ dân đang sống trong môi

trình xã hội và biến đổi xã hội đang trường đô thị từ số liệu định lượng đã

diễn ra nhanh chóng trong thành phố. khảo sát 200 hộ dân gốc vào thời

Trong The City, Robert Park cho rằng điểm 1995 và 2005⁽¹⁾, và 5 hộ dân

biến đổi xã hội đang diễn ra nhanh thuộc 200 hộ dân này giai đoạn từ

chóng trong thành phố, trong đó có sự năm 2007 đến 2017⁽²⁾- giai đoạn

thay đổi về nguồn gốc của thị dân; sự người dân đã cơ bản sống cuộc sống

phân bố dân cư thành thị trên địa bàn; đô thị. Môi trường sống thay đổi nên

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (267) 2020

44

giáo dục cho con cái trong môi trường đời sống xã hội đa dạng hơn, theo

mới cũng góp phần làm cho cuộc sống hướng công nghiệp và đô thị.

và nhận thức của người dân tốt hơn.

Không còn đất sản xuất nông nghiệp,

Để tìm hiểu về sự thích ứng nghề thay vào đó hoạt động dịch vụ ngày

nghiệp trong môi trường mới của càng đa dạng, người dân chuyển

người dân phường Tân Tạo A trong

quá trình đô thị hóa, chúng tôi chọn 5

hộ gia đình trong đó 3 hộ có 2 thế hệ

và 2 hộ 3 thế hệ vào thời điểm 2020

(bao gồm các thành viên trong hộ) và

một cán bộ khu phố 2. Bài viết này là

kết quả đề tài nghiên cứu Sự thích

ứng nghề nghiệp của người dân tại

phường Tân Tạo A, quận Bình Tân

năm 2020 do tác giả làm chủ nhiệm.

sang cho thuê mặt bằng, xây nhà trọ

từ quỹ đất còn lại của gia đình. Lãnh

đạo phường cho biết: “Hầu như người

dân ở đây cho thuê mặt bằng, nhà trọ

là chủ yếu. [...] Họ chủ yếu dựa vào

công nhân để buôn bán cho thuê nhà

trọ” (PV anh T, 60 tuổi, phó khu phố

2).

200 hộ dân (chuyển đổi nghề cho rằng

vấn đề khó nhất là thiếu vốn đầu tư

làm ăn (55,7%); muốn xin vào xí

3. NỘI DUNG

3.1. Những thích ứng ngành nghề nghiệp nhưng quá tuổi (13,3%) (Đào

và định hƣớng giáo dục của cá

Quang Bình, 2007).

nhân trong môi trƣờng đô thị

Xu hướng khác trong việc chuyển đổi

nghề nghiệp là các cá nhân trong hộ

tự tìm việc làm. Sau khi chuyển dịch

từ kinh tế nông nghiệp sang phi nông

nghiệp thì “công ăn việc làm” được

nhiều người trong hộ quan tâm, việc

tự tìm nghề độc lập cho bản thân trở

nên quan trọng nhất. Điều này tùy

thuộc vào năng lực bản thân của mỗi

người, và hầu hết đều gặp rất nhiều

khó khăn trong thời gian đầu. Khi

chuyển đổi nghề nghiệp, các thành

viên của hộ phải chịu sự chi phối rất

lớn của thị trường lao động tại địa

phương hay ngoài địa phương. “Em

mới đi nghĩa vụ quân sự về nhưng tự

xin việc rất khó, em xin được việc làm

là nhờ có người thân làm trong xí

nghiệp gỗ đó, họ biết và bảo lãnh em

vào làm, chứ tự xin khó lắm” (PV em

Quá trình đô thị hóa tại phường Tân

Tạo A đã diễn ra hơn 20 năm. Từ

2004 đến 2014 các hộ dân bắt đầu ổn

định cuộc sống sau giải tỏa đền bù,

nhiều hộ chăn nuôi - trồng rau thêm,

có hộ xây dựng nhà trọ cho thuê, se

nhang để kiếm sống khi không còn đất

sản xuất và tiền đền bồi cho đất nông

nghiệp trước đó. Từ 2015 đến 2017 là

giai đoạn ổn định cuộc sống và đầu tư

cho con cái về giáo dục thể hiện nhân

thức mới của họ đối với việc thăng

tiến của con cái trong tương lai.

Có thể nói, phát triển khu công nghiệp

cũng là một cơ hội tốt cho người dân

địa phương, không chỉ giúp phát triển

cơ sở hạ tầng mà còn phát triển các

dịch vụ về cư trú, ăn uống và các dịch

vụ giải trí khác phục vụ khu công

nghiệp Tân Tạo, hình thành nên một A, 20 tuổi) (Đào Quang Bình, 2007).

ĐÀO QUANG BÌNH – SỰ THÍCH ỨNG NGHỀ NGHIỆP CỦA CƯ DÂN…

45

Nghiên cứu năm 2007 cho thấy, việc so với trước đây. Phân tích di động xã

tìm được việc làm của mỗi người tùy hội từ thế hệ ông bà đến thế hệ con

thuộc vào độ tuổi. Chúng tôi đã đưa ra cái và cháu chắt ở khu phố 12,

những câu hỏi chung nhất cho các đối phường Tân Tạo A cho thấy có một

tượng nghiên cứu của mình về động sự thay đổi rất rõ về việc học hành

cơ chọn việc làm cũng như lý do chọn của thế hệ 2 và 3.

nghề của họ. Phân tích theo các nhóm

Bảng 1 cho thấy khoảng cách các thế

tuổi, chúng tôi thấy như sau:

hệ các gia đình được khảo sát tại địa

Giai đoạn khảo sát năm 2005, những phương từ khi bắt đầu đô thị hóa đến

lao động có độ tuổi từ 16 đến 25 (có nay. Sắp xếp này mang tính tương đối

22,6% buôn bán, 16% làm lao động liên quan độ tuổi của chủ hộ đối với

phổ thông, làm mướn và 15% làm các thành viên trong gia đình. Thế hệ

công nhân); người lao động có độ tuổi 1 và 2 có nhiều trở ngại trong phát

từ 26 đến 30 (có 18% làm công việc triển nghề nghiệp và học hành vì thời

buôn bán và lao động phổ thông). Đối điểm này địa phương đang trong quá

với nhóm tuổi này cho đến nay họ trình đô thị hóa khiến người dân chủ

cũng đã trung niên và họ không còn yếu chuyển sang kinh doanh phòng

khả năng phát triển cũng như nâng trọ và đến nay đây vẫn là nguồn thu

cao tay nghề. Nhóm tuổi 31-40 (có nhập chính.

việc làm như dịch vụ 18,1%, buôn bán

Năm hộ gia đình, chúng tôi chia ra 3

16,6% và một số tham gia vào lao

thế hệ: cha mẹ, con cái và cháu chắt.

động phổ thông 12,3%, nội trợ 17,2%).

Năm hộ có hai hộ có ba thế hệ, ba hộ

Những cứ liệu trong giai đoạn 1995- hai thế hệ. Thế hệ cha mẹ ở các hộ

2005 thu thập được trong nghiên cứu này làm nghề nông trong thời gian

năm 2007 cho thấy, tình hình đã thay đầu của quá trình đô thị hóa. Thế hệ

đổi sau hơn 10 năm. Qua nghiên cứu con cái có nối tiếp nghề làm nông

trường hợp, chúng tôi nhận thấy trong trong thời gian ngắn, sau đó làm

năm hộ gia đình được nghiên cứu có những công việc khác. Trong ba gia

những đặc điểm khác nhau về các thế đình có hai thế hệ cha mẹ và con cái

hệ, nhưng việc đầu tư cho con cái có sự khác biệt khá lớn về tiếp cận

cũng như sự nâng cao năng lực của nghề giữa hai thế hệ. Khi đô thị hóa,

chính người con có thay đổi khá lớn thế hệ cha mẹ chuyển đổi sang cho

Bảng 1. Các thế hệ trong gia đình

Hộ 1

Hộ 2

Hộ 3

X

Hộ 4

X

Hộ 5

Độ tuổi

Thế hệ 1

Thế hệ 2

Thế hệ 3

Cha mẹ mất Cha mẹ mất

Cha mẹ mất Từ 60 - 70

X

Từ 40 - 50

Từ 6 - 20

X

Nguồn: Tác giả khảo sát năm 2020.

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (267) 2020

46

thuê phòng trọ, se nhang, buôn bán, nhưng hiện đã nghỉ). Thế hệ 3 trong

và một số ít vẫn làm thuê nông nghiệp gia đình là con chị L, hiện nay học cấp

hay dịch vụ mua bán đất… nhưng 2 và cấp 3, chị đầu tư nhiều cho việc

ngay thời điểm đó họ đã có nhiều lựa học của con, kỳ vọng con vào được

chọn trong việc đầu tư cho con cái đại học và có một việc làm tốt. Hiện tại

học hành: “Từ đầu con cái tôi đi học chị cũng định hướng cho con cái rất

mình tự xoay sở chứ không lấy tiền kỹ.

bồi thường, tôi làm đủ nghề như bán

Hộ hai thế hệ trước đây có cha mẹ

bánh, nấu đám giỗ tôi lấy tiền đó cho

cũng làm ruộng và đã mất cách nay

nó đi học, nhưng ráng cho học hết 12

vài năm hoặc có hộ ra riêng. Những

rồi đi làm, không vào đại học nổi” (PV

hộ thế hệ 2, theo khảo sát năm 1995

Bà T, 65 tuổi, hộ 2).

(Đào Quang Bình, 2007), trình độ học

Năm 2005, thế hệ 2 đang ở độ tuổi đi

học, song có người nghỉ học ở nhà,

sau đó xin vào làm công nhân. Trình

độ học vấn của thế hệ không đồng

đều, chưa hết cấp 1 và cấp 2.

vấn không đồng đều nên khó khăn

trong thay đổi việc làm. Nhiều phụ nữ

chỉ làm công nhân cho các công ty

may trong khu công nghiệp tại địa

phương một thời gian ngắn, rồi lại làm

những công việc như thế hệ cha mẹ

(khi không còn đất làm nông nghiệp).

Trong 5 trường hợp nghiên cứu, các

thành viên thế hệ 1 và 2 được xem là

những người tiên phong chuyển đổi

nghề nghiệp với khá nhiều vất vả, bỡ

ngỡ. Hiện nay, thế hệ 1, 2 đều đã lớn

tuổi, đa phần là phụ nữ và trình độ

học vấn không cao.

Anh TH hiện sinh sống nhờ vào nguồn

thu cho thuê nhà trọ và se nhang cho

biết: “Ngày xưa rất khó khăn nhưng

vẫn cho con cái học hành. Hồi đó làm

nghề se nhang phát triển, thuê nhân

công se 1.000 cây được trả 20 ngàn,

làm xong bỏ mối lớn, bây giờ mọi

người đi làm công nhân, không có ai

làm. Bây giờ, hai mẹ con se nhang

bán trong xóm cho vui. Ở khu phố này

Trong thời gian chuyển đổi từ nông

thôn sang đô thị, thế hệ này, có độ

tuổi từ dưới 20 đến 30 được chia làm

hai nhóm, nhóm làm công nhân ngay

thời điểm diễn ra đô thị hóa và nhóm

thi vào cao đẳng, đại học. Chị L, 41 giờ chỉ còn một mình em làm nghề se

tuổi thuộc nhóm thế hệ 2 cho biết: nhang. Công việc se nhang ở khu vực

“Hồi đó em học cấp 3, vừa học vừa se này mất đi có nhiều yếu tố, thứ nhất

nhang, lúc đó không còn làm ruộng

nữa, có thi đại học 2 lần, không đậu

nên đi làm công nhân luôn”. Chị L có

em trai làm cảnh sát giao thông, chị

gái buôn bán tạp hóa. Người chị và

em trai đã tách ra riêng (người chị

trước đây làm công nhân được 3 năm,

đó là thu hẹp mặt bằng do quá trình

đô thị hóa, nên không phơi được sản

phẩm, thứ hai, lương thấp họ không

còn ham muốn làm nghề này nên họ

đi làm công nhân, thứ ba thị trường

càng ngày càng khó khăn” (PV anh

TH, 62 tuổi, hộ 4).

ĐÀO QUANG BÌNH – SỰ THÍCH ỨNG NGHỀ NGHIỆP CỦA CƯ DÂN…

47

Khảo sát cho thấy thế hệ 1 và 2 chỉ còn nhiều hơn tôi nữa. Đất họ rộng

hòa nhập môi trường sống chứ không lắm, đất ruộng nhiều khi cả hai mẫu,

mình có hơn một mẫu (1 mẫu =

10.000m²). Còn đất ở của họ cũng

rộng, như nhà mình hơn một công (1

công = 1.000m²) nhưng chia cho 3

anh em. Họ có hơn hai công một

người sở hữu, họ bán hết luôn” (PV cô

T, 65 tuổi).

thay đổi việc làm. Theo bà T, không

có hộ nào không kiếm sống được do

quá trình đô thị hóa, chỉ có những hộ

gặp vấn đề đặc biệt mới chuyển đi nơi

khác. Anh T, cho biết: “Ở đây có mấy

hộ cờ bạc, mấy hộ làm ăn thất bại, họ

làm ăn nơi khác nhưng không thành

công họ bán luôn và đi nơi khác không

rõ” (PV anh T, 60 tuổi, phó khu phố 2).

Thất bại có nhiều lý do, nhưng một

trong những lý do được nhắc đến đó

là lý do làm ăn, đầu tư bị thất bại.

Chị P, 40 tuổi, hộ 5 cho biết: “Trước

đây mình học hết lớp 3 do hoàn cảnh

gia đình cũng khó khăn, đất đai cha

mẹ cho cũng không nhiều, sau này

không còn làm nông nghiệp mình có

xin vào làm công nhân may Công ty

Pouchen. Nhưng sau khi có chồng là

không làm nữa. Giờ ở nhà làm cũng

nhiều việc khác nhau, công việc chính

Cô T chia sẻ: “… bản thân mình nhát,

không có giàu, không thiếu nợ, đủ ăn

là được rồi. Những hộ kia cha mẹ để

lại cũng khá, tính ra những hộ này họ

Bảng 2. Những ngành nghề trong gia đình

Hộ Thế hệ 1

Thế hệ 2

Con 1: Bán tạp hóa

Thế hệ 3

Cha: Nghề

nông

Cháu 1: Học quản trị kinh doanh

Cháu 2: Học sinh

Mẹ: Nghề

nông

1

Con 2: May gia công

Cháu 1: Học sinh

Cháu 2: Học sinh

Cháu 3: Học sinh

Con 3: Trung cấp cảnh sát giao thông Cháu 1: Học sinh

Hộ tách từ hộ Cha: Bán tạp hóa

Con 1: Sinh viên (ngành quản trị

số 1

kinh doanh)

Con 2: Lớp 10

2

3

Mẹ: Bán tạp hóa

Cha: Nghề

nông

Mẹ: Nghề

nông

Con 1: Bán than

Cháu 1: Học sinh

Con 2: Kế toán

Cháu 2: Học sinh

Cháu 3: Học sinh

Con 3: Giáo viên

Cháu 4: Lớp mẫu giáo

Cha: Cho thuê nhà trọ

Mẹ: Se nhang

Con 1: Trung cấp y

Con 2: (Bệnh)

4

5

Cha: Tài xế

Mẹ: Nội trợ

Con 1: Công nhân

Con 2: Học luật (sinh viên)

Con 3: Học sinh

Nguồn: Tác giả khảo sát năm 2020.

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (267) 2020

48

là ở nhà nội trợ và cho thuê nhà trọ”. Thế hệ 2 xem bản thân mình chỉ làm

Như vậy, đối với thế hệ 2 dù còn nằm

trong độ tuổi lao động nhưng do hạn

chế về trình độ nên họ không có khả

năng phát triển tiếp những công việc

đòi hỏi có chuyên môn. Đối với những

cá nhân thế hệ 2 thuộc giai đoạn

chuyển tiếp, việc học bị ảnh hưởng

bởi khả năng và do điều kiện gia đình

tác động nên họ chọn công việc giản

đơn: “Cô thấy việc cho con cái đi học

khá quan trọng nhưng hơi vất vả, như

người con trai thứ nhất, lúc đó hơi yếu,

mình không có tiền cho học kèm nên

học không nổi,…. Trong lúc học cũng

phụ đi làm nuôi hai đứa em, chứ thời

điểm lúc đó cũng khó khăn lắm. Lúc

đó nó cũng đi làm mướn” (PV cô T, 65

tuổi, hộ 3).

những công việc đủ sống, nhưng lại

rất quan tâm đến con cái và việc học

của con cái. Thế hệ 3 họ sinh ra, lớn

lên trong điều kiện tốt hơn so với thế

hệ 1 và thế hệ 2. Ở thế hệ 3, chúng tôi

nhận thấy nhận thức của cha mẹ về

con cái đã có sự thay đổi khá rõ theo

hướng tích cực, đặc biệt là đầu tư vào

giáo dục. “Con có dự định học lên đại

học, không có ý định nghỉ học để đi

làm công nhân. Những bạn ở đây

cũng có suy nghĩ giống con. Con đang

học thêm toán, lý, hóa, con không gặp

khó khăn trong việc học, con thấy bình

thường. Con tính thi vào cấp 3 trường

điểm Mạc Đình Chi ở quận 6. Nếu con

thi rớt đại học, con sẽ ôn thi lại lần

nữa, nếu rớt tiếp con sẽ đi học nghề”

(PV cháu K, 15 tuổi con thứ 2 của chị

L, 41 tuổi).

Cũng như hộ số 1, chị L, người con

thứ 2 trong gia đình học hết 12 vẫn thi

vào trung cấp và đại học nhưng không

đỗ chị chọn vào làm công nhân: “Em

hồi xưa cũng làm nhiều thứ, làm ruộng,

se nhang sau này hết làm ruộng lại se

nhang, em học hết 12 thi vào trung

cấp và đại học không đậu nên đi làm

công nhân luôn”; “Mình không làm

công nhân, chỉ ở nhà may gia công và

đưa đón nhóm trẻ (6 đứa) con của

công nhân đi học, thu nhập từ việc

đưa đón một đứa 1,2 triệu/tháng,

ngoài ra là ở nhà chăm con cái đi học,

chồng đã chết nên những người con

Chắt lọc các loại việc làm của năm hộ

nghiên cứu trường hợp này chúng tôi

nhận thấy sự thích ứng của cha mẹ

thay đổi khá nhanh, hướng đến việc

đầu tư giáo dục cho con cái. Thế hệ 2

còn trong độ tuổi lao động, họ làm

những công việc có trình độ tay nghề

đến việc làm không đòi hỏi tay nghề;

thế hệ 3 là những người nhỏ tuổi đang

đi học từ cấp thấp nhất cho đến cao

nhất. Người trẻ thuộc thế hệ 3 có

những nhận thức về việc học của họ

khá thú vị. Phỏng vấn một số em cho

của mình có nhận thức về việc học thấy họ có tính độc lập trong việc học

hành” (PV chị L, 41 tuổi, hộ 1). Ngoài và tiếp cận nghề nghiệp: họ cũng

được cha mẹ đầu tư cho việc học,

trong đó có những em giao tiếp bằng

tiếng Anh khá tốt. Quá trình đầu tư

học ở trường, chị còn cho học thêm

rất nhiều, và quyết tâm cho con học

đại học.

ĐÀO QUANG BÌNH – SỰ THÍCH ỨNG NGHỀ NGHIỆP CỦA CƯ DÂN…

49

học hành cho con cái một cách bài

bản và có sự quan tâm, theo sát của

cha mẹ. Ngoài chuyện học chính khóa,

họ còn đầu tư cho con học thêm, qua

thông tin phỏng vấn chúng tôi thấy

chiếm một khoản chi phí khá lớn trong

thu nhập. Qua khảo sát, nguồn thu

kinh tế gia đình hiện nay của năm hộ

khảo sát khá đa dạng: từ lương, buôn

bán, nhưng các gia đình đều có nguồn

thu dựa vào cho thuê nhà trọ. Đối với

hộ số 5, con cái có những lựa chọn

khác nhau trong định hướng công việc,

theo khả năng của mình. Như người

con thứ nhất không học nổi, gia đình

vẫn động viên cho học hết 12 rồi sau

đó mới tính tiếp. Giải pháp đưa ra cho

người con thứ nhất là làm những công

việc phù hợp với năng lực và làm sao

đảm bảo cuộc sống.

cho con tiền học, nay thì học năm thứ

2 rồi”.

Và người con thứ 3 của chị là N cho

biết: “Con học xong lớp 12 năm 2018,

nghỉ ở nhà 1 năm, do con thích đi học

nghề, nhưng nhà kinh phí không đủ

nên con tính xét tuyển vào sư phạm,

ngành giáo viên tiểu học”.

Qua câu chuyện cho thấy đã có sự

thay đổi về nhận thức trong việc đầu

tư giáo dục cho thế hệ 3 để có nghề

nghiệp chắc chắn hơn, hiểu việc nâng

cao học thức sẽ đem lại một cuộc

sống tốt hơn.

Như vậy, sự thích ứng nghề nghiệp

của cư dân có một quá trình biến đổi

và sự hội nhập vào môi trường mới.

Những thích ứng trên tùy theo hoàn

cảnh gia đình, nhưng nhìn chung thế

hệ 2 và 3 đã có những hình thức thích

ứng phù hợp với năng lực cá nhân.

Chị V, 43 tuổi, hộ 5 nói về các con mình:

Về người con thứ nhất: “Con đi học có

thiếu nửa điểm sao con không ráng

học? điểm môn Toán thiếu nửa điểm

con ráng đi học thêm đi, nó nói giờ con

cũng hết lực rồi, nó không tốt nghiệp

12. Như vậy, nó quyết định đi làm

công nhân, phù hợp với khả năng của

nó. Nếu nó đi học tiếp mình cũng ráng

đầu tư cho nó học đại học, ở nhà cũng

muốn nó vào học đại học”.

Những thế hệ 2 và 3 nằm trong độ

tuổi 20-30 đã có những thích ứng

đúng với khả năng của mình, họ có

thể tham gia vào thị trường lao động

đòi hỏi có tay nghề khá cao.

Một điều đáng chú ý khác trong việc

định hướng nghề nghiệp cho con cái

của cha mẹ là họ không muốn con

làm công nhân dù khu công nghiệp

gần nơi sinh sống. Qua nghiên cứu

sâu 5 trường hợp, chúng tôi nhận thấy

định hướng của cha mẹ phần lớn

hướng con cái đến những công việc

có tay nghề, họ không quan tâm đến

việc làm công nhân.

Về người con thứ hai: “Sau khi học

đến lớp 10 T. xin nghỉ, không chịu đi

học, dù có nói gì đi nữa nó cũng không

nghe. Nhưng nghỉ đi làm được một

năm thì bắt đầu xin học lại. Mình có nói

con ráng học đi, mẹ ráng đóng tiền cho

con học. Hiện nay vừa làm vừa học,

cháu học luật. Giờ cũng tôi ráng làm

3.2. Quá trình thay đổi nhận thức của

ngƣời dân đến việc tiếp cận những

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (267) 2020

50

ngành nghề mới của các thành viên học nghề của thanh niên tại trung tâm

trong gia đình

dạy nghề cũng không cao. Một lãnh

đạo trung tâm dạy nghề và giới thiệu

việc làm cho biết: “Thực tế số người

vào học nghề tại trung tâm không cao.

Nếu có, những học viên này chỉ học

qua loa, mục đích là chỉ lấy chứng chỉ

chứ không lấy kiến thức”. Thường số

người này có biết chút ít về một nghề

nào đó, nhưng các nhà tuyển dụng lại

yêu cầu phải có chứng chỉ nghề buộc

Trong nghiên cứu của chúng tôi về

giai đoạn 1995-2005 (Đào Quang

Bình, 2007), khảo sát việc đầu tư cho

con cái học nghề sau khi không còn

làm nông nghiệp của 200 hộ cho thấy,

số hộ đầu tư cho con cái học nghề rất

thấp. Trong những hộ có sử dụng số

tiền vay mượn từ người thân và ngân

hàng, tỷ lệ hộ có dùng tiền vay để đầu

tư cho con em vào học nghề

Bảng 3: Tỷ lệ mục đích sử dụng tiền vay - mượn

chỉ có 35,6% so với vay mượn

Mục đích vay - mượn

%

11,9

3,4

để làm ăn.

Sử dụng tiền mượn cá nhân cho làm ăn

Sử dụng tiền mượn cá nhân cho học nghề

Sử dụng tiền vay ngân hàng cho làm ăn

Như vậy, đầu tư cho đào tạo

nghề của cộng đồng tại tại giai

đoạn đó vẫn chưa được quan

tâm đúng mức so với yêu cầu

của sự phát triển xã hội. Việc

72,9

Sử dụng tiền vay ngân hàng cho học nghề 35,6

Nguồn: Đào Quang Bình, 2007.

Bảng 4: Trình độ học vấn của các thế hệ trong 5 hộ

Hộ

Thế hệ 1

Thế hệ 2

Thế hệ 3

Con 1: Lớp 7*

Cháu 1: Đại học năm 2

Cháu 2: Lớp 10

1

Cha: Lớp 3

Mẹ: Lớp 5

Con 2: Lớp 12

Cháu 1: Lớp 11

Cháu 2: Lớp 9

Cháu 3: Lớp 4

Con 3: Trung cấp cảnh sát giao thông Cháu 1: Lớp 4

Hộ tách từ hộ số 1

Cha: Lớp 5*

Mẹ: Lớp 7

Con 1: Đại học năm 2

Con 2: 10

2

3

Con 1: Lớp 12

Con 2: Đại học

Cháu 1: Lớp 9

Cháu 2: Lớp 3

Cháu 3: Lớp 1

Cha: Lớp 12 (Tú tài 2)

Mẹ: Lớp 9

Con 3: Cao đẳng

Cháu 4: Lớp mẫu giáo

Cha: Lớp 3

Mẹ: Lớp 4

Con 1: Trung cấp y

Con 2: 5 (Bệnh)

4

5

Cha: Lớp 5

Mẹ: Lớp 3

Con 1: Lớp 10

Con 2: Đại học năm 2

Con 3: Lớp 12

Nguồn: Tác giả khảo sát năm 2020.

ĐÀO QUANG BÌNH – SỰ THÍCH ỨNG NGHỀ NGHIỆP CỦA CƯ DÂN…

51

họ mới vào đây mà thôi. Gần 75% các nghề có tay nghề cao như điều dưỡng,

hộ gia đình được khảo sát cho biết: giáo viên. Theo ghi nhận tại cuộc

thanh niên thích đi làm sớm kiếm tiền phỏng vấn: “Em nghĩ là em chọn

hơn là học cao (Đào Quang Bình,

ngành này là để trị bệnh cho em em,

nên đăng ký đi thi và học, giờ em làm

ở điều dưỡng ở bệnh viện 115, trước

đây em làm ở bệnh viên Hùng Vương

mới chuyển qua. Theo chuẩn hóa của

bệnh viện em đang học nâng cao lên

nữa, giờ em đang học lên cao đẳng”

(PV em L, 31 tuổi, hộ 4). Hộ 3 có con

gái thuộc thế hệ 2 học đại học ngành

kế toán. Chủ hộ cho biết chồng của

con gái là bác sĩ, hiện họ đã có một

con, cùng ở chung với gia đình. Riêng

người con gái thứ ba là giáo viên và

hiện đã có chồng ở gần khu công

nghiệp Tân Tạo.

2007).

Sau 10 năm, chúng tôi quay lại khảo

sát trường hợp là năm hộ gia đình đã

cho thấy có sự thay đổi rõ ràng về

nhận thức thích ứng nghề nghiệp.

Những người ở độ tuổi từ 40 đến 50

có thay đổi rõ về việc đầu tư cho con

cái học để có nghề nghiệp, tương lai.

Cách nhìn mới của gia đình: “Trẻ ít

học, không học thì sẽ không hiểu biết,

chẳng khác nào lớn xác, có sức khỏe

nhưng không có trí tuệ cũng giống

như đi trong bóng đêm” (PV cô T, 65

tuổi). Bảng 4 cho thấy trình độ học

vấn trong các thế hệ của năm hộ như

sau:

Kết quả khảo sát cho thấy thế hệ 2 và

3 có sự phát triển và thành công dù chỉ

sau hơn 10 năm. Đặc biệt đã có sự

thay đổi nhận thức trong tiếp cận nghề

nghiệp của người dân qua đầu tư cho

con cái. “Chị phải thay đổi số phận

con cái nếu như không muốn con

mình sau này khổ”; “Giờ tốn cỡ nào

cũng phải cho nó học hết 12 và đi học

nghề hoặc đại học. Đời mình đã khổ,

học đã thấp, chỉ làm được công nhân

là hết rồi, nhưng làm công nhân cũng

cực, như tăng ca lương, không cao. Vì

vậy, tụi nhỏ phải học, không học sau

này sẽ không biết làm gì, hồi xưa

mình không học còn làm ruộng với ba

mẹ, giờ hết đất rồi không học đâu có

gì làm” (PV chị P, 43 tuổi, hộ 5).

Về vị trí việc làm trong 10 năm qua,

người trẻ thế hệ 3 nằm trong độ tuổi

trên 20 trong năm hộ gia đình có việc

làm khá tốt. Hộ số 2, con gái đang

theo học đại học năm thứ hai, “… con

tôi đòi nghỉ học để đi du học ở Úc,

kinh tế gia đình không kham nổi” (PV

chị Ph hộ số 2). Việc nâng cao năng

lực của chính con cái trong gia đình

của hộ này cho thấy rõ xu hướng cha

mẹ muốn con cái học đến nơi đến

chốn. Tuy nhiên, trường hợp này do

kinh tế gia đình chỉ buôn bán nhỏ, cho

thuê nhà trọ nên chỉ đủ sống. Thu

nhập của họ chỉ đủ lo cho con cái học

trong nước. Những người thuộc thế

hệ 3 nằm trong nhóm tuổi trên 30 cho

thấy họ cũng khá thành công trong

nghề nghiệp, đó là học những ngành

Sự nhận thức nghề nghiệp của chính

thế hệ 3 trong môi trường mới là phải

học dù gia đình đang có một nền tảng

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 11 (267) 2020

52

thu nhập tương đối ổn định dựa trên Như vậy, nhận thức của thế hệ thứ 2

dịch vụ cho thuê nhà trọ. Sự không ỷ và 3 nằm trong độ tuổi 20 - 30 trong

lại này thể hiện rõ trong suy nghĩ của năm hộ được nghiên cứu đã thấy rất

một học sinh lớp 9 chuẩn bị lên lớp 10 rõ sự thay đổi nhận thức của hộ cũng

như sau: “Con có dự định học lên đại như các cá nhân trong bối cảnh mới.

học, không có ý định nghỉ học để đi Đồng thời, chúng tôi nhận thấy tâm lý

làm công nhân. Những bạn ở đây, người dân ở đây không có sự phân

đồng lứa với con đều có suy nghĩ biệt giới tính hay quan niệm thiên lệch

giống con” (PV em K, nam, 15 tuổi, hộ về việc đầu tư giáo dục cho nam hay

số 1).

nữ. Chị V, 43 tuổi, hộ 5 cho biết: “Các

con ai học được có cố gắng sẽ cho

học đến nơi đến chốn, chứ gái hay trai

đều như nhau, cũng con mình hết”.

Đối với các gia đình ở nông thôn, đầu

tư cho giáo dục của con phụ thuộc

vào nhiều yếu tố, trong đó có sức học

của con (Hà Thị Minh Khương, 2009).

Tại Tân Tạo A, trong năm hộ được

khảo sát, chúng tôi nhận thấy việc đầu

tư cho con cái trong mỗi giai đoạn của

các gia đình có khác nhau nhưng có

điểm giống nhau: (1) căn cứ theo sức

học cha mẹ có sự quan tâm đầu tư và

mong muốn con cái học lên cao, có

nghề nghiệp, (2) căn cứ vào điều kiện

kinh tế cha mẹ đầu tư giáo dục cho

con cái để có nghề trong tương lai.

Qua những cá nhân nằm trong tuổi

lao động (từ 20 đến 30), cho thấy tâm

thế từng hộ gia đình trong việc đầu tư

giáo dục cho con cái học hành. Với

thế hệ thứ 3, con cái ngày càng được

quan tâm hơn và không có sự phân

biệt giữa nam và nữ. Điều quan trọng

là quá trình thích ứng cũng như kế

hoạch đầu tư dài hạn cho con cái

trong gia đình chúng tôi tiếp cận đều

có những nhận thức giống nhau. Phần

lớn các gia đình này sử dụng mọi

nguồn lực có được đầu tư cho con cái

và mong muốn của họ là con cái có

công ăn việc làm như ý thích của

chính họ. Trong giai đoạn mới này,

những người ở độ tuổi 20 - 30 có

nhận thức nghề nghiệp rất rõ, họ chọn

những ngành nghề dễ có việc làm

như y khoa, kế toán, giáo viên và kinh

tế. Đối với thế hệ cha mẹ trước đó họ

không chọn nghề nghiệp cho con cái.

Họ cho rằng, con cái thích nghề gì,

chọn cái gì là quyền quyết định của

chính bản thân con cái. Tính tự lập

4. KẾT LUẬN

Việc nâng cao nội lực cá nhân để

thích ứng với quá trình đô thị hóa thể

hiện rõ qua những thay đổi trong cuộc

sống, việc làm, trong giáo dục và thay

đổi trong nhận thức của các hộ gia

đình được nghiên cứu. Những thay

đổi này đã tạo nên những nét riêng

của thế hệ thứ 3 được động viên từ biệt ở mỗi hộ nhưng khá giống nhau

trong nhận thức về giáo dục và đào

tạo thế hệ con cháu. Các thế hệ sau

nhận thức rõ nét về đầu tư vào việc

thế hệ cha mẹ, ông bà cho việc cố

gắng đạt được một trình độ học vấn

nhất định.

ĐÀO QUANG BÌNH – SỰ THÍCH ỨNG NGHỀ NGHIỆP CỦA CƯ DÂN…

53

học hành cho con cái. Như vậy, sự Nghiên cứu này cũng cho thấy, để

thích ứng nghề nghiệp của người dân phát triển kinh tế - xã hội nhà nước

phường Tân Tạo A có nhiều chuyển cần xây dựng các chương trình hỗ trợ

biến tích cực. Qua phân tích nội dung về đào tạo nghề cho cư dân bị ảnh

dựa trên thông tin phỏng vấn sâu hưởng bởi sự phát triển đô thị. Hỗ trợ

chúng tôi nhận thấy sự thay đổi nhận này cũng là động lực giúp cho người

thức của người dân về việc tạo dựng dân chuyển đổi nghề được ổn định

cho con cái có một tương lai tốt hơn là hơn và bền vững hơn.

sự đầu tư sâu vào giáo dục cho thế hệ

Nhờ nguồn lực này, người dân đã bền

trẻ.

bỉ thay đổi cuộc sống của mình và họ

Duy trì các hoạt động kinh tế cho thuê vun đắp cho thế hệ sau được tốt hơn

nhà trọ là nguồn thu nhập chính yếu thông qua đầu tư giáo dục và phát

của hộ. Ngoài nguồn thu nhập này, triển nghề nghiệp cho con cháu. Sự

các thành viên trong gia đình còn có thích ứng nghề nghiệp trong bối cảnh

nguồn thu từ những công việc đòi hỏi đô thị là điều tất yếu, nhưng quá trình

có trình độ và tay nghề khá ổn định. này trở nên bền vững hơn khi được

Điều này yêu cầu họ nhận thức tốt đầu tư nhiều hơn vào giáo dục cho

hơn trong việc đầu tư giáo dục cho các thế hệ tương lai. 

các thế hệ kế tiếp.

CHÚ THÍCH

⁽¹⁾Tác giả khảo sát 200 hộ dân trong nghiên cứu “Sự chuyển đổi việc làm của cư dân ven đô

dưới tác động của quá trình đô thị hóa - trường hợp phường Tân Tạo A, quận Bình Tân,

TPHCM”. Luận văn thạc sĩ, năm 2007. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

TPHCM.

⁽²⁾Thuộc đề tài “Sự thích ứng nghề nghiệp của cư dân trong môi trường đô thị hóa (Nghiên

cứu tại phường Tân Tạo A, quận Bình Tân, TPHCM giai đoạn 2007-2017”.

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN

1. Đào Quang Bình. 2007. Sự chuyển đổi việc làm của cư dân ven đô trong quá trình đô

thị hóa tại TPHCM, trường hợp phường Tân Tạo A, quận Bình Tân. Luận văn cao học,

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM.

2. Hà Thị Minh Khương. 2009. “Đầu tư vào giáo dục cho con cái qua nghiên cứu trường

hợp xã Trịnh Xá, Bình Lục, Hà Nam”. Tạp chí Xã hội học, số 4, tr. 5.

3. Ủy ban Nhân dân phường Tân Tạo A. 2019. Báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội. Kết

quả 15 năm xây dựng và phát triển phường Tân Tạo A (2013-2018).