Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn nhân học tôn giáo

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 – 2018

3

ĐINH HỒNG HẢI^*

TÔN GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG TỪ GÓC NHÌN NHÂN HỌC

TÔN GIÁO

Tóm tắt: Tôn giáo và tín ngưỡng (TGTN) là khái niệm mà hầu

hết chúng ta đều biết tới nhưng rất khó để đưa ra được một định

nghĩa toàn diện và mang tính phổ quát. Đây là một phạm trù vô

cùng thú vị nhưng cũng hết sức phức tạp do các đặc tính trừu

tượng của đối tượng này. TGTN là những sản phẩm tinh thần đã

được con người tạo ra từ buổi bình minh của lịch sử, là một

phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của con người và

là một phần quan trọng trong nền văn minh nhân loại. Nền khoa

học hàn lâm hiện đại có vô số hướng tiếp cận đối với TGTN.

Bên cạnh những hướng tiếp cận truyền thống, như: Sử học,

Thần học, Mỹ học, Triết học, v.v… còn có thêm nhiều phân

ngành khác, như: Văn hóa học, Tôn giáo học, Chính trị học, Xã

hội học tôn giáo, Tâm lý học tôn giáo, v.v… Đặc biệt, sự góp

mặt của Nhân học tôn giáo với phổ nhìn bao quát từ “văn hóa

nguyên thủy” (thuật ngữ của Tylor) đến các hiện tượng TGTN

trong đời sống đương đại đã có thể giúp cho việc xem xét các

vấn đề liên quan đến TGTN mà không bị ràng buộc bởi các rào

cản lý luận. Bài viết này đề cập đến vị trí của Nhân học tôn giáo

trong khoa học xã hội và nhân văn hiện nay.

Từ khóa: Nhân học tôn giáo; tôn giáo; tín ngưỡng.

Dẫn nhập

Sự tồn tại của TGTN dường như luôn song hành với sự tồn tại các

nền văn minh nhân loại. Di vết ở các nền văn minh hàng nghìn năm

tuổi, như: Ai Cập, Hy Lạp, La Mã, Babilon, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung

Hoa, v.v… đã cho thấy dấu ấn đậm nét của TGTN còn in lại trên

^*Khoa Nhân học, Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn, Hà Nội.

Ngày nhận bài: 18/11/2018; Ngày biên tập: 30/11/2018; Ngày duyệt đăng: 10/12/2018.

4

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

nhiều di sản văn hóa tồn tại đến ngày hôm nay. Tất cả những nền văn

minh đó đều lưu giữ những thành tố văn hóa có thể minh chứng cho

vai trò của TGTN từ giai đoạn sơ khai. Từ Kim Tự Tháp ở Ai Cập đến

đền Pathenon ở Hy Lạp, từ Thánh đường La Mã ở Roma đến đền

Khajuraho ở Ấn Độ, từ điệu múa Nagapatinam ở Ấn Độ đến vũ nữ

Apsara ở Cambodia, v.v… Tất cả đều là những tinh hoa văn hóa mà

nền văn minh nhân loại đã tạo ra để phục vụ cho các mục đích có liên

quan đến TGTN.

Ngay từ thời cổ đại, các nhà thông thái¹từ Aristote, Plato, Socrate

ở châu Âu đến Khổng Tử, Lão Tử ở châu Á đã vận dụng các quan

điểm thần học, triết học, mỹ học cổ đại để lý giải về những gì họ quan

sát được trong đời sống tự nhiên và xã hội. Những lý giải của họ gợi

mở cho chúng ta vai trò của đời sống tinh thần, đặc biệt là vai trò của

TGTN đối với con người. Cho đến nay, các quan điểm học thuật đó

vẫn còn nguyên giá trị nhưng nền khoa học của nhân loại đã tiến

những bước dài. Bên cạnh các hướng nghiên cứu chuyên sâu về từng

tôn giáo, như: Kitô giáo, Phật giáo, Islam giáo,… Nhân học tôn giáo là

một trong những bộ môn khoa học xem xét các vấn đề có liên quan

đến TGTN.

1. Khái quát về TGTN từ góc nhìn Nhân học tôn giáo

Có nhiều cách giải thích khác nhau về TGTN nhưng mỗi quan

điểm lại dựa trên những hướng tiếp cận học thuật khác nhau. Do tôn

giáo có ảnh hưởng tới hầu như mọi con người trong xã hội và có mối

quan hệ mật thiết với đời sống tinh thần của nhân loại nên Nhân học

tôn giáo là một hướng tiếp cận đa diện nhất trong nền học thuật hiện

đại đối với TGTN. Về mặt từ nguyên, tôn giáo (religion) là một thuật

ngữ gốc Latin (religio) mang hàm nghĩa trân trọng những gì linh

thiêng, tôn kính đối với thần thánh, là bổn phận của con người trong

mối quan hệ mang tính quy ước giữa con người và thần thánh.

Trong tiếng Hán, thuật ngữ tôn giáo hay tông giáo (宗教) là “lòng

kính tín và giáo điều đối với một hoặc nhiều thần linh; những thực

hành và nghi lễ theo một tín ngưỡng nào đó” (Việt Nam từ điển). Tôn

giáo vốn bắt nguồn từ chữ tông (宗) và chữ giáo (教) mang hàm nghĩa

Đinh Hồng Hải. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn…

5

là dạy lại những gì do tổ tông truyền lại. Từ điển tiếng Việt giải thích

nghĩa của từ tôn giáo có hai nghĩa căn bản như sau: 1) Hình thái ý

thức xã hội gồm những quan niệm dựa trên cơ sở niềm tin và sùng bái

những lực lượng siêu tự nhiên quyết định số phận của con người, con

người phải phục tùng và tôn thờ; 2) Hệ thống những quan niệm tín

ngưỡng một hay những vị thần linh nào đó và những hình thức lễ nghi

thể hiện sự sùng bái ấy (Hoàng Phê (cb.) 1998, tr. 976).

Từ góc độ triết học, các nhà khoa học nổi tiếng như Platon và

Hegel cho rằng, tôn giáo là sức mạnh kì bí tồn tại vĩnh hằng đem lại

sinh khí cho con người, trong khi Berkeley coi tôn giáo là thuộc tính

vốn có của ý thức, không phụ thuộc vào khách quan. Tương tự,

Thomas d'Aquin lại xác định tôn giáo chính là niềm tin vào cái thiêng

giúp con người thoát khỏi khổ đau. Thậm chí Democritos còn khẳng

định không phải thượng đế sáng tạo ra con người mà là con người

sáng tạo ra thượng đế. Những quan điểm này đã được Marx và Engels

tiếp thu và đưa vào triết học của họ bằng góc nhìn duy vật biện chứng.

Theo Marx, “đền bù hư ảo” là chức năng căn bản của tôn giáo mà ở

đó “cơ sở của tôn giáo như một hệ tư tưởng thuần túy dựa trên giáo

dục tôn giáo, có đặc trưng là: (a) Tính thụ động của con người trước

sự tạo dựng số phận của chính mình và (b) Sự lưu đày của con người

trong thế giới này, và do đó, sự tha hóa của con người trong lịch sử.

Từ vai chính, từ chủ thể, con người trở thành khách thể: anh ta không

làm ra lịch sử, anh ta gánh chịu lịch sử. Một quan niệm như vậy thể

hiện một cách hữu cơ trong tất cả mọi giáo hội, giáo phái với tư cách

là một thiết chế do một đẳng cấp trí thức truyền thống tạo nên” (Rozo

2000, p. 12).

Đi xa hơn, Marx và Engels coi tôn giáo “chỉ là sự phản ánh trong

đó những lực lượng ở trần thế mang hình thức những lực lượng siêu

trần thế… Sự nghèo nàn của tôn giáo vừa là biểu hiện của sự nghèo

nàn hiện thực, vừa là sự phản kháng chống sự nghèo nàn hiện thực ấy.

Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức, là trái tim của thế

giới không có trái tim, cũng như nó là tinh thần của những trật tự

không có tinh thần. Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” (Mác &

Ăng-ghen, tr. 437). Quan điểm này được xem như kim chỉ nam để các

6

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

nhà vô thần luận phản đối chủ nghĩa duy tâm nói chung và TGTN nói

riêng, gọi chung là chống mê tín dị đoan. Tuy nhận được sự ủng hộ

rộng rãi của các các nhà tư tưởng Đông Âu và khối XHCN, như Lenin

hay Mao Trạch Đông, nhưng lại gây nên nhiều tranh luận trong giới

học thuật ở các nước phương Tây.

Khác với các quan điểm nói trên, Nhân học tôn giáo xem xét

TGTN dưới các góc nhìn đa diện hơn với các nhà lý thuyết nổi bật,

như: E. B. Taylor, J. G. Frazer, Sigmund Freud, Émile Durkheim,

Max Weber, E. E. Evans-Prichard, Mircea Eliade, Clifford Geertz,

v.v… Để có thể hiểu rõ hơn về TGTN từ góc nhìn Nhân học, cần bắt

đầu từ sự phân loại các hướng tiếp cận trong Nhân học tôn giáo với

hai hướng chính: Hướng tiếp cận văn hóa và hướng tiếp cận xã hội².

Xã hội càng phát triển, các hướng tiếp cận nghiên cứu tôn giáo càng

cụ thể hơn và ngày càng tiến gần hơn đến các ứng dụng trong đời sống

của con người. Nói cách khác, TGTN và khoa học ngày càng có nhiều

sự kết nối với nhau hơn và những xung đột có thể hóa giải giữa hai

phạm trù này ngày càng được quan tâm nhiều hơn.

Trên thực tế, TGTN không phải là một thực thể bất biến mà nó phụ

thuộc vào xã hội, văn hóa và đặc biệt là sự phát triển của đời sống con

người. Con người có thể hoàn toàn tin vào TGTN ở giai đoạn khải

huyền, nhưng từ thời Cổ đại đã có các nhà khoa học dám chống lại các

tín điều của tôn giáo, như: Pitagore, Euclid, Aristotle, v.v… Đến thời

Phục hưng thì Galileo đã dám chống lại cả Giáo hội và bị xử tử trên

giàn thiêu. Cho tới thời kỳ Khai sáng (Enlightment)³thì sự phát triển

của khoa học (bao gồm cả tự nhiên và xã hội) đã định dạng lại vai trò

và vị trí của TGTN trong xã hội mà điển hình là sự ra đời của thuyết

thế tục (Secularism) cũng như các thiết chế thế tục bên cạnh kinh sách

và các thiết chế tôn giáo.

Dễ dàng nhận thấy, khoa học luôn cần thiết cho đời sống con

người, điều này hầu hết chúng ta đều hiểu. Nhưng sự cần thiết của tôn

giáo đối với đời sống của con người thì không phải ai trong chúng ta

cũng thừa nhận, đặc biệt là những người vô thần. Trong khi nó mặc

nhiên được chấp nhận trong các xã hội phương Tây, như: câu thành

ngữ: In God we trust, all others must bring data (chỉ tin vào Chúa,

Đinh Hồng Hải. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn…

7

mọi điều khác đều phải có chứng cứ). Điều này không chỉ được chấp

nhận và ghi nhớ mà dòng chữ In God we trust còn được in trên tất cả

các tờ Dollar Mỹ ở tất cả các mệnh giá. Điều đó cho thấy, trong xã hội

phương Tây, TGTN không chỉ là một phần thiết yếu đối với đời sống

tinh thần của con người mà còn là nền tảng của đạo đức (ethic) và

lương tri nhân loại.

Nhà xã hội học nổi tiếng, Robert Putnam, ở Đại học Harvard đã tìm

ra một quy luật có liên quan đến một loại vốn xã hội đó là “vốn niềm

tin” trong tôn giáo. Theo nhận xét của ông, những người có tôn giáo

thường có tinh thần khoan dung hơn nhóm không tôn giáo⁴. Đi xa

hơn, Monaghan và Just cho rằng “dường như tôn giáo hay niềm tin

giúp chúng ta đối mặt với những vấn đề khó chịu và dai dẳng trong

đời sống con người một cách có nghĩa. Một điều quan trọng mà ở đó

niềm tin tôn giáo đạt được là cung cấp một tập hợp ý tưởng để lý giải

tại sao và làm cách nào mà thế giới được kết hợp lại với nhau để cho

phép mọi người cùng chia sẻ những lo âu và đối phó với những điều

bất hạnh (Monaghan, Just 2000, p. 124).

Bên cạnh những mối quan hệ với khoa học trong đời sống của con

người, TGTN còn có ảnh hưởng đáng kể đối với đời sống chính trị ở

nhiều quốc gia. Đáng chú ý, hầu hết các quốc gia Islam giáo đều chấp

nhận nhiều khía cạnh khác nhau của giáo luật Islam giáo. Một số quốc

gia thậm chí còn định nghĩa cho chính thể của họ bằng tên gọi của tôn

giáo (ví dụ: Cộng hòa Hồi giáo Iran). Dưới góc nhìn Nhân học, TGTN

là một đối tượng nghiên cứu vô cùng rộng lớn và có mối quan hệ mật

thiết với đời sống và xã hội loài người từ giai đoạn sơ khai đến nay.

Biểu hiện của nó bao quát từ khoa học đến chính trị, từ vấn đề đạo đức

đến tinh thần khoan dung, cùng với vô số hoạt động, nghi lễ, thể thức

và thiết chế có liên quan.

Mặc dù có mối tương quan hết sức gần gũi với nhau nhưng TGTN

vẫn tồn tại những khác biệt căn bản. “Sự khác nhau giữa tôn giáo và

tín ngưỡng thể hiện ở một số điểm sau: Tôn giáo có hệ thống giáo lý,

kinh điển... được truyền thụ qua giảng dạy và học tập ở các tu viện,

thánh đường, học viện... có hệ thống thần điện, có tổ chức giáo hội,

hội đoàn chặt chẽ, có nơi thờ cúng riêng như nhà thờ, chùa, thánh

8

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

đường..., nghi lễ thờ cúng chặt chẽ, có sự tách biệt giữa thế giới thần

linh và con người. Còn tín ngưỡng thì chưa có hệ thống giáo lý mà

chỉ có các huyền thoại, thần tích, truyền thuyết. Tín ngưỡng mang

tính chất dân gian, gắn với sinh hoạt văn hóa dân gian. Trong tín

ngưỡng có sự hòa nhập giữa thế giới thần linh và con người, nơi thờ

cúng và nghi lễ còn phân tán, chưa thành quy ước chặt chẽ” (Ngô

Đức Thịnh 2001).

Điều 2, Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo (được Quốc hội Khóa 14 nước

CHXHCN Việt Nam thông qua năm 2016, từ đây sẽ gọi tắt là Luật

TNTG 2016) định nghĩa: “Tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại

với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo

lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức”. Trong khi đó, “Tín ngưỡng la niềm

̀

tin cua con ngươi được thể hiện thông qua nhưng lê

̃

nghi gă

́

n liền vơi

́

̉

̀

̃

̉

phong tuc

̣

, tâp

̣

quan truyê

̀

n thô

́

ng đê mang lai

̣

sư

̣

bınh an vê

̀

tinh thần

́

̀

cho ca nhân va côn

̣

g đô

chỗ nó có tính hệ thống nhờ vào giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức

trong khi tín ngưỡng thường gắn với phong tuc, tâp quan truyên thông.

̀ng”. Như vậy, tôn giáo khác với tín ngưỡng ở

́

̀

̣

̀

́

Bên cạnh các đối tượng có liên quan đến tôn giáo, nhà nhân học có

thể tìm hiểu đối tượng nghiên cứu của mình trong rất nhiều thành tố

văn hóa đã và đang tồn tại, như: lễ hội, tục thờ cúng tổ tiên, tục thờ

thần làng, tục hiến tế, v.v… Đó chính là các tín ngưỡng gắn với phong

tuc

nhiên, với những loại hình tín ngưỡng mới xuất hiện gần đây thì rất

khó để “xếp” chúng vào phong tuc, tâp quan truyên thông. Vì vậy, các

loại hình tín ngưỡng mới nhưng không có trong phong tuc, tâp quan

truyên thông rất cần các nhà nhân học nói riêng và giới học thuật nói

̣

, tâp quan truyền thống như Luật TNTG 2016 đã đề cập. Tuy

̣

́

̣

̀

́

̣

́

̀

́

chung tìm hiểu để từ đó có những đóng góp cho việc hoạch định các

chính sách có liên quan đến TGTN.

Trong tiếng Việt, thuật ngữ tín ngưỡng có liên quan đến niềm tin

xã hội (social trust), niềm tin tôn giáo (religious belief) và đức tin

(faith). Vì vậy, có thể định nghĩa thuật ngữ tín ngưỡng được sử dụng

trong Nhân học tôn giáo như sau: Tín ngưỡng là một đối tượng nghiên

cứu bao gồm tất cả các phong tục, tập quán, nghi lễ, thể thức, hoạt

động và hành vi của con người có liên quan đến niềm tin tín ngưỡng

Đinh Hồng Hải. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn…

9

nhưng thiếu tính kinh viện, tính hệ thống và tính tổ chức so với các tôn

giáo. Ở nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ tín ngưỡng tương

đương với belief trong tiếng Anh và xìn-yăng (信仰) trong tiếng Hán.

Bên cạnh các chức năng phổ biến: Đáp ứng nhu cầu tinh thần của

con người; Giáo dục về đạo đức, nhân cách, lối sống, hành vi,..; Nhận

thức; và Liên kết cộng đồng thì một trong những chức năng quan

trọng khác của TGTN là Truyền bá. Đây là khả năng có thể dẫn dắt

con người tin vào một thế giới vô hình mà họ chưa từng trải nghiệm.

Vậy do đâu mà con người có thể tin vào một thế giới mà họ chưa từng

trải nghiệm như vậy? Điều này cần được nhìn nhận và đánh giá từ các

góc độ học thuật mà Nhân học tôn giáo là một trong những hướng tiếp

cận phổ biến được các nhà khoa học sử dụng để lý giải vấn đề này.

2. Nhân học tôn giáo là gì?

Năm 1871, E. B. Tylor là người đầu tiên đưa ra định nghĩa tôn giáo

dưới góc nhìn Nhân học. Ông coi tôn giáo như là “niềm tin vào những

thực thể tinh thần” tồn tại trong tất cả các xã hội đã biết, chứ không

chỉ tồn tại trong các tôn giáo nhất thần (Tylor 1871, p. 242). Năm

1902, William James, dưới góc nhìn Tâm lý học, gọi tôn giáo là “cảm

xúc, hành động và trải nghiệm của từng cá nhân trong sự cô đơn của

họ, cho đến khi chính họ tự nhận ra rằng bản thân có liên quan đến

những gì được coi là thần thánh” (James 1902). Từ góc nhìn xã hội

học, năm 1915, É. Durkheim định nghĩa tôn giáo là “hệ thống thống

nhất về những tín ngưỡng và thực hành liên quan đến những gì được

gọi là thiêng” (Durkheim 1915)⁵.

Những quan điểm nói trên khác với cách nhìn của Thần học và

Triết học cổ đại vốn coi các tín ngưỡng là “phi chính thống”, hoặc là

dị giáo, thậm chí không được xem như đối tượng của các nhà nghiên

cứu. Điều này cũng khẳng định tính phổ quát của Nhân học đối với

nghiên cứu TGTN mặc dù đây là một chuyên ngành ra đời muộn hơn

rất nhiều so với các chuyên ngành nghiên cứu khác, như: Sử học, Triết

học, Thần học, Mỹ học, v.v… Từ đây, chúng tôi định nghĩa: Nhân học

tôn giáo là một phân ngành của Nhân học, tìm hiểu mối quan hệ của

TGTN với các thành tố khác trong xã hội loài người bằng sự đối sánh

với đức tin và thực hành TGTN ở các nền văn hóa.

10

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

Đi xa hơn, các nhà khoa học giai đoạn “hậu Khai sáng” đã tìm hiểu

thêm các khía cạnh mà tôn giáo đã làm thay đổi đời sống xã hội như

thế nào. Năm 1904-1905, nhà xã hội học người Đức, Max Weber, đã

viết công trình nổi tiếng mang tên Nền đạo đức Tin Lành và tinh thần

của chủ nghĩa tư bản. Trong cuốn sách này, “Weber khảo sát quan

niệm đạo đức và động cơ ứng xử của các cá nhân thuộc các giáo phái

Tin Lành, cũng như ý nghĩa mà họ gán cho hành động xã hội của

mình, nhằm đi đến giả thuyết cho rằng nền đạo đức Tin Lành có một

mối liên hệ “tương hợp chọn lọc” [Wahlverwandtschaften] với “tinh

thần” của chủ nghĩa tư bản, và do vậy đã tạo ra một số động lực tinh

thần cần thiết và thuận lợi cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở

châu Âu” (Weber 2010, tr. 13).

Trong khi một số nhà khoa học hướng sự quan tâm của mình đến

những lý giải mang tính tổng thể thì một số nhà khoa học khác lại có

xu hướng đi sâu vào một số lĩnh vực hay đối tượng cụ thể. Ví dụ,

Claude Levi-Strauss hướng sự quan tâm của ông đến cấu trúc (công

trình tiêu biểu là Nhân học cấu trúc), còn Malinowski thì coi tôn giáo

như là một dạng chức năng mang tính xã hội. Quan điểm của Clifford

Geertz hay Victor Turner lại coi tôn giáo như là một hệ thống các biểu

tượng. Không đồng tình với các ý kiến cho rằng TGTN chỉ là một hệ

thống niềm tin, Stanley Tambiah, lại đặt khái niệm tôn giáo dựa trên

cái siêu nghiệm. Theo ông “khái niệm chung về tôn giáo không chỉ

nằm ở lĩnh vực niềm tin và ‘giải thích duy lý’ sự vận hành của vũ trụ,

mà còn nằm trong nhận thức đặc biệt về cái siêu nghiệm và những

hành động giao tiếp biểu tượng”⁶. Tương tự, Antoine Vergote lại dùng

thuật ngữ “siêu nhiên” với ý nghĩa là bất cứ điều gì vượt qua được sức

mạnh của thiên nhiên hoặc tác lực của con người. Ông cũng nhấn

mạnh “thực tại văn hóa” của tôn giáo, mà ông coi như toàn bộ các

biểu hiện ngôn ngữ, cảm xúc, hành động và dấu hiệu đề cập đến một

thực thể siêu nhiên (Vergote 1996, p.16).

Đi sâu vào những đặc tính của TGTN, Arnord van Gennep chọn

các nghi lễ chuyển đổi (hay chuyển tiếp) làm đối tượng nghiên cứu

của mình. Trong cuốn sách nổi tiếng Những nghi lễ chuyển tiếp (The

Rite of Passage) xuất bản năm 1909 bằng tiếng Pháp và dịch ra tiếng

Đinh Hồng Hải. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn…

11

Anh năm 1960, ông đã phân loại các đối tượng nghiên cứu của mình

thành những loại sau: Thế giới ngoại đạo và thế giới thiêng; Các thời

kỳ của cuộc sống cá nhân; Nghiên cứu các nghi thức; Trường phái vật

linh và trường phái lây truyền; Trường phái động lực; Phân loại các

nghi thức: vật linh hay động lực, giao cảm hay lây truyền, tích cực hay

tiêu cực, trực tiếp hay gián tiếp; Sơ đồ các nghi thức chuyển tiếp; Khái

niệm về cái thiêng; Tôn giáo và ma thuật (van Gennep 1960). Trong

khi, Fran Boas lại lấy các biểu tượng cụ thể như các hoa văn, hình

vẽ,… của các tộc người da đỏ làm trọng tâm trong Nghệ thuật nguyên

thủy (Fran Boas 1955). Nhìn chung, hướng tiếp cận của các nhà nhân

học giai đoạn này ít nhiều có liên quan đến tính biểu tượng của tôn

giáo. Chúng tôi đã tập hợp nghiên cứu của các tác giả tiêu biểu trong

một tập hợp bản dịch được xuất bản gần đây⁷.

Qua một số quan điểm học thuật trong Nhân học tôn giáo mà chúng

tôi đã đề cập ở trên, có thể thấy rằng, các quan điểm học thuật về tôn

giáo có những thay đổi qua từng giai đoạn. Đặc biệt, những thay đổi sau

thời kỳ Khai sáng đã tạo nên một “cú hích” trong nghiên cứu tôn giáo

với sự ra đời của Nhân học tôn giáo. Bộ môn này đã đưa đến một cách

nhìn mới và một hướng tiếp cận đặc thù đối với nghiên cứu tôn giáo, đó

là sự tiếp cận hết sức cụ thể và chi tiết với đối tượng nghiên cứu nhưng

lại bao trùm hầu như mọi khía cạnh của các lĩnh vực có liên quan đến

TGTN trong đời sống tinh thần của con người. Đây chính là điểm mạnh

của Nhân học tôn giáo trong việc tiếp cận những yếu tố đặc thù của

TGTN, đặc biệt là những vấn đề có liên quan đến “linh hồn” và “đời

sống sau khi chết” tồn tại trong tất cả các tôn giáo lớn (Phật giáo, Kitô

giáo, Islam giáo, Hindu giáo,…) và các tín ngưỡng dân gian.

3. Linh hồn - hồn ma - cái chết

Thật khó để trả lời câu hỏi: Quan niệm về linh hồn của con người

có từ bao giờ? Nhưng chắc hẳn từ khi loài người có nhận thức về sự

sống và cái chết thì đó là khi họ đã có thể nghĩ đến linh hồn. Có lẽ vì

vậy mà ở những nền văn minh cổ đại, như: Ai Cập, Ấn Độ, Hy Lạp,

La Mã, Sumer, Trung Hoa,… đã tạo nên vô số di sản văn hóa vẫn tồn

tại đến ngày hôm nay với vô số di tích và hiện vật khảo cổ có liên

quan đến dạng tín ngưỡng này. Vậy linh hồn là gì? Trong ngôn ngữ

12

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

Hán Việt, linh hồn (靈魂) vong hồn (亡魂) vong linh (亡靈) đều được

dùng để chỉ hồn của người đã chết, tương đương với từ soul trong

tiếng Anh, chỉ phâ

tôn tai sau khi chêt.

Trong Từ điển tiếng Việt, mục từ Linh hồn chỉ giải nghĩa vắn tắt là

̣

̀n phi vât chất cua con ngươi ma ngươi ta tin rằng se

̉

̃

̀ ̀ ̀

̀

̣

́

“hồn người chết” (tr. 550) nhưng mục từ hồn thì được giải nghĩa một

cách kỹ lưỡng hơn: Hồn là danh từ chỉ “thực thể tinh thần mà tôn giáo

và triết học duy tâm cho là độc lập với thể xác, khi nhập vào thể xác

thì tạo ra sự sống và tâm lý của con người” (tr. 445). Ngoài ra, còn các

ý nghĩa phi tôn giáo như tâm hồn, hay thần thái mà chúng tôi không

bàn đến ở đây. Dễ dàng nhận thấy, quan niệm về linh hồn tồn tại ở hầu

như mọi nền văn hóa từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây. Nhờ có quan

niệm này mà nhân loại đã tạo nên vô số thành tố văn hóa chỉ để phục

vụ cho linh hồn của con người sau khi nó “rời bỏ” thể xác.

Nổi bật nhất trong các thành tố văn hóa có liên quan đến quan niệm

về linh hồn mà con người đã tạo ra là các Kim Tự Tháp Ai Cập, nơi

lưu giữ xác ướp và thờ phụng các vị Pharaoh - vua của Ai Cập cổ đại.

Các công trình vĩ đại - kỳ quan của thế giới - này được xây dựng liên

tục qua nhiều đời Pharaoh kéo dài hàng nghìn năm. Vết tích của công

trình cổ nhất có niên đại tới 8.000 năm đã được các nhà khảo cổ học

ghi nhận. Công cuộc nghiên cứu về các Kim Tự Tháp, các Pharaoh Ai

Cập cũng như về văn hóa tín ngưỡng của người Ai Cập cổ đại đã được

thực hiện trong nhiều thế kỷ qua. Sự tham gia vào công cuộc nghiên

cứu này không chỉ có những chuyên ngành khoa học phổ biến, như:

Sử học, Khảo cổ học, Nhân học, nghiên cứu chữ tượng hình, mà còn

hình thành nên một phân ngành chuyên biệt hoàn toàn mới, đó là Ai

Cập học (Egyptology).

Những quan niệm về linh hồn luôn tồn tại trong suốt lịch sử phát triển

của các nền văn hóa và vẫn tồn tại một cách sống động ngay trong xã hội

đương đại, được thể hiện thông qua các yếu tố văn hóa vật thể và phi vật

thể. Chẳng hạn, trong quan niệm của người Mường, những linh hồn của

người mới chết “chu du” tới Mường Trời (Mương K’lơi) là nơi trú ngụ

của Vua Trời, Mường Pưa (Mương Pưa) thế giới của người sống, Mường

Pưa Tín (Mương Pưa Tín) ở dưới mặt đất và mường Vua Khú (Mương

Đinh Hồng Hải. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn…

13

Bua Khú) ở đáy nước. Hành trình này được mô tả chi tiết thông qua

những áng Mo Mường được ghi lại chi tiết trong sử thi Đẻ đất đẻ nước.

Đó chính là hệ thống vũ trụ “ba tầng - bốn thế giới” của người Mường

lấy Mường Pưa, thế giới của người sống làm trung tâm, được biểu tượng

hóa bằng các nghi lễ và hiện vật trong Mo Mường.

Quan niệm về linh hồn của người Việt cũng vô cùng phong phú và

đa dạng, được thể hiện qua vô số các nghi lễ tín ngưỡng từ đơn giản

đến phức tạp. Người Việt thờ rất nhiều loại thần khác nhau, từ thờ cây,

thờ đá, thờ sông, thờ núi,… đến thờ tổ tiên, thờ bà cô - ông mãnh, thờ

thần làng, thần đất, thần tài, thần lộc và cả thờ vua tổ (Hùng Vương),

tương tự như Bua Khú của người Mường. Biểu hiện của linh hồn

trong văn học truyền miệng có các thành ngữ dân gian như ba hồn bảy

vía⁸, hồn xiêu phách lạc, hồn lìa khỏi xác,… Các biểu hiện trong

quan niệm truyền thống của người Việt về linh hồn rất khác nhau ở

mỗi vùng miền. Tuy nhiên, do sự biến đổi của chúng trong suốt chiều

dài lịch sử, đặc biệt là quá trình tiếp thu văn hóa Hán, nên đa số các

quan niệm này đều được lý giải dựa trên các quan niệm về hồn và

phách của người Trung Hoa.

Theo Từ điển tôn giáo thế giới giản yếu thì hồn là “một trong hai yếu

tố không cụ thể để tạo nên con người sống động (yếu tố kia là phách

(*p’o). Hai yếu tố phải tương tác hòa hợp để sự sống tiếp tục; khi chúng

tách rời, sự chết xảy ra” (Bowker 2011, p. 357), trong khi phách là

“một trong hai yếu tố tâm linh nơi con người (yếu tố kia là hồn *hun).

Phách liên quan tới bóng tối và mặt thụ động, nghĩa là âm (*yin); vào

lúc chết, phách trở về với đất. Phách có liên quan đến quỷ (*kuei), tiêu

biểu là yếu tố bất ổn và báo thù của phách trong một số hoàn cảnh của

cái chết” ( Bowker 2011, p. 509). Hiện nay, quan niệm về linh hồn của

người Việt đã và đang biến đổi mạnh mẽ bởi các dạng tín ngưỡng mới

được tạo ra. Chẳng hạn, hiện tượng “gọi hồn áp vong” (mô phỏng

Shaman giáo) thể hiện bằng một nghi lễ biểu tượng như sau:

Hồn của một người đã chết (vong) sẽ được một “chuyên gia” gọi về

để nhập (áp) vào một người đang sống. Hồn của người người đang

sống này sẽ tạm rời bỏ thân xác của chính anh ta/cô ta (nhưng chúng

ta không biết là rời đi đâu!) để nhường chỗ cho hồn người chết (tức

14

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

cái vong đó) “mượn” tạm. Lúc này mọi lời nói và hành động của

người đang sống (hay cái thân xác đó) thể hiện ra đều là lời nói và

hành động của vong. Sau khi thực hiện xong nghi lễ, vong sẽ rời đi

(thăng) và trả lại cái xác cho người sống. Nghi lễ này tương tự như

nhiều nghi lễ shaman khác, phổ biến ở các xã hội sơ khai cách nay

hàng nghìn năm và trong xã hội đương đại ở một số quốc gia đang

phát triển, đặc biệt là ở châu Phi.

Mặc dù là một dạng tín ngưỡng phổ biến nhưng hiện tượng gọi hồn

hiện nay đang gây nên một cơn sốt cho một bộ phận người Việt với nhu

cầu “gặp gỡ” người thân đã khuất sau nhiều năm xa cách (từ lúc mất).

Đặc biệt là nó đáp ứng nhu cầu tìm mộ hoặc xương cốt bị thất lạc của

người thân (thường được quảng cáo là tìm mộ liệt sĩ). Để đáp ứng nhu

cầu này, nhiều loại hình dịch vụ đã ra đời và hình thành nên một loại

hình kinh doanh mới, đó là “kinh doanh tâm linh” và một ngành nghề

mới được gọi là khoa học tâm linh (ngành này chưa được cấp phép và

cũng chưa có mã số!). Trong các từ điển thì thuật ngữ tâm linh không

có phần giải nghĩa liên quan đến linh hồn⁹. Trên thực tế thì nghi lễ

mang tính biểu tượng này đã được các nhà khoa học trên thế giới tìm

hiểu từ lâu. Đặc biệt là Claude Levi-Strauss, người được coi như “cha

đẻ” của Nhân học hiện đại, đã có một nghiên cứu xuất sắc lý giải về

hiện tượng này từ năm 1963 (Đinh Hồng Hải 2014, tr. 270-304). Một

nghiên cứu mới được xuất bản gần đây của Garbor Vargyas cũng lý giải

hết sức cặn kẽ về hiện tượng này (Vargyas 2018, pp. 359-412).

Bên cạnh các quan niệm phổ biến về linh hồn thì các quan niệm về

ma (ghost), hay quỷ (devil) cũng là những quan niệm thường tồn ở

hầu hết các nền văn hóa. Vậy ma và quỷ khác linh hồn như thế nào?

Theo quan niệm dân gian của người Việt, ma cũng là hồn nhưng là

hồn chết xấu (vào giờ xấu, địa điểm xấu hoặc hiện tượng xấu) mà biến

thành. Vì vậy, ma hay dọa nạt hoặc gây hại cho người lành. Theo Việt

Nam từ điển thì ma (魔) có nghĩa là chướng ngại trên đường tu hoặc

quỷ quái giết hại người hoặc làm cho mê hoặc, như: yêu ma (妖魔),

ma thuật (魔術), ma pháp (魔法) tương tự như yêu quái (妖怪). Quỷ (

鬼), cũng là linh hồn của những người đã chết, nhưng vì một lý do nào

đó, linh hồn không thể đầu thai mà vẫn tồn tại trong thế giới người

Đinh Hồng Hải. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn…

15

sống thì được gọi là quỷ. Như vậy, ma, quỷ hoặc hồn ma, hay ma quỷ

cũng là linh hồn của người chết nhưng mang hàm nghĩa xấu, tiêu cực

vì có liên quan đến cái chết (hay cách chết) của người đó.

Trên thực tế, chết là một hiện tượng tự nhiên xảy ra đối với mọi

thực thể sống, khi hoạt động sống của thực thể đó dừng lại vĩnh viễn.

Con người, động vật, cây cỏ,… đều có tuổi thọ nhất định, thậm chí,

những thực thể tự nhiên, như: Mặt Trời, Trái Đất, các vì sao,… cũng

không tồn tại vĩnh viễn. Đối với con người, từ khi nhận thức được cái

chết sẽ đến (một cách chắc chắn), họ đã nghĩ ra “muôn phương nghìn

kế” để trì hoãn cái chết và vô số cách “đón nhận” cái chết. Và để đón

nhận cái chết thì sự chuẩn bị cho linh hồn đi sang “thế giới bên kia” là

một công việc vô cùng hệ trọng. Từ đây hình thành nên vô số quan

niệm về “đời sống sau khi chết” (after life concepts). Có thể tạm phân

chia quan niệm về dạng “đời sống” này làm các loại sau:

1) Luân hồi (như quan niệm của Phật giáo);

2) Lên Thiên đường (như quan niệm của Kitô giáo, Islam giáo,…);

3) Chết là hết (vô thần);

4) Chết là quy luật trong cái trật tự huyền diệu của Tạo hóa (Phiếm

thần);…¹⁰

Với niềm tin rằng linh hồn sẽ đi sang một thế giới khác sau khi từ

giã thể xác và cuộc sống nơi trần thế, con người có vô số hình thức

chuẩn bị cho cuộc chia ly hệ trọng này để linh hồn có thể đến được

nơi cần đến, nếu không sẽ trở thành cô hồn hoặc ma quỷ. Các nghi lễ

quan trọng nhất của cuộc tiễn đưa này được thể hiện một cách rõ nét

nhất thông qua tang ma và mai táng.

4. Tang ma và mai táng

Trong xã hội hiện đại ở phương Tây, đa số các đám tang thường

được tổ chức một cách quy củ, bài bản, không rườm rà và thường

kết thúc bằng lễ hỏa táng hoặc địa táng¹¹. Ở Ấn Độ, đám tang của

người Hindu còn đơn giản hơn. Sau một số nghi lễ truyền thống,

người chết được bó lại trong tấm vải thô và nẹp bên ngoài bằng vài

thanh tre hoặc gỗ và đưa đến bến sông để đốt và thả xuống sông

16

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

(thường thì họ muốn thả xuống sông Hằng hoặc sông Yamuna -

một nhánh của sông Hằng). Người Islam giáo cũng cử hành tang lễ

đơn giản và chôn người chết bằng cách bó xác và thường thì không

có quan tài. Với khoảng 80% dân số theo Hindu ở Ấn Độ (gần 1 tỷ

người) cùng với khoảng gần 3 tỷ người trên thế giới theo Kitô giáo

và Islam giáo, có khoảng 2/3 dân số thế giới thực hiện các tang lễ

theo hướng đơn giản như vậy.

Trong khi ở các nước đang phát triển, như: Trung Quốc hay Việt

Nam (chiếm hơn 1/5 dân số thế giới) lại thực hiện những nghi lễ tang

ma và hình thức mai táng chuyên biệt (với các nhóm đặc thù) cực kỳ

phức tạp. Sự phức tạp này là do sự pha trộn giữa tín ngưỡng dân gian

(mà tâm điểm là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên) với Nho-Phật-Đạo (Tam

giáo) dựa trên đặc thù văn hóa của mỗi vùng miền. Khác với sự bài

bản và có phần giản đơn nhưng vẫn long trọng trong tang lễ của các

tôn giáo lớn, quan niệm tang ma và những nghi lễ - thể thức thực hiện

của nó ở người Việt thực sự phức tạp, rườm rà, tốn thời gian, sức lực

và tiền bạc. Mặc dù vậy, đây lại là những nét văn hóa truyền thống

được lưu truyền và bồi đắp qua nhiều thế hệ nên không dễ thay đổi.

Cho dù sự rườm rà và tốn kém của nó khiến nhiều người nghèo điêu

đứng do phải vay mượn để “làm đám”.

Xét về khía cạnh “văn minh” theo quan điểm sống hiện đại thì

những đám tang như vậy được cho là hủ tục nhưng với các nhà nghiên

cứu văn hóa nói chung và các nhà nhân học nói riêng thì đây chính là

một đối tượng nghiên cứu đặc biệt hấp dẫn. Theo Từ Chi, nếu “khái

niệm linh hồn là hạt nhân của mọi tư tưởng tôn giáo, thì tang lễ ắt phải

là biểu hiện rõ nét nhất của khái niệm ấy. Vì ma chay là gì nếu không

phải là giải pháp cao nhất và cuối cùng - giải pháp tối chung - mà một

cộng đồng người sống đưa ra để khuôn xếp số phận của linh hồn một

thành viên... Theo dõi diễn biến của tang lễ, thông qua đường đi nước

bước của hồn người chết, cũng có thể biết được một số vùng thuộc vũ

trụ ấy” (Từ Chi 1996, tr. 15).

Xuất phát từ quan niệm “sống gửi thác về” (cuộc sống hiện tại chỉ

là tạm thời và đời sống sau khi chết mới là vĩnh viễn), người sống

luôn lo lắng cho “nơi về” ấy, thậm chí còn chuẩn bị đầy đủ hơn cả đời

Đinh Hồng Hải. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn…

17

sống hiện tại. Vì vậy, nghiên cứu các nghi lễ tang ma có thể giúp nhà

nhân học tiếp cận được vô số thành tố văn hóa truyền thống có giá trị,

tìm hiểu các giá trị văn hóa tinh thần và những quan niệm khác nhau

về cái chết và “đời sống” sau khi chết. Bên cạnh việc tìm hiểu vũ trụ

quan tộc người như Từ Chi đã đề cập ở trên, thông qua các hình thức

tang ma và mai táng, các nhà nhân học còn có thể tìm hiểu sâu hơn về

nhân sinh quan và thế giới quan bản địa cũng những biến đổi của nó

theo thời gian. Đặc biệt là các hình thức mai táng.

Nếu như tang ma là “giải pháp tối chung” để khuôn xếp số phận

của linh hồn thì hình thức mai táng chính là kết quả cuối cùng đến từ

giải pháp ấy. Nói cách khác, quan niệm về linh hồn như thế nào thì

cho ra biểu hiện tương tự của hình thức mai táng. Những công trình

mai táng tiêu biểu như Kim tự tháp ở Ai Cập, lăng mộ Tần Thủy

Hoàng ở Trung Quốc hay lăng tẩm của các vua nhà Nguyễn ở Việt

Nam,… chính là “nơi trở về” của họ. Hoặc chí ít, đó cũng là nơi khởi

đầu hành trình của linh hồn sau khi rời thể xác theo quan niệm của họ.

Tùy thuộc vào mỗi truyền thống văn hóa, trên thế giới hiện nay tồn tại

các hình thức mai táng như sau:

1) Địa táng (chôn cất)

2) Mộc táng (treo trên cây)

3) Không táng (gắn vào vách đá)

4) Thủy táng (thả xác xuống nước)

5) Thiên táng hay điểu táng (đặt xác ở một nơi cao và vắng vẻ cho

chim ăn)

6) Hỏa táng (đốt xác)

7) Thiền táng hay tượng táng (ngồi thiền cho đến lúc chỉ còn xác

khô và tô thành tượng).

Ngoài ra còn có những hình thức mai táng hiếm như ướp xác, thả

thuyền trôi sông/biển, ngâm bùn, đóng băng, táng trong cột gỗ, thân

cây, hốc đá,… Mỗi hình thức mai táng này lại có các dạng quan tài, đồ

tùy táng và thể thức táng và nghi thức táng khác nhau. Chẳng hạn, địa

táng hay còn gọi là thổ táng là chôn xuống đất nhưng có nơi dùng mộ

18

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

thuyền (chôn bằng thuyền như trong văn hóa Đông Sơn), có nơi dùng

mộ chum (chôn bằng chum như văn hóa Sa Huỳnh),… Có nơi táng

nằm nhưng có nơi lại táng ngồi, có nơi lấp đất như người Việt nhưng

có nơi lại để lộ thiên để tiếp tục cho thêm các thi hài tiếp theo vào

cùng một mộ táng như người Cơtu,...

Cùng với các hình tức mai táng mang đặc thù văn hóa, việc lựa

chọn nơi mai táng cũng là một trong những vấn đề phức tạp nhất có

liên quan đến việc lựa chọn nơi yên nghỉ của linh hồn. Việc lựa chọn

địa điểm mai táng cho người chết ở Trung Quốc và Việt Nam được

đẩy lên thành một bộ môn gọi là “khoa học huyền bí” với sự tham gia

của các “thầy địa lý - phong thủy”. Cho tới nay, loại “khoa học huyền

bí” này vẫn chưa được lý giải và cũng chưa được công nhận nhưng sự

ảnh hưởng của nó đến việc lựa chọn nơi mai táng và thời gian mai

táng thì đã có ảnh hưởng đến hầu như mọi gia đình. Đặc biệt, với

truyền thống giữ xương cốt nhiều đời và việc chọn huyệt địa theo

phong thủy đã khiến cho mộ táng trở thành một vấn đề nóng bỏng

trong quá trình phát triển hiện nay.

Có thể nói, việc tìm hiểu tang ma và các hình thức mai táng là một

chủ đề vô cùng rộng lớn cho các nhà nhân học đặt mối quan tâm đến

TGTN. Ở đây, các nhà nghiên cứu không chỉ mô tả các hình thức và

diễn biến mà còn có thể tìm hiểu những tác động qua lại giữa người

sống và cõi chết, giữa người ra đi và người ở lại theo từng quan niệm

và truyền thống văn hóa. Thậm chí, nhà khoa học có thể tìm hiểu

những xung đột đã và đang diễn ra giữa những nghi lễ truyền thống

với xã hội hiện đại, hay những tranh chấp hoặc chồng lấn giữa các yếu

tố được gọi là “tâm linh” với những hoạt động đời thực.

Chẳng hạn như hoạt động “kinh doanh tâm linh” trong một “thị

trường tâm linh” bằng tiền thật (không phải tiền “âm phủ”) với giá đất

mai táng có thể được đẩy lên tới hàng tỷ đồng cho một “suất” ở các nghĩa

trang “siêu sang” trong khi thời hạn thuê đất của các nghĩa trang đó chỉ là

50 năm (!). Nhà nghiên cứu cũng có thể giải mã “khoa học tâm linh”

trong các hoạt động gọi hồn và áp vong với sự xuất hiện của các doanh

nghiệp tâm linh đặt trong sự kết nối với “khoa học huyền bí” mà chúng

tôi đã đề cập ở trên và ở một số nghiên cứu gần đây¹². Đây chính là

Đinh Hồng Hải. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn…

19

khoảng trống rộng lớn hầu như chưa được khám phá của các nhà nghiên

cứu TGTN nói chung và các nhà nhân học ở Việt Nam nói riêng.

Để tìm hiểu các vấn đề có liên quan đến tang ma, mai táng, cái chết

hay đời sống sau khi chết cũng như các hiện tượng TGTN nói chung,

nhà nhân học không thể chỉ khảo tả mà còn phải rút ra các quy luật và

đưa ra những kiến giải mang tính lý thuyết. Với vô số TGTN được

hình thành trong suốt dòng chảy lịch sử của nhân loại (và dường như

chúng luôn có xu thế ngày càng nhiều thêm), các nhà khoa học từ Cổ

Trung đại đến Cận Hiện đại luôn phải tìm tòi để đưa ra những quan

điểm học thuật về tôn giáo để lý giải các thành tố văn hóa đặc thù này.

Vai trò của Nhân học tôn giáo sẽ còn được mở rộng thêm trong bối

cảnh toàn cầu hóa và biến đổi văn hóa hiện nay.

Có thể nói, TGTN là một trong những đối tượng nghiên cứu đang

được đặc biệt quan tâm trong giai đoạn hiện nay bởi những xung đột

của các tôn giáo, chủ nghĩa khủng bố, sự khủng hoảng đời sống tinh

thần,… Để giải quyết những vấn đề có liên quan đến TGTN thì các

giải pháp quân sự hay kinh tế dường như đã không mang lại hiệu quả.

Trên thực tế, để giải quyết tận gốc rễ của vấn đề này thì văn hóa thực

sự là một giải pháp tối chung. Tuy nhiên, giải pháp này đòi hỏi sự

đóng góp không thể thiếu của các quan điểm học thuật tiến bộ và phù

hợp với nhiều tôn giáo và tín ngưỡng đang tồn tại trong xã hội mà

chúng ta đang sống. Nhân học tôn giáo chính là một chuyên ngành

mang tính phổ quát và phù hợp với bối cảnh này.

Ở Việt Nam, sau hơn nửa thế kỷ “vô thần”, người dân lại bung ra

lựa chọn đức tin/niềm tin cho mình. Nhưng cũng trong giai đoạn này,

nhiều hiện tượng tôn giáo và tín ngưỡng mới đã nảy sinh làm đau đầu

các nhà quản lý và làm hao tổn nhiều giấy mực của giới nghiên cứu.

Một loạt vấn đề cần đặt ra trong việc giải quyết các tranh cãi xoay

quanh các câu hỏi: Cái gì hợp chuẩn, cái gì không hợp chuẩn? Đâu là

ranh giới của mê tín và không mê tín? Yếu tố nào thuộc tôn giáo và

yếu tố nào thuộc tín ngưỡng?, v.v… Trong bối cảnh đó, Nhân học tôn

giáo sẽ là một trong những hướng tiếp cận ít gây xung đột nhất so với

các phân ngành chuyên biệt có cùng đối tượng nghiên cứu là TGTN. /.

20

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

CHÚ THÍCH:

1

Ở giai đoạn này, những người như Aristote hay Khổng Tử không chỉ là một nhà

triết học hay mỹ học (theo nhận thức của thời đại chúng ta hiện nay) mà họ là

những nhà bác học thực sự trong con mắt của cộng đồng với kiến thức sâu rộng về

nhiều lĩnh vực “trên thông thiên văn, dưới tường địa lý” nên được gọi là những nhà

thông thái (thông thái: hiểu biết rộng và sâu - Từ điển tiếng Việt, tr. 920).

2

Ví dụ: Hệ thống văn hóa (cultural system) của Clifford Geertz, hệ thống biểu

tượng (system of symbols) của Victor Turner, thuyết thế tục (secularism) của

Max Weber, cấu trúc xã hội (social constructionism) của Daniel Dubuisson và

nhiều quan điểm khác của Timothy Fitzgerald, Talal Asad, Jason Ananda

Josephson,... mà chúng tôi chia làm hai hướng tiếp cận như trên.

3

4

5

Thời kỳ Khai sáng được coi là một cuộc cách mạng tư tưởng trong Triết học nhờ

vào những thành tựu của khoa học tự nhiên thế kỷ 17-18. Trào lưu này sau đó ảnh

hưởng sâu rộng đến văn chương, nghệ thuật và khoa học xã hội ở những giai đoạn

tiếp theo, được coi như một bước ngoặt trong lịch sử phát triển của nhân loại.

Điều này dễ nhận thấy qua hành vi của binh lính Đức Quốc xã với cuộc diệt

chủng người Do Thái hay các bác sĩ mổ tạng ở Trung Quốc trong trào lưu thu

hoạch tạng sống hiện nay. Xem thêm: David Matas & David Kilgour (2009),

Bloody Harvest [Thu hoạch máu], Seraphim Editions.

Ông coi đó là một sự “chia cắt và cấm đoán - những tín ngưỡng và thực hành

hợp thành một cộng đồng có đức tin duy nhất gọi là Giáo hội, bao gồm tất cả

những ai tôn trọng họ”. Tuy nhiên, những gì được coi là thiêng không giới hạn ở

những vật như là đá, cây, mùa xuân, hòn sỏi, miếng gỗ, một ngôi nhà, một từ, bất

cứ thứ gì có thể được coi là thiêng. Những tín ngưỡng, thần thoại, giáo điều và

truyền thuyết tôn giáo là những biểu hiện diễn tả bản chất tự nhiên của những cái

thiêng này cùng những đặc tính và quyền hạn được gán cho chúng. Xem thêm:

Durkheim, Emile (1915), The Elementary Forms of the Religious Life [Những

dạng thức căn bản của đời sống tôn giáo], London: George Allen & Unwin.

Tambiah S. J. (1990), Magic, Science, Religion and the Scope of Rationality (Ma

thuật, khoa học, tôn giáo và phạm vi của duy lý), Cambridge:

CambridgeUniversity Press, p. 6. Dẫn theo: Nguyễn Thị Hiền (2012), “Khái

niệm tôn giáo từ góc độ nhân học văn hóa”, Xưa và nay, số 415, tháng 11.

Các tác giả được tuyền dịch trong cuốn sách này bao gồm: Fran Boas, Mary

Douglas, Raymond Firth, Clifford Geertz, Terence Hawkes, C. Levi-Strauss, M.

Malinowski, David Schneider, và Victor Turner. Xem: Đinh Hồng Hải (2014).

6

7

8

Theo quan niệm của Đạo giáo, ba hồn là Sảng Linh 爽靈, Thai Quang 胎光, và

U Tinh 幽精. Bảy vía (còn gọi là phách) bao gồm Thi Cẩu 尸苟 Phục Thỉ 伏矢,

Tước Âm 雀陰, Thôn Tặc 吞賊, Phi Độc 非毒, Trừ Uế 除穢, và Xú Phế 臭肺.

Quan niệm dân gian của người Việt cho rằng nam có bảy vía và nữ có chín vía,

vì vậy những người không rõ là nam hay nữ thì gọi là tám vía.

9

Theo Từ điển tiếng Việt, Sđd, tr. 865, Tâm linh là “1. Khả năng biết trước một

biến cố nào đó sẽ xảy ra với mình, theo quan niệm duy tâm. 2. (ít dùng) Tâm

hồn, tinh thần”. Trong tiếng Hán, Tâm linh (心靈) hay còn gọi là tâm thần

(mind) đề cập đến tập hợp của các khả năng nhận thức, các cá nhân có khả năng

nhận thức thế giới bên ngoài, để suy nghĩ và ghi nhớ mọi thứ.

Đinh Hồng Hải. Tôn giáo và tín ngưỡng từ góc nhìn…

21

10 Ngoài ra, còn có một số quan điểm vật lý lý thuyết cho rằng xác là phần vật chất

hay “phần hạt” được cấu tạo bởi các phân tử hữu cơ của các-bon, hydro, canxi

cùng nhiều nguyên tố vi lượng khác, còn hồn là một dạng thuộc “phần sóng” cấu

tạo nên cơ thể sống của con người. Tuy nhiên, đây mới chỉ là những giả thuyết

bước đầu cần được nghiên cứu thêm.

11 Chẳng hạn, đám tang của các tín đồ Kitô giáo thường có các bước như: Thức cầu

nguyện, Thánh lễ an táng, Nghi thức phó dâng, tang lễ, chia sẻ tưởng niệm, đọc

kinh, hát thánh ca, hỏa táng/địa táng.

12 Xem loạt bài trên tạp chí Giáo dục nghệ thuật từ số 19-21 năm 2016-2017 trong

thư mục tài liệu tham khảo.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Boas, Franz (1955), Primitive Art, Dove publication Inc., New York.

2. Bowker, J. (2011), Từ điển tôn giáo thế giới giản yếu (Lưu Văn Hy dịch,

Chương Ngọc hiệu đính), Nxb. Từ điển Bách Khoa, Hà Nội.

3. Geertz, C. (1973), The Interpretation of Culture, New York: Basic Books.

4. Đinh Hồng Hải (2014), Nghiên cứu biểu tượng: Một số hướng tiếp cận lý thuyết,

Nxb. Thế giới, Hà Nội.

5. Đinh Hồng Hải (2016), “Sáng tạo truyền thống qua biểu tượng Mẫu Liễu trong

văn hóa Việt Nam”, Giáo dục nghệ thuật, số 19.

6. Đinh Hồng Hải (2017a), “Mẫu Liễu trong huyền thoại và trong đởi sống người

Việt,” Giáo dục nghệ thuật, số 20.

7. Đinh Hồng Hải (2017b), “Hiện tượng đồng cốt và vai trò của Mẫu Liễu trong đời

sống các tín đồ người Việt”, Giáo dục nghệ thuật, số 21.

8. Durkheim, Emile (1915), The Elementary Forms of the Religious Life, London:

George Allen & Unwin.

9. Nguyễn Thị Hiền (2012), “Khái niệm tôn giáo từ góc độ nhân học văn hóa,” Xưa

và nay, số 415, tháng 11.

10. http://vietnamtudien.org/hanviet/

11. James, W. (1902), The Varieties of Religious Experience, A Study in Human

Nature, Longmans, Green, and Co.

12. Levi-Strauss C. (1963), Structural Anthropology, New York: Basic Books.

13. Marx, K. & Engels F. (2004), “Chống Đuy-rinh,” trong Các Mác và Ph. Ăng-

ghen toàn tập, tập 20, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội

14. Matas, D. & Kilgour, D. (2009), Bloody Harvest, Seraphim Editions.

15. Monaghan, John & Just, Peter (2000), Social & Cultural Anthropology, New

York: Oxford University Press.

16. Hoàng Phê (cb. 1998), Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà nẵng & Trung tâm Từ điển học.

17. Quốc hội Khóa 14 nước CHXHCN Việt Nam (2016), Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo

(bản PDF 2016).

18. Rojo, S. Vuscovic (2000), “Tôn giáo, thuốc phiện của nhân dân và sự phản

kháng chống lại khốn cùng thực tại - Các quan điểm của Mác và Lênin”, Nghiên

cứu Tôn giáo, số 2.

19. Tambiah. S. J. (1990), Magic, Science, Religion and the Scope of Rationality,

Cambridge: CambridgeUniversity Press.

20. Ngô Đức Thịnh (cb. 2001), Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam, Nxb.

Khoa học xã hội, Hà Nội.

22

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 12 - 2018

21. Turner, Victor (1967), The Forest of Symbols: Aspects of Ndembu Ritual, New

York: Cornell University Press.

22. Từ Chi (1996), Góp phần nghiên cứu văn hóa tộc người, Nxb. Văn hóa thông tin

& Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, Hà Nội.

23. Tylor, E. B. (1871), Primitive Culture: Researches Into the Development of

Mythology, Philosophy, Religion, Art, and Custom, Vol. 1. London: John Murray.

24. Van Gennep, A. (1960), The Rites of Passage, University of Chicago Press.

25. Đặng Nghiêm Vạn (cb. 1998), Lý luận tôn giáo và vấn đề tôn giáo ở Việt Nam,

Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.

26. Vargyas G. (2018), Bất chấp định mệnh: Văn hóa và phong tục tập quán người

Bru-Vân Kiều (Giáp Thị Minh Trang dịch, Đinh Hồng Hải và Vũ Tuyết Lan hiệu

đính), Nxb. Dân trí và Cty Đông Tây, Hà Nội.

27. Vergote, A. (1996), Religion, Belief and Unbelief. A Psychological Study,

Leuven University Press.

28. Weber, M. (2010), Nền đạo đức tin lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản (Bùi Văn Nam

Sơn, Nguyễn Nghị, Nguyễn Tùng, Trần Hữu Quang dịch), Nxb. Tri thức, Hà Nội.

Abstract

ANTHROPOLOGY OF RELIGION’S VIEWS ON RELIGION

AND BELIEF

Dinh Hong Hai

Department of Anthropology

University of Social Sciences & Humanities, Hanoi

Religion and belief are common concept, however, it is difficult to

come up with a comprehensive and universal definition. It is an extremely

interested category but it is also very complicated because of the abstract

characteristics of this object. Religions and beliefs have been spiritual

products created by humanbeings since the dawn of history, an integral

part of human spiritual life and an important part of human civilization.

The contemporary academic science has innumerable approaches to

religion and belief. In addition to traditional approaches such as History,

Theology, Aesthetics, Philosophy, etc., there are many other sections such

as Cultural Studies, Science of Religion, Politics, Sociology of religion,

Psychology of religion, etc., In particular, the participation of anthropology

of religion with a broad view from “primitive culture” (Tylor’s term) to the

phenomena of religion and belief in contemporary life helps to examine

issues related to religions and beliefs without being limited by theoretical

barriers. This article indicates the anthropology of religion’s status in the

social sciences and humanities at present.

Keywords: Anthropology of religion; religion; belief.