Vài nét về tín ngường thờ Thủy thần ở quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng
ꢀÀI NÉT ꢀꢁ TꢂN NGꢃꢄNG THꢅ THꢆꢇ THꢈN ꢉ QUꢊN ꢋꢌ SꢍNꢎ
THÀNH PHꢏ HꢐI PHÒNG
TrꢀnꢁThꢂꢁMaꢃꢁPhꢄꢅngꢁ
KhoaꢀDuꢀlꢁch
Email:ꢀ[email protected]
Ngày nhꢀn bài: 18/3/2021
Ngày PB ꢁánh giá: 25/4/2021
Ngày duyꢂt ꢁꢃng: 14/5/2021
TꢆMꢁTꢇTꢈꢁTrongꢀꢂꢃiꢀsꢄngꢀtínꢀngꢅꢆngꢀcꢇaꢀngꢅꢃiꢀdꢈnꢀꢉꢀkhuꢀvꢊcꢀquꢋnꢀꢌꢍꢀSꢎn,ꢀthànhꢀphꢄꢀHꢏiꢀPhòngꢀ
tꢍnꢀtꢐiꢀmꢑtꢀhꢒꢀthꢄngꢀtínꢀngꢅꢆngꢀthꢃꢀthꢇyꢀthꢓnꢀvꢔiꢀnhiꢕuꢀvꢁꢀthꢓnꢀcóꢀnguꢍnꢀgꢄcꢀkhácꢀnhau.ꢀNghiꢖnꢀcꢗuꢀ
nàyꢀnhꢘmꢀmꢙcꢀꢂíchꢀnhꢋnꢀdiꢒnꢀhaiꢀnhómꢀtínꢀngꢅꢆngꢀthꢃꢀthꢇyꢀthꢓnꢀmangꢀtínhꢀbꢏnꢀꢂꢁaꢀvàꢀphꢚꢀbiꢛnꢀꢉꢀ
ꢌꢍꢀSꢎn.ꢀTꢜꢀꢂóꢀꢂꢅaꢀraꢀmꢑtꢀcáiꢀnhꢝnꢀsꢎꢀlꢅꢞcꢀvꢕꢀsꢊꢀgiaoꢀthoaꢀgiꢟaꢀtínꢀngꢅꢆngꢀthꢃꢀthꢓnꢀnꢅꢔcꢀtrongꢀnꢠngꢀ
nghiꢒpꢀvꢔiꢀtínꢀngꢅꢆngꢀthꢃꢀthꢓnꢀbiꢡnꢀcꢇaꢀngꢅꢀdꢈnꢀnꢎiꢀꢂꢈy.
ꢀꢁ khóa: ꢄꢅ Sꢆnꢇ tín ngꢈꢉngꢇ thꢊy thꢋn
SOMEꢁFEATURESꢁOFꢁTHEꢁWATERꢁGODꢁWORSHIPINGꢁBELIEFSꢁ
INꢁDOꢁSONꢁDISTRICT,ꢁHAIꢁPHONGꢁCITꢉ
ABSTRACTꢈꢁInꢀtheꢀreligiousꢀlifeꢀofꢀpeopleꢀinꢀDoꢀSonꢀdistrict,ꢀHaiꢀPhongꢀcity,ꢀthereꢀexistsꢀaꢀsystemꢀofꢀ
beliefsꢀofꢀworshipingꢀtheꢀgodsꢀofꢀwaterꢀwhoꢀhaveꢀdifferentꢀorigins.ꢀThisꢀstudyꢀaimsꢀtoꢀidentifyꢀtheꢀtwoꢀ
beliefꢀgroupsꢀworshipingꢀtheꢀindigenousꢀandꢀpopularꢀwaterꢀgodsꢀinꢀDoꢀSon.ꢀAsꢀaꢀresultꢀofꢀtheꢀstudy,ꢀweꢀ
couldꢀhaveꢀaꢀbriefꢀviewꢀofꢀtheꢀinterferenceꢀbetweenꢀtheꢀwaterꢀgodꢀworshipingꢀinꢀagricultureꢀandꢀtheꢀseaꢀ
godꢀworshipingꢀofꢀtheꢀlocalꢀꢢshermen.
Keywords: Do Sonꢇ beliefsꢇ water gods
1.ꢁꢊꢋTꢁVꢌNꢁꢊꢍꢁ
ꢌꢍꢀ Sꢎnꢀ nꢘmꢀ ꢉꢀ phíaꢀ ꢂꢠngꢀ namꢀ thànhꢀ trꢄnꢀtránhꢀphápꢀluꢋtꢀhàꢀkhꢣc.ꢀHꢨꢀlàmꢀcácꢀ
phꢄꢀHꢏiꢀPhòng,ꢀphíaꢀtꢈyꢀgiápꢀhuyꢒnꢀKiꢛnꢀ cꢠngꢀviꢒcꢀꢂánhꢀbꢣtꢀcá,ꢀnuꢠiꢀtrꢍngꢀhꢏiꢀsꢏn,ꢀ
Thꢙy,ꢀphíaꢀbꢣcꢀgiápꢀquꢋnꢀDꢅꢎngꢀKinh,ꢀcácꢀ trꢍngꢀꢀhoaꢀmàu,ꢀkhaiꢀthácꢀvꢅꢃnꢀꢂꢍiꢦꢀTꢜꢀ
phíaꢀcònꢀlꢐiꢀgiápꢀvꢁnhꢀBꢣcꢀBꢑ.ꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀlàꢀ ꢂóꢀcóꢀthꢡꢀnhꢋnꢀꢂꢁnhꢀrꢘng,ꢀtrongꢀthànhꢀphꢓnꢀ
mꢑtꢀbánꢀꢂꢏo,ꢀlàꢀꢂiꢡmꢀtiꢛpꢀgiápꢀgiꢟaꢀꢂꢤtꢀliꢕnꢀ dꢈnꢀ cꢅꢀ ꢉꢀ ꢂꢈyꢀ cóꢀ nhꢟngꢀ nꢠngꢀ dꢈnꢀ sꢄngꢀ
vàꢀbiꢡnꢀcꢇaꢀHꢏiꢀPhòng.ꢀꢌꢈyꢀcꢥngꢀlàꢀnꢎiꢀ trongꢀꢂꢤtꢀliꢕnꢀꢂꢛnꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀnhꢅꢀvꢩngꢀꢂꢤtꢀ
cóꢀcácꢀconꢀsꢠngꢀtrongꢀhꢒꢀthꢄngꢀsꢠngꢀTháiꢀ mꢔiꢀꢂꢡꢀkhaiꢀpháꢀvàꢀsinhꢀsꢄng.ꢀꢌꢍngꢀthꢃi,ꢀ
BꢝnhꢀnhꢅꢀsꢠngꢀCꢤm,ꢀsꢠngꢀLꢐchꢀTrayꢀꢂꢚꢀ cóꢀnhꢟngꢀnhómꢀngꢅꢃiꢀlàꢀngꢅꢀdꢈnꢀꢂánhꢀcáꢀ
raꢀbiꢡn.ꢀCácꢀcꢅꢀdꢈnꢀꢂꢛnꢀkhaiꢀpháꢀvàꢀsinhꢀ lànhꢀnghꢕꢀtrꢖnꢀbiꢡnꢀtrꢠiꢀdꢐtꢀvàoꢀꢌꢍꢀSꢎn,ꢀcoiꢀ
sꢄngꢀꢉꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀꢂꢅꢞcꢀchoꢀlàꢀcácꢀngꢅꢀdꢈnꢀ ꢂꢈyꢀlàꢀquꢖꢀhꢅꢎngꢀmꢔiꢀcꢇaꢀhꢨ.ꢀHaiꢀnhómꢀ
gꢄcꢀ Thanhꢀ Hóa,ꢀ NghꢒꢀAnꢦꢀ Mꢑtꢀ thuyꢛtꢀ cꢅꢀdꢈnꢀnàyꢀkhiꢀꢂꢛnꢀvꢩngꢀꢂꢤtꢀmꢔiꢀꢂꢪꢀmangꢀ
khácꢀchoꢀrꢘngꢀcꢅꢀdꢈnꢀꢉꢀꢂꢈyꢀcóꢀnguꢍnꢀgꢄcꢀ theoꢀniꢕmꢀtinꢀtꢈmꢀlinhꢀcꢇaꢀhꢨꢀcꢇaꢀquꢖꢀcꢥ,ꢀ
tꢜꢀcácꢀgiaꢀꢂꢝnhꢀꢉꢀHꢅngꢀYꢖnꢀꢂiꢀtꢝmꢀꢂꢤtꢀhoꢧcꢀ hꢝnhꢀthànhꢀnꢖnꢀꢉꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀmꢑtꢀhꢒꢀthꢄngꢀtínꢀ
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
ngꢀꢁngꢂthꢃꢂthꢄyꢂthꢅnꢂꢆaꢂdꢇng,ꢂcóꢂsꢈꢂgiaoꢂ loꢂliꢌuꢂviꢌcꢂxꢎyꢂꢆꢣnꢂthꢃ.ꢂKhiꢂꢆꢣnꢂxꢎyꢂxongꢂ
rꢑiꢂnhꢀngꢂhiꢌuꢂduꢌꢂ-ꢂtꢝnꢂgꢜiꢂcꢄaꢂthꢅnꢂcònꢂ
chꢀaꢂaiꢂbiꢏtꢂrõ.ꢂSauꢂmꢕtꢂtuꢅnꢂtrꢫngꢂcúngꢂlꢬ,ꢂ
nhꢎnꢂdꢎnꢂꢆꢩtꢂmꢎmꢂbꢕtꢂtrongꢂꢆꢣnꢂrꢑiꢂraꢂvꢣ.ꢂ
Vàiꢂngàyꢂsauꢂquayꢂtrꢒꢂlꢇiꢂliꢣnꢂthꢢyꢂmꢕtꢂvꢏtꢂ
chꢎnꢂchimꢂinꢂtrꢝnꢂmꢎmꢂbꢕt,ꢂmꢜiꢂngꢀꢃiꢂhiꢍuꢂ
raꢂtꢝnꢂgꢜiꢂcꢄaꢂvꢗꢂthꢅnꢂlàꢂꢓiꢍmꢂTꢀꢊc.ꢂSauꢂꢆóꢂ
nhꢎnꢂdꢎnꢂtꢎuꢂlꢝnꢂtriꢣuꢂꢆꢧnh,ꢂꢆꢀꢙcꢂnhàꢂvuaꢂ
banꢂthꢅnꢂhiꢌuꢂlàꢂꢓiꢍmꢂTꢀꢊcꢂChiꢂthꢅnꢂ(vꢗꢂ
thꢅnꢂvꢏtꢂchꢎnꢂchim)ꢂꢥ1ꢦ.ꢂHoꢩcꢂcóꢂmꢕtꢂcáchꢂ
kꢍꢂkhácꢂcꢎuꢂchuyꢌnꢂvꢣꢂtꢝnꢂcꢄaꢂvꢗꢂthꢅnꢂꢆóꢂ
làꢂsauꢂkhiꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂꢆꢀꢙcꢂthꢅnꢂbáoꢂmꢕngꢂ
xꢎyꢂdꢈngꢂꢆꢣnꢂthꢃꢂtrꢝnꢂnúiꢂThápꢂ(ꢆꢗaꢂphꢐnꢂ
xꢛꢂNgꢜcꢂXuyꢝn).ꢂNgàyꢂhꢋmꢂsauꢂngꢀꢃiꢂꢆóꢂ
lꢝnꢂnúiꢂthꢧꢂthꢢyꢂmꢕtꢂꢆànꢂchimꢂsꢭꢂquꢅnꢂlꢀꢙnꢂ
trongꢂchꢨcꢂlátꢂrꢑiꢂbayꢂraꢂbiꢍn,ꢂchínhꢂvꢧꢂvꢐyꢂ
nhꢎnꢂdꢎnꢂꢓꢑꢂSꢔnꢂchoꢂlꢐpꢂꢆꢣnꢂthꢃꢂtrꢝnꢂnúiꢂ
ThápꢂꢆꢍꢂthꢃꢂthꢅnꢂꢓiꢍmꢂTꢀꢊc,ꢂtꢡcꢂvꢗꢂthꢅnꢂ
vꢏtꢂchꢎnꢂchimꢂsꢭ.ꢂ
thoaꢂgiꢉaꢂtínꢂngꢀꢁngꢂthꢃꢂthꢅnꢂnꢀꢊcꢂtrongꢂ
nꢋngꢂnghiꢌpꢂvꢊiꢂtínꢂngꢀꢁngꢂthꢃꢂthꢅnꢂbiꢍnꢂ
cꢄaꢂngꢀꢂdꢎn.ꢂTrongꢂbàiꢂviꢏtꢂnày,ꢂchúngꢂtꢋiꢂ
ꢆiꢂvàoꢂnhꢐnꢂdiꢌnꢂhaiꢂnhómꢂtínꢂngꢀꢁngꢂthꢃꢂ
thꢄyꢂthꢅnꢂtꢑnꢂtꢇiꢂꢒꢂkhuꢂvꢈcꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂmꢕtꢂ
làꢂtínꢂngꢀꢁngꢂthꢃꢂthꢄyꢂthꢅnꢂbꢖnꢂꢆꢗa,ꢂhaiꢂlàꢂ
tínꢂngꢀꢁngꢂthꢃꢂthꢄyꢂthꢅnꢂphꢘꢂbiꢏnꢂꢒꢂViꢌtꢂ
Nam.
2.ꢀKꢁTꢀQUꢂꢀNGHIÊNꢀCꢃU
2.1ꢀ Cácꢀ dꢄꢀ tíchꢀ gꢅnꢀ ꢆꢇꢄꢀ tínꢀ ngꢈꢉngꢀ thꢊꢀ
thꢋꢌꢀthꢍnꢀbꢎnꢀꢏꢐaꢀ
2ꢀ1ꢀ1 ꢁꢂn ꢃghè, ꢁꢄnh ꢃgꢅc ꢆuꢇꢈn
TínꢂngꢀꢁngꢂthꢃꢂthꢅnꢂꢓiꢍmꢂTꢀꢊcꢂꢆꢀꢙcꢂ
nhꢚcꢂꢆꢏnꢂtrongꢂthꢅnꢂsꢚcꢂcꢄaꢂbaꢂxꢛꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂ
ꢓꢑꢂHꢖi,ꢂNgꢜcꢂXuyꢝnꢂTꢘngꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂPhꢄꢂ
KiꢏnꢂThꢞy,ꢂtꢟnhꢂKiꢏnꢂAn,ꢂhiꢌnꢂnꢠmꢂtrongꢂ
mꢖngꢂthꢅnꢂtích,ꢂthꢅnꢂsꢚcꢂcꢄaꢂkhoꢂtàiꢂliꢌuꢂ
HánꢂNꢋmꢂViꢌnꢂnghiꢝnꢂcꢡuꢂHánꢂNꢋmꢂmangꢂ
kíꢂhiꢌuꢂADA.12/5.ꢂTꢘngꢂcꢕngꢂcóꢂtꢢtꢂcꢖꢂ16ꢂ
ꢆꢇoꢂ thꢅnꢂ sꢚcꢂ cꢄaꢂ cácꢂ triꢣuꢂ ꢆꢇiꢂ vuaꢂ khácꢂ
nhau.ꢂTꢤꢂniꢝnꢂhiꢌuꢂꢓꢡcꢂLongꢂthꢡꢂ6ꢂ(1634)ꢂ
thꢃiꢂLꢝꢂTrungꢂHꢀngꢂꢆꢏnꢂniꢝnꢂhiꢌuꢂCꢖnhꢂ
Thꢗnhꢂthꢡꢂ4ꢂ(1796)ꢂthꢃiꢂTꢎyꢂSꢔn.ꢂTrongꢂꢆóꢂ
cóꢂ14ꢂꢆꢇoꢂsꢚcꢂthꢃiꢂLꢝꢂTrungꢂHꢀngꢂvàꢂ2ꢂꢆꢇoꢂ
sꢚcꢂthꢃiꢂTꢎyꢂSꢔn.ꢂNꢕiꢂdungꢂcácꢂthꢅnꢂsꢚcꢂ
nàyꢂnóiꢂꢆꢏnꢂviꢌcꢂngꢀꢃiꢂdꢎnꢂꢒꢂbaꢂxꢛꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂ
ꢓꢑꢂHꢖi,ꢂNgꢜcꢂXuyꢝnꢂthuꢕcꢂtꢘngꢂꢓꢑꢂSꢔnꢂ
thꢃꢂthꢅnꢂꢓiꢍmꢂTꢀꢊcꢂꢥ8ꢦ.ꢂꢂTheoꢂsáchꢂꢓꢑngꢂ
Khánhꢂdꢀꢂꢆꢗaꢂchíꢂthꢧꢂtꢀꢔngꢂtruyꢣnꢂngꢀꢃiꢂ
dꢎnꢂꢓꢑꢂSꢔnꢂsꢨngꢂbꢠngꢂnghꢣꢂchàiꢂlꢀꢊi,ꢂhàngꢂ
ngàyꢂphꢖiꢂꢆꢨiꢂmꢩtꢂvꢊiꢂnhiꢣuꢂhiꢍmꢂhꢜaꢂnꢔiꢂ
biꢍnꢂcꢖ.ꢂDoꢂꢆóꢂhꢜꢂhꢀꢊngꢂniꢣmꢂtinꢂvàoꢂsꢈꢂ
phꢪꢂhꢕꢂꢆꢕꢂtrꢧꢂcꢄaꢂthꢅnꢂthánhꢂvàꢂmongꢂmuꢨnꢂ
lꢐpꢂmꢕtꢂꢆꢣnꢂthꢃ.ꢂMꢕtꢂngàyꢂnꢜ,ꢂcóꢂꢋngꢂlꢛoꢂ
ꢆꢀꢙcꢂvꢗꢂthꢄyꢂthꢅnꢂhiꢌnꢂlꢝnꢂbáoꢂmꢕng,ꢂthꢅnꢂ
khuyꢝnꢂꢋngꢂvàꢂdꢎnꢂlàngꢂhꢛyꢂlꢐpꢂnꢔiꢂthꢃꢂtꢈꢂ
ꢒꢂchꢎnꢂnúi.ꢂSángꢂhꢋmꢂsauꢂꢋngꢂlꢛoꢂthuꢐtꢂlꢇiꢂ
cꢎuꢂchuyꢌnꢂvꢊiꢂngꢀꢃiꢂdꢎnꢂvàꢂlꢐpꢂtꢡcꢂcꢪngꢂ
QuaꢂkhꢖoꢂsátꢂꢒꢂkhuꢂvꢈcꢂnúiꢂRꢑngꢂngàyꢂ
nay,ꢂchúngꢂtꢋiꢂthꢢyꢂcóꢂꢆꢧnhꢂNgꢜcꢂXuyꢝnꢂvàꢂ
ꢆꢣnꢂNghèꢂlàꢂnꢔiꢂthꢃꢂꢓiꢍmꢂTꢀꢊcꢂChiꢂthꢅn.ꢂ
TrꢀꢊcꢂCáchꢂmꢇngꢂThángꢂ8ꢂꢓꢑꢂSꢔnꢂtꢤngꢂ
cóꢂcácꢂngꢋiꢂꢆꢧnh:ꢂꢓꢧnhꢂCꢋngꢂsauꢂchuyꢍnꢂ
thànhꢂ ꢓꢧnhꢂ hàngꢂ tꢘng.ꢂ Mꢮiꢂ làngꢂ ꢆꢣuꢂ cóꢂ
mꢕtꢂꢆꢧnhꢂriꢝng,ꢂnhꢀꢂꢆꢧnhꢂlàngꢂꢓꢋng,ꢂꢆꢧnhꢂ
làngꢂNam,ꢂꢆꢧnhꢂlàngꢂꢓoài,ꢂꢆꢧnhꢂxꢛꢂꢓꢑꢂHꢖi,ꢂ
ꢆꢧnhꢂxꢛꢂNgꢜcꢂXuyꢝn.ꢂꢓꢧnhꢂNgꢜcꢂXuyꢝnꢂ
trꢀꢊcꢂkiaꢂcònꢂcóꢂtꢝnꢂlàꢂꢆꢧnhꢂNgꢜcꢂTuyꢣnꢂ
vꢧꢂ làngꢂ nꢠmꢂ bꢝnꢂ cꢇnhꢂ suꢨiꢂ NgꢜcꢂTuyꢣn.ꢂ
ꢓꢧnhꢂꢆꢀꢙcꢂgꢜiꢂtheoꢂtꢝnꢂꢆꢗaꢂdanhꢂlàngꢂxꢛꢂ
NgꢜcꢂXuyꢝn,ꢂnayꢂlàꢂphꢀꢃngꢂNgꢜcꢂXuyꢝn,ꢂ
quꢐnꢂ ꢓꢑꢂ Sꢔn.ꢂ Tꢤꢂ nhꢉngꢂ nꢕiꢂ dungꢂ trongꢂ
thꢅnꢂsꢚcꢂcóꢂthꢍꢂthꢢyꢂthꢅnꢂꢓiꢍmꢂTꢀꢊcꢂꢆꢀꢙcꢂ
coiꢂnhꢀꢂvꢗꢂthꢅnꢂcꢄaꢂcꢖꢂvꢪngꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂlàꢂvꢗꢂ
thꢅnꢂThànhꢂHoàngꢂcꢄaꢂlàngꢂxꢛ.ꢂTheoꢂthꢃiꢂ
gian,ꢂngàyꢂnayꢂchꢟꢂcònꢂꢆꢧnhꢂNgꢜcꢂXuyꢝnꢂlàꢂ
tꢑnꢂtꢇi,ꢂtiꢏpꢂtꢞcꢂcꢋngꢂviꢌcꢂphꢞngꢂthꢃꢂthꢅnꢂ
cònꢂlꢇiꢂ5ꢂngꢋiꢂꢆꢧnhꢂcꢄaꢂnhꢉngꢂlàngꢂxꢛꢂxꢀaꢂ
trongꢂvꢪngꢂꢆꢣuꢂkhꢋngꢂcòn.ꢂ
BꢝnꢂcꢇnhꢂdiꢂtíchꢂꢆꢧnhꢂNgꢜcꢂXuyꢝn,ꢂcònꢂ
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ47,ꢁthángꢁ7ꢁnꢅmꢁ2021
cóꢂꢆꢣnꢂNghèꢂcꢯngꢂnꢠmꢂtrongꢂphꢇmꢂviꢂkhuꢂ sángꢂngàyꢂ11,ꢂcꢖꢂtꢘngꢂlàmꢂlꢬꢂtꢏꢂthꢅn.ꢂNgꢀꢃiꢂ
vꢈcꢂnúiꢂRꢑng,ꢂlàꢂnꢔiꢂthꢃꢂthꢅnꢂꢓiꢍmꢂTꢀꢊcꢂ
vàꢂLꢞcꢂvꢗꢂTiꢝnꢂCꢋngꢂ-ꢂnhꢉngꢂngꢀꢃiꢂcóꢂcꢋngꢂ
khaiꢂpháꢂvꢪngꢂꢓꢑꢂSꢔn.ꢂꢓꢣnꢂNghèꢂthuꢕcꢂ
phꢀꢃngꢂVꢇnꢂHꢀꢔng.ꢂNgꢋiꢂꢆꢣnꢂnꢠmꢂꢒꢂvꢗꢂ
tríꢂhiꢌnꢂnayꢂꢆꢛꢂꢆꢀꢙcꢂtrꢪngꢂtuꢂkhangꢂtrangꢂ
ꢆꢰpꢂꢆꢱꢂphꢞcꢂvꢞꢂchoꢂviꢌcꢂcúngꢂtꢏꢂthꢅnꢂꢓiꢍmꢂ
Tꢀꢊc.ꢂBꢒiꢂgꢚnꢂvꢊiꢂvꢗꢂthꢅnꢂnàyꢂlàꢂtꢞcꢂlꢌꢂchꢜiꢂ
trꢎu,ꢂnayꢂꢆꢀꢙcꢂkhꢋiꢂphꢞcꢂtrꢒꢂthànhꢂlꢬꢂhꢕiꢂ
chꢜiꢂtrꢎuꢂꢓꢑꢂSꢔnꢂꢆꢩcꢂsꢚc.ꢂTꢞcꢂchꢜiꢂtrꢎuꢂ
trongꢂlꢬꢂhꢕiꢂthꢃꢂthꢅnꢂꢓiꢍmꢂTꢀꢊcꢂxuꢢtꢂphátꢂ
tꢤꢂcꢎuꢂchuyꢌn,ꢂvàoꢂmꢕtꢂꢆꢝmꢂcóꢂngꢀꢃiꢂꢆiꢂ
ngangꢂquaꢂꢆꢣnꢂthꢃꢂthꢧꢂbꢚtꢂgꢩpꢂhaiꢂconꢂtrꢎuꢂ
ꢆangꢂchꢜiꢂnhauꢂquyꢏtꢂliꢌt,ꢂthꢢyꢂꢆꢕng,ꢂcꢖꢂhaiꢂ
conꢂtheoꢂnhauꢂnhꢖyꢂxuꢨngꢂbiꢍnꢂbiꢏnꢂmꢢt.ꢂ
Tꢤꢂꢆóꢂhàngꢂnꢫmꢂngꢀꢃiꢂdꢎnꢂmꢒꢂhꢕiꢂvàoꢂdꢗpꢂ
thángꢂ8ꢂꢎmꢂlꢗchꢂtrongꢂꢆóꢂcóꢂtꢞcꢂchꢜiꢂtrꢎuꢂ
ꢆꢍꢂtꢏꢂthꢅn.ꢂQuaꢂchiꢂtiꢏtꢂtrongꢂhuyꢣnꢂthoꢇi,ꢂ
viꢌcꢂꢆꢋiꢂtrꢎuꢂchꢜiꢂnhꢖyꢂxuꢨngꢂbiꢏnꢂꢆꢀꢙcꢂ
xemꢂnhꢀꢂtꢞcꢂhiꢏnꢂsinhꢂkháꢂphꢘꢂbiꢏnꢂtrongꢂ
cácꢂlꢬꢂhꢕiꢂdꢎnꢂgian.ꢂConꢂvꢐtꢂꢆemꢂhiꢏnꢂsinhꢂ
nhꢖyꢂxuꢨngꢂbiꢍnꢂhoꢩcꢂbꢗꢂnémꢂxuꢨngꢂbiꢍnꢂ
choꢂthꢢyꢂviꢌcꢂlàmꢂnàyꢂnhꢠmꢂmꢞcꢂꢆíchꢂcúngꢂ
tꢏꢂthꢄyꢂthꢅn,ꢂcꢅuꢂchoꢂbiꢍnꢂlꢩngꢂsóngꢂꢝmꢂꢆꢍꢂ
ngꢀꢃiꢂngꢀꢂdꢎnꢂanꢂtꢎmꢂraꢂkhꢔi.ꢂBꢝnꢂcꢇnhꢂ
ꢆó,ꢂtrongꢂlꢬꢂhꢕiꢂkhꢋngꢂthꢍꢂthiꢏuꢂꢆiꢂnghiꢂlꢬꢂ
rꢀꢊcꢂnꢀꢊcꢂtꢤꢂꢆꢣnꢂNghè.ꢂSauꢂlꢬꢂtꢏ,ꢂnꢀꢊcꢂsꢱꢂ
ꢆꢀꢙcꢂlꢢyꢂtꢤꢂnguꢑnꢂtꢇiꢂꢆꢣn,ꢂchiaꢂvꢣꢂcácꢂꢆꢧnhꢂ
phꢞcꢂvꢞꢂchoꢂnghiꢂlꢬꢂtrongꢂlꢬꢂhꢕiꢂchꢜiꢂtrꢎu.ꢂ
Nhꢀꢂvꢐyꢂvꢣꢂcꢔꢂbꢖnꢂchúngꢂtꢋiꢂꢆꢛꢂphácꢂhꢜaꢂ
ꢆꢀꢙcꢂ tínꢂ ngꢀꢁngꢂ thꢃꢂ thꢅnꢂ ꢓiꢍmꢂ Tꢀꢊcꢂ ꢒꢂ
vꢪngꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂꢆꢎyꢂlàꢂmꢕtꢂvꢗꢂthꢄyꢂthꢅnꢂꢆꢀꢙcꢂ
coiꢂnhꢀꢂThànhꢂHoàngꢂcꢄaꢂvꢪngꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂ
tꢞcꢂlꢌꢂchꢜiꢂtrꢎuꢂgꢚnꢂvꢊiꢂnghiꢂlꢬꢂcúngꢂthꢅnꢂlàꢂ
nétꢂvꢫnꢂhóaꢂꢆꢩcꢂsꢚcꢂcꢄaꢂꢆꢗaꢂphꢀꢔng.
taꢂchꢒꢂconꢂtrꢎuꢂꢆoꢇtꢂgiꢖiꢂnhꢢtꢂraꢂHònꢂꢓꢕcꢂ
(nꢔiꢂcóꢂvꢈcꢂxoáy)ꢂnémꢂxuꢨngꢂbiꢍnꢂ“ꢆúngꢂ
nꢔiꢂBàꢂꢓꢏꢂngàyꢂxꢀaꢂbꢗꢂdꢧmꢂchꢏt”ꢂꢆꢍꢂhiꢏnꢂ
sinhꢂ thꢧꢂlàngꢂmꢊiꢂyꢝn.ꢂTꢞcꢂlꢌꢂnàyꢂsauꢂꢆꢛꢂ
khꢋngꢂcòn.
Bàꢂꢓꢏꢂtꢀꢔngꢂtruyꢣnꢂlàꢂmꢕtꢂcꢋꢂgáiꢂxinhꢂ
ꢆꢰpꢂ kꢏtꢂ duyꢝnꢂvꢊiꢂ thꢄyꢂ thꢅn.ꢂ Sauꢂ trꢒꢂ vꢣꢂ
mꢩtꢂꢆꢢt,ꢂcꢋꢂcóꢂmang,ꢂbꢗꢂlàngꢂphꢇtꢂvꢇ,ꢂꢆemꢂ
cꢋꢂraꢂdꢧmꢂchꢏtꢂꢒꢂHònꢂꢓꢕc.ꢂDꢎnꢂchúngꢂtꢤꢂ
ꢆóꢂlꢐpꢂmiꢏuꢂthꢃꢂꢥ7,ꢂ205ꢦ.ꢂNgoàiꢂraꢂcònꢂcóꢂ
dꢗꢂbꢖnꢂcꢄaꢂcꢎuꢂchuyꢌnꢂvꢣꢂBàꢂꢓꢏ,ꢂꢒꢂꢆꢎyꢂcꢋꢂ
gáiꢂcóꢂhoangꢂthaiꢂvꢊiꢂchúaꢂTrꢗnh,ꢂvꢧꢂkhꢋngꢂ
thꢍꢂkꢍꢂvꢣꢂcáiꢂthaiꢂvꢊiꢂdꢎnꢂlàng,ꢂnꢏuꢂkhꢋngꢂ
cꢖꢂlàngꢂbꢗꢂchuꢂdi.ꢂNꢝnꢂcꢋꢂgáiꢂhàmꢂoanꢂbꢗꢂ
dꢎnꢂ làngꢂ dꢧmꢂ xuꢨngꢂ biꢍnꢂ nꢔiꢂ Hònꢂ ꢓꢕc.ꢂ
Cóꢂthꢍꢂthꢢy,ꢂchiꢂtiꢏtꢂngꢀꢃiꢂconꢂgáiꢂbꢗꢂdꢧmꢂ
xuꢨngꢂ biꢍnꢂ ꢆꢀꢙcꢂ nhꢚcꢂ ꢆꢏnꢂ trongꢂ huyꢣnꢂ
thoꢇiꢂphꢖiꢂchꢫngꢂlàꢂtꢞcꢂhiꢏnꢂsinhꢂphꢞꢂnꢉꢂ
choꢂthꢄyꢂthꢅn.ꢂSauꢂnàyꢂtꢞcꢂhiꢏnꢂsinhꢂngꢀꢃiꢂ
dꢅnꢂꢆꢀꢙcꢂthayꢂthꢏꢂbꢠngꢂtꢞcꢂhiꢏnꢂsinhꢂtrꢎu.ꢂ
Xaꢂxꢀaꢂtꢞcꢂlꢌꢂhiꢏnꢂsinhꢂtrongꢂcácꢂtínꢂ
ngꢀꢁng,ꢂtꢋnꢂgiáoꢂlàꢂꢆiꢣuꢂphꢘꢂbiꢏn.ꢂTꢤꢂviꢌcꢂ
hiꢏnꢂsinhꢂngꢀꢃiꢂsꢨngꢂbꢠngꢂcácꢂhꢧnhꢂthꢡcꢂ
giꢏtꢂchꢏtꢂꢆemꢂtꢏꢂthꢅn,ꢂchꢋnꢂsꢨngꢂtheoꢂchꢄꢂ
nhꢎnꢂcoiꢂnhꢀꢂngꢀꢃiꢂphꢞcꢂvꢞꢂꢒꢂthꢏꢂgiꢊiꢂbꢝnꢂ
kiaꢲꢂ Choꢂ ꢆꢏnꢂ viꢌcꢂ hiꢏnꢂ sinhꢂ ꢆꢕngꢂ vꢐtꢂ
trongꢂnghiꢂlꢬꢂcꢄaꢂngꢀꢃiꢂDoꢂThái,ꢂngꢀꢃiꢂCꢔꢂ
ꢓꢨc,ꢂhꢜꢂthꢀꢃngꢂgiꢏtꢂcꢤuꢂtrongꢂcácꢂdꢗpꢂlꢬꢂ
cꢄaꢂmꢧnhꢂꢥ3ꢦꢲꢂTrongꢂlꢗchꢂsꢳꢂViꢌtꢂNam,ꢂ
viꢌcꢂhiꢏnꢂsinhꢂngꢀꢃiꢂcꢯngꢂꢆꢛꢂtꢤngꢂꢆꢣꢂcꢐp,ꢂ
cꢎuꢂchuyꢌnꢂhuyꢣnꢂthoꢇiꢂvꢣꢂvꢗꢂcꢋngꢂchúaꢂ
nhàꢂTrꢅnꢂsuꢴtꢂnꢉaꢂphꢖiꢂlꢝnꢂgiànꢂhꢵaꢂthiꢝuꢂ
theoꢂcáiꢂchꢏtꢂcꢄaꢂchꢑngꢂlàꢂvuaꢂngꢀꢃiꢂChꢫmꢂ
pa.ꢂNhꢀꢂvꢐyꢂtrongꢂnguꢑnꢂgꢨcꢂcꢄaꢂlꢬꢂhꢕiꢂ
chꢜiꢂtrꢎuꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂviꢌcꢂdꢎnꢂgianꢂchoꢂchꢑngꢂ
xꢏpꢂnhiꢣuꢂlꢊpꢂhuyꢣnꢂthoꢇiꢂvꢣꢂtꢞcꢂhiꢏnꢂsinhꢂ
tꢏꢂthꢅnꢂmàꢂꢒꢂꢆꢎyꢂlàꢂvꢗꢂthꢄyꢂthꢅnꢂchoꢂthꢢyꢂ
liꢝnꢂ hꢌꢂ giꢉaꢂ mꢋiꢂ trꢀꢃngꢂ tꢈꢂ nhiꢝnꢂ vàꢂ xꢛꢂ
hꢕiꢂlꢝnꢂnhꢐnꢂthꢡcꢂtꢎmꢂlinhꢂcꢄaꢂnhꢎnꢂdꢎn.ꢂ
2ꢀ1ꢀ2 ꢁꢂn Bà ꢁꢉ
Trongꢂmꢕtꢂsꢨꢂhuyꢣnꢂthoꢇiꢂvꢣꢂlꢬꢂhꢕiꢂchꢜiꢂ
trꢎuꢂnhꢀꢂꢆꢛꢂnhꢚcꢂꢆꢏnꢂbꢝnꢂtrꢝn,ꢂchúngꢂtꢋiꢂcònꢂ
thꢢyꢂcóꢂliꢝnꢂhꢌꢂvꢊiꢂhuyꢣnꢂthoꢇiꢂBàꢂꢓꢏ.ꢂTheoꢂ
cácꢂcꢞꢂcaoꢂniꢝn,ꢂtrꢀꢊcꢂkiaꢂcònꢂcóꢂmꢕtꢂcꢘꢂ
tꢞcꢂgꢚnꢂvꢊiꢂhꢕiꢂchꢜiꢂtrꢎuꢂꢆóꢂlàꢂsauꢂngàyꢂhꢕi,ꢂ Ngꢀꢃiꢂconꢂgáiꢂbꢗꢂꢆemꢂdꢧmꢂchꢏtꢂdꢀꢊiꢂbiꢍnꢂ
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
hayꢂsauꢂnàyꢂgiꢏtꢂconꢂtrꢎuꢂthꢚngꢂcuꢕcꢂꢆemꢂ
tꢏꢂthꢅnꢂbiꢍnꢂnhꢠmꢂmꢞcꢂꢆíchꢂcꢅuꢂchoꢂbiꢍnꢂ
lꢩngꢂsóngꢂꢝm.
Ngoàiꢂra,ꢂcònꢂmꢕtꢂtruyꢣnꢂthuyꢏtꢂkhácꢂ
ꢆꢀꢙcꢂdꢎnꢂgianꢂlꢀuꢂtruyꢣnꢂvꢣꢂvꢗꢂthꢅnꢂtrꢝnꢂ
ꢆꢖoꢂDáu.ꢂThꢃiꢂnhàꢂTrꢅnꢂsauꢂtrꢐnꢂchiꢏnꢂvꢊiꢂ
quꢎnꢂMꢋngꢂNguyꢝnꢂtrꢝnꢂsꢋngꢂBꢇchꢂꢓꢠng,ꢂ
ꢆꢝmꢂnꢜꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂthꢢyꢂmꢕtꢂthiꢂthꢍꢂkhꢋngꢂ
ꢆꢅuꢂtrꢋiꢂdꢇtꢂvàoꢂꢆꢖo,ꢂtrꢝnꢂngꢀꢃiꢂmꢩcꢂtrangꢂ
phꢞcꢂ võꢂ quanꢂ ꢓꢇiꢂ Viꢌt.ꢂ Sángꢂ hꢋmꢂ sau,ꢂ
ngꢀꢃiꢂdꢎnꢂraꢂchꢮꢂthiꢂhàiꢂvꢗꢂvõꢂtꢀꢊngꢂꢆꢗnhꢂ
làmꢂlꢬꢂmaiꢂtángꢂthꢧꢂꢆꢛꢂthꢢyꢂmꢨiꢂꢆꢪnꢂthànhꢂ
ꢓꢨiꢂvꢊiꢂdꢎnꢂgian,ꢂsꢈꢂlinhꢂthiꢝngꢂkhiꢏnꢂ
Bàꢂꢓꢏꢂtrꢒꢂthànhꢂmꢕtꢂvꢗꢂthꢅnꢂꢆꢀꢙcꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂ
phꢞngꢂthꢃ.ꢂChiꢂtiꢏtꢂtrongꢂhuyꢣnꢂthoꢇiꢂvꢣꢂ
viꢌcꢂBàꢂꢓꢏꢂbꢗꢂoan,ꢂsauꢂnàyꢂꢆꢀꢙcꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂ
gánꢂchoꢂchꢡcꢂnꢫngꢂꢆꢎyꢂlàꢂvꢗꢂthꢅnꢂgiꢖiꢂoan,ꢂ
làꢂnꢔiꢂꢆꢍꢂconꢂngꢀꢃiꢂtrútꢂnꢮiꢂoanꢂkhiꢝnꢂcꢄaꢂ
mꢧnh.ꢂNgꢋiꢂꢆꢣnꢂthꢃꢂBàꢂꢓꢏꢂꢆꢀꢙcꢂxꢎyꢂdꢈngꢂ ngꢋiꢂmꢕꢂlꢊn.ꢂꢓꢍꢂtꢵꢂlòngꢂthành,ꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂ
ngayꢂdꢀꢊiꢂchꢎnꢂnúiꢂꢓꢕcꢂcꢄaꢂphꢀꢃngꢂNgꢜcꢂ
Hꢖi,ꢂquꢐnꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂsátꢂmépꢂbiꢍn,ꢂgꢅnꢂꢆóꢂlàꢂ
nhꢉngꢂvꢪngꢂꢆánhꢂbꢚtꢂcáꢂcꢄaꢂngꢀꢂdꢎn.ꢂDꢅnꢂ
dꢅn,ꢂdꢎnꢂgianꢂkhoácꢂthꢝmꢂmꢕtꢂlꢊpꢂꢴꢂnghꢶaꢂ
choꢂtꢞcꢂthꢃꢂvꢗꢂthꢅnꢂnày,ꢂBàꢂꢓꢏꢂtrꢒꢂthànhꢂnꢉꢂ
thꢅnꢂcóꢂnguꢑnꢂgꢨcꢂthꢄyꢂthꢅnꢂphꢪꢂhꢕꢂchoꢂ
ngꢀꢃiꢂdꢎnꢂvꢀꢔnꢂkhꢔiꢂꢆánhꢂbꢚtꢂbꢕiꢂthu.
lꢐpꢂngꢋiꢂmiꢏuꢂtranhꢂꢆꢍꢂthꢃ.ꢂVꢣꢂsauꢂnày,ꢂvꢗꢂ
thꢅnꢂthꢀꢃngꢂhiꢍnꢂlinhꢂphꢪꢂgiúpꢂchoꢂngꢀꢃiꢂ
dꢎnꢂchàiꢂlꢀꢊiꢂtrongꢂvꢪng,ꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂtꢋnꢂgꢜiꢂ
ngàiꢂlàꢂNamꢂHꢖiꢂThꢅnꢂVꢀꢔng.ꢂꢥ4ꢦ
HàngꢂnꢫmꢂtꢇiꢂꢆꢣnꢂthꢃꢂNamꢂHꢖiꢂThꢅnꢂ
VꢀꢔngꢂngꢀꢃiꢂdꢎnꢂphꢀꢃngꢂVꢇnꢂHꢀꢔng,ꢂꢓꢑꢂ
Sꢔnꢂlꢇiꢂtiꢏnꢂhànhꢂtꢘꢂchꢡcꢂlꢬꢂhꢕiꢂtꢤꢂmꢪngꢂ1ꢂ
ꢆꢏnꢂmꢪngꢂ10ꢂthángꢂ2ꢂꢎmꢂlꢗch.ꢂChínhꢂhꢕiꢂlàꢂ
vàoꢂbaꢂngàyꢂmꢪngꢂ8ꢂꢆꢏnꢂmꢪngꢂ10,ꢂtrongꢂ
ꢆóꢂꢆꢝmꢂmꢪngꢂ9ꢂrꢇngꢂsángꢂmꢪngꢂ10ꢂlàꢂlꢬꢂ
tꢏꢂquanꢂtrꢜngꢂcꢅuꢂchoꢂmꢀaꢂthuꢐnꢂgióꢂhòa.ꢂ
Theoꢂquanꢂniꢌmꢂcꢄaꢂdꢎnꢂgianꢂrꢠngꢂꢆꢢtꢂcóꢂ
thꢘꢂcꢋngꢂsꢋngꢂcóꢂhàꢂbá,ꢂꢒꢂbꢢtꢂkꢧꢂvꢪngꢂꢆꢢtꢂ
nào,ꢂꢆꢍꢂconꢂngꢀꢃiꢂcóꢂthꢍꢂcꢀꢂtrúꢂmꢕtꢂcáchꢂ
yꢝnꢂꢘnꢂthꢧꢂhꢜꢂꢆꢣuꢂphꢖiꢂcúngꢂtꢏꢂchoꢂvꢗꢂthꢅnꢂ
caiꢂquꢖnꢂnꢔiꢂꢆó.ꢂNꢏuꢂꢒꢂtrꢝnꢂdꢢtꢂliꢣnꢂꢆóꢂlàꢂ
thꢅnꢂꢆꢢt,ꢂthꢅnꢂnúiꢂthꢧꢂtrꢝnꢂcácꢂvꢪngꢂbiꢍnꢂvàꢂ
hꢖiꢂꢆꢖoꢂꢆóꢂlàꢂcácꢂvꢗꢂthꢅnꢂnꢀꢊc,ꢂthꢅnꢂsꢋngꢂ
biꢍn.ꢂ Nhꢀꢂ phꢎnꢂ tíchꢂ trongꢂ tꢞcꢂ thꢃꢂ thꢅnꢂ
ꢓiꢍmꢂTꢀꢊc,ꢂthꢃꢂBàꢂꢓꢏꢂgꢚnꢂvꢊiꢂhꢕiꢂchꢜiꢂ
trꢎuꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂmàꢂtrongꢂnghiꢂlꢬꢂthꢃꢂcúngꢂinꢂ
ꢆꢐmꢂdꢢuꢂꢢnꢂcꢄaꢂviꢌcꢂthꢃꢂcúngꢂthꢅnꢂbiꢍn.ꢂ
TrongꢂlꢬꢂhꢕiꢂthꢃꢂNamꢂHꢖiꢂThꢅnꢂVꢀꢔngꢂcꢄaꢂ
ꢆꢖoꢂDáuꢂvàoꢂꢆꢝmꢂmꢪngꢂ9ꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂtꢘꢂchꢡcꢂ
lꢬꢂthꢖꢂꢆèn,ꢂthꢖꢂthuyꢣnꢂkꢏtꢂbꢠngꢂgiꢢy.ꢂChiꢏcꢂ
thuyꢣnꢂlàꢂcꢋngꢂcꢞꢂkhꢋngꢂthꢍꢂthiꢏuꢂcꢄaꢂngꢀꢂ
dꢎnꢂꢆꢍꢂvꢀꢔnꢂkhꢔiꢂbámꢂbiꢍn,ꢂnhꢀngꢂꢆꢑngꢂ
thꢃiꢂlàꢂphꢀꢔngꢂtiꢌnꢂgꢚnꢂvꢊiꢂvꢗꢂthꢄyꢂthꢅn.ꢂ
Thꢝmꢂnꢉa,ꢂtrongꢂcꢖꢂhaiꢂcáchꢂkꢍꢂvꢣꢂhuyꢣnꢂ
thoꢇiꢂvꢗꢂthꢅnꢂꢆꢛꢂnhꢚcꢂꢆꢏnꢂbꢝnꢂtrꢝn,ꢂkhiꢂlꢀꢙcꢂ
cácꢂchiꢂtiꢏtꢂhuyꢣnꢂꢖoꢂꢆiꢂthꢧꢂbꢖnꢂchꢢtꢂnguꢑnꢂ
2ꢀ1ꢀ3 ꢁꢂn ꢃam Hꢊꢋ ꢌhꢍn ꢎꢏꢐng
ꢓꢣnꢂ thꢃꢂ Namꢂ Hꢖiꢂ Thꢅnꢂ Vꢀꢔngꢂ nꢠmꢂ
trꢝnꢂꢆꢖoꢂHònꢂDáu.ꢂHònꢂꢆꢖoꢂnhꢵꢂnàyꢂnꢠmꢂ
khꢋngꢂxaꢂvꢪngꢂꢆꢢtꢂliꢣnꢂcꢄaꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂkhoꢖngꢂ
15ꢂphútꢂꢆiꢂtàu.ꢂTꢇiꢂꢆꢎyꢂcóꢂmꢕtꢂkhuꢂrꢤngꢂ
nguyꢝnꢂsinhꢂtꢀꢔiꢂtꢨtꢂbaoꢂbꢜcꢂlꢢyꢂꢆꢖo.ꢂVàoꢂ
nꢫmꢂ1892ꢂngꢀꢃiꢂPhápꢂchoꢂxꢎyꢂdꢈngꢂngꢜnꢂ
hꢖiꢂꢆꢫngꢂꢆꢍꢂdꢷnꢂꢆꢀꢃngꢂchoꢂthuyꢣnꢂbèꢂꢆiꢂlꢇiꢂ
quanhꢂvꢪngꢂbiꢍnꢂnày.ꢂCꢪngꢂvꢊiꢂhꢖiꢂꢆꢫngꢂ
HònꢂDáu,ꢂkhuꢂrꢤngꢂnguyꢝnꢂsinhꢂvàꢂngꢋiꢂ
ꢆꢣnꢂthꢃꢂNamꢂHꢖiꢂThꢅnꢂVꢀꢔngꢂꢆꢛꢂlàmꢂnꢝnꢂ
cꢖnhꢂquanꢂcꢄaꢂꢆꢖoꢂDáu.ꢂTruyꢣnꢂthuyꢏtꢂvꢣꢂ
vꢗꢂthꢅnꢂꢆꢖoꢂꢆꢀꢙcꢂkꢍꢂrꢠng,ꢂvàoꢂmꢕtꢂꢆꢝmꢂtꢨiꢂ
trꢃi,ꢂngàyꢂmꢪngꢂ9ꢂrꢇngꢂsángꢂngàyꢂmꢪngꢂ10ꢂ
thángꢂ2ꢂꢎmꢂlꢗch,ꢂxácꢂmꢕtꢂcꢞꢂgiàꢂrꢎuꢂtócꢂbꢇcꢂ
phꢔꢂcꢪngꢂvꢊiꢂcꢅnꢂcꢎuꢂvàꢂcáiꢂrꢜngꢂtrꢋiꢂdꢇtꢂ
vàoꢂꢆꢖo.ꢂNgꢀꢃiꢂdꢎnꢂbènꢂꢆemꢂlꢝnꢂbꢃ,ꢂbànꢂ
nhauꢂmaiꢂtángꢂchoꢂcꢞꢂvàoꢂsángꢂhꢋmꢂsau.ꢂ
Nhꢀngꢂhꢋmꢂsau,ꢂkhiꢂraꢂꢆꢏnꢂnꢔiꢂthꢧꢂꢆꢛꢂthꢢyꢂ
mꢨiꢂꢆꢪnꢂꢆꢢtꢂlꢢpꢂkínꢂthiꢂhàiꢂcꢞꢂthànhꢂmꢕtꢂ
ꢆꢨngꢂlꢊn.ꢂNhꢎnꢂdꢎnꢂchoꢂꢆóꢂlàꢂꢆiꢣmꢂthiꢝngꢂ
bènꢂlꢐpꢂmiꢏu,ꢂꢆꢀaꢂcꢖꢂcꢅnꢂcꢎu,ꢂrꢜngꢂcáꢂvàoꢂ
thꢃꢂtrongꢂmiꢏu,ꢂtꢋnꢂhiꢌuꢂvꢗꢂthꢅnꢂlàꢂNamꢂ
HꢖiꢂLꢛoꢂꢓꢖoꢂThꢅnꢂVꢀꢔng.ꢂ
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ47,ꢁthángꢁ7ꢁnꢅmꢁ2021
gꢨcꢂcꢄaꢂthꢅnꢂcóꢂliꢝnꢂquanꢂtrꢈcꢂtiꢏpꢂꢆꢏnꢂꢆꢗaꢂ này.ꢂVꢊiꢂlòngꢂbiꢏtꢂꢔnꢂvàꢂtriꢂꢎnꢂvꢗꢂthánhꢂcóꢂ
bànꢂbiꢍnꢂꢆꢖoꢂcꢄaꢂꢆꢗaꢂphꢀꢔng.ꢂCꢞꢂthꢍ,ꢂtrongꢂ cꢋngꢂtruyꢣnꢂnghꢣꢂchoꢂngꢀꢃiꢂtrongꢂvꢪng,ꢂ
cáchꢂkꢍꢂthꢡꢂnhꢢtꢂcꢄaꢂhuyꢣnꢂthoꢇiꢂcóꢂchiꢂtiꢏtꢂ nhꢎnꢂdꢎnꢂlꢐpꢂꢆꢣnꢂthꢃ,ꢂhàngꢂnꢫmꢂcóꢂcúngꢂ
cácꢂngꢀꢂcꢞꢂnhꢀꢂcꢅnꢂcꢎu,ꢂcáiꢂrꢜngꢂꢆꢀꢙcꢂtꢧmꢂ tꢏ,ꢂcꢅuꢂxinꢂsꢈꢂcheꢂchꢒꢂphꢪꢂhꢕ.
thꢢyꢂbꢝnꢂthiꢂhàiꢂꢋngꢂlꢛoꢂtrꢋiꢂdꢇtꢂvàoꢂꢆꢖo.ꢂ
ꢸꢂꢆꢎyꢂvꢗꢂthꢅnꢂꢆꢀꢙcꢂchoꢂlàꢂmꢕtꢂdꢎnꢂchàiꢂ
chꢏtꢂthiꢝngꢂnꢝnꢂꢆꢀꢙcꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂtꢋnꢂthꢃꢂlàꢂ
quanꢂniꢌmꢂtꢎmꢂlinhꢂphꢘꢂbiꢏn,ꢂviꢌcꢂcúngꢂtꢏꢂ
sꢱꢂlàmꢂyꢝnꢂlinhꢂhꢑnꢂꢆꢍꢂkhꢋngꢂphꢀꢔngꢂhꢇiꢂ
ꢆꢏnꢂꢆꢃiꢂsꢨngꢂcꢄaꢂhꢜ.ꢂꢓꢑngꢂthꢃi,ꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂ
cꢯngꢂmongꢂmuꢨnꢂviꢌcꢂthꢃꢂthꢅnꢂsꢱꢂnhꢐnꢂlꢇiꢂ
sꢈꢂphꢪꢂhꢕꢂꢆꢕꢂtrꢧꢂtꢊiꢂꢆꢃiꢂsꢨngꢂcꢄaꢂhꢜ.ꢂCònꢂ
sauꢂnày,ꢂdꢎnꢂgianꢂtiꢏpꢂtꢞcꢂkhoácꢂthꢝmꢂtꢢmꢂ
mànꢂlꢗchꢂsꢳꢂchoꢂnhꢎnꢂvꢐtꢂmꢧnhꢂphꢞngꢂthꢃꢂ
cꢯngꢂlàꢂꢆiꢣuꢂphꢘꢂbiꢏnꢂtrongꢂtínꢂngꢀꢁngꢂthꢃꢂ
thꢅnꢂcꢄaꢂngꢀꢃiꢂdꢎn.ꢂTrongꢂcáchꢂkꢍꢂthꢡꢂhai,ꢂ
ngꢀꢃiꢂtaꢂthꢢyꢂcóꢂsꢈꢂliꢝnꢂhꢌꢂcꢄaꢂvꢗꢂthꢅnꢂvꢊiꢂ
trꢐnꢂthꢄyꢂchiꢏnꢂtrꢝnꢂsꢋngꢂBꢇchꢂꢓꢠngꢂthꢃiꢂ
kꢧꢂnhàꢂTrꢅnꢂchꢨngꢂquꢎnꢂxꢎmꢂlꢀꢙcꢂMꢋngꢂ
Nguyꢝn.ꢂVꢪngꢂꢆꢢtꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂHꢖiꢂPhòngꢂlàꢂ
nꢔiꢂ tiꢏpꢂ giápꢂ giꢉaꢂ sꢋngꢂ vàꢂ biꢍn,ꢂ tꢇiꢂ ꢆꢎyꢂ
cóꢂcꢳaꢂcácꢂconꢂsꢋngꢂtrongꢂhꢌꢂthꢨngꢂsꢋngꢂ
Tháiꢂ Bꢧnhꢂ ꢆꢘꢂ raꢂ biꢍn.ꢂ Ngàyꢂ nayꢂ khiꢂ ꢆiꢂ
trꢝnꢂꢆꢀꢃngꢂꢓꢝꢂgiápꢂbiꢍn,ꢂtꢤꢂkhuꢂvꢈcꢂꢆꢣnꢂ
BàꢂꢓꢏꢂphꢀꢃngꢂNgꢜcꢂXuyꢝnꢂra,ꢂchúngꢂtꢋiꢂ
thꢢyꢂkhꢋngꢂxaꢂlàꢂcꢎyꢂcꢅuꢂBꢇchꢂꢓꢠngꢂvꢊiꢂbaꢂ
cꢕtꢂtrꢞꢂsꢤngꢂsꢉngꢂnhꢋꢂcaoꢂnꢨiꢂHꢖiꢂPhòngꢂ
ꢹꢂQuꢖngꢂNinh,ꢂbꢝnꢂdꢀꢊiꢂchínhꢂlàꢂnꢔiꢂꢆꢘꢂraꢂ
biꢍnꢂcꢄaꢂconꢂsꢋngꢂlꢗchꢂsꢳꢂnꢫmꢂxꢀa.ꢂꢓiꢣuꢂ
nàyꢂphꢅnꢂnàoꢂcóꢂthꢍꢂlꢴꢂgiꢖiꢂvꢧꢂsaoꢂcóꢂchiꢂ
tiꢏtꢂxácꢂngꢀꢃiꢂchꢏtꢂtrꢐnꢂtꢤꢂsꢋngꢂBꢇchꢂꢓꢠngꢂ
trꢋiꢂ dꢇtꢂ ꢆꢏnꢂ vꢪngꢂ biꢍnꢂ ꢆꢖoꢂ cꢄaꢂ ꢓꢑꢂ Sꢔn,ꢂ
nhꢎnꢂdꢎnꢂthꢢyꢂliꢝngꢂthiꢝngꢂthꢧꢂlꢐpꢂꢆꢣnꢂthꢃꢂ
trꢝnꢂꢆꢖoꢂDáu.
TꢇiꢂkhuꢂvꢈcꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂdꢎnꢂcꢀꢂchꢄꢂyꢏuꢂ
làmꢂnghꢣꢂꢆánhꢂbꢚtꢂcáꢂdoꢂvꢐyꢂcóꢂmꢕtꢂvꢗꢂtꢘꢂ
nghꢣꢂcáꢂꢆꢀꢙcꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂthꢃꢂphꢞngꢂchungꢂ
làꢂꢆiꢣuꢂdꢬꢂhiꢍu.ꢂNꢔiꢂdiꢂtíchꢂꢆꢡngꢂchꢎnꢂꢒꢂ
phꢀꢃngꢂVꢇnꢂHꢀꢔng,ꢂhayꢂcònꢂcóꢂcáchꢂgꢜiꢂ
dꢎnꢂgianꢂlàꢂVꢞngꢂHꢀꢔng,ꢂlàꢂmꢕtꢂvꢇnꢂchàiꢂ
cꢄaꢂvꢪngꢂꢓꢑꢂSꢔnꢂxꢀaꢂkia.ꢂVꢗꢂthꢅnꢂꢆꢀꢙcꢂthꢃꢂ
ꢒꢂꢆꢣnꢂcóꢂvꢗꢂhiꢌuꢂlàꢂNamꢂHꢖiꢂThánhꢂSꢀ,ꢂbꢡcꢂ
tꢀꢙngꢂthꢃꢂthꢅnꢂꢆꢀꢙcꢂtꢇcꢂtrongꢂtꢀꢂthꢏꢂngꢑiꢂ
trꢝnꢂngai,ꢂkhoácꢂtrꢝnꢂmꢧnhꢂáo,ꢂmꢯꢂcꢄaꢂmꢕtꢂ
vꢗꢂquan,ꢂꢆꢎyꢂlàꢂmꢕtꢂcáchꢂmꢋꢂphꢵngꢂphꢘꢂ
biꢏnꢂhꢧnhꢂꢖnhꢂcácꢂvꢗꢂthánhꢂthꢅn.ꢂVꢗꢂhiꢌuꢂ
NamꢂHꢖiꢂThánhꢂSꢀꢂcꢄaꢂthꢅnꢂcóꢂdanhꢂtꢤꢂ
NamꢂHꢖiꢂcꢪngꢂxuꢢtꢂhiꢌnꢂtrongꢂtꢝnꢂgꢜiꢂcꢄaꢂ
vꢗꢂthꢅnꢂꢆꢖoꢂDáuꢂ-ꢂNamꢂHꢖiꢂThꢅnꢂVꢀꢔng.ꢂ
Cóꢂlꢱꢂdanhꢂtꢤꢂnàyꢂꢴꢂchꢟꢂvꢗꢂthꢅnꢂngꢈꢂtrꢗꢂꢒꢂ
vꢪngꢂbiꢍnꢂphíaꢂnam,ꢂmàꢂmꢩtꢂhꢀꢊngꢂraꢂbiꢍnꢂ
cꢄaꢂkhuꢂvꢈcꢂꢓꢑꢂSꢔnꢂchínhꢂlàꢂphíaꢂꢓꢋngꢂvàꢂ
phíaꢂNam.ꢂ
2.2ꢀ Cácꢀ dꢄꢀ tíchꢀ gꢅnꢀ ꢆꢇꢄꢀ tínꢀ ngꢈꢉngꢀ thꢊꢀ
thꢋꢌꢀthꢍnꢀphꢑꢀbꢄꢒnꢀꢓꢀVꢄꢔtꢀNamꢀ
2ꢀ2ꢀ1 ꢁꢂn ꢎꢒn Chàꢋ và tín ngꢏꢓng thꢔ ꢌꢕ
vꢖ ꢌhánh ꢃꢏꢐng
ꢓꢣnꢂVꢇnꢂChàiꢂlàꢂtꢝnꢂꢆꢅyꢂꢆꢄꢂcꢄaꢂꢆꢣnꢂ
Chài,ꢂ xaꢂ xꢀaꢂ làꢂ ꢆꢧnhꢂ Chàiꢂ thuꢕcꢂ thꢋnꢂ
NgꢎnꢂHà,ꢂxꢛꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂnayꢂlàꢂphꢀꢃngꢂVꢇnꢂ
Hꢀꢔng,ꢂ quꢐnꢂ ꢓꢑꢂ Sꢔn.ꢂ Ngꢀꢃiꢂ dꢎnꢂ Vꢇnꢂ
Hꢀꢔngꢂ xꢀaꢂ chꢄꢂ yꢏuꢂ làmꢂnghꢣꢂchàiꢂ lꢀꢊiꢂ
ꢆánhꢂbꢚtꢂhꢖiꢂsꢖn,ꢂchꢟꢂcóꢂmꢕtꢂbꢕꢂphꢐnꢂnhꢵꢂ
cꢀꢂdꢎnꢂlàmꢂruꢕngꢂvàꢂtrꢑngꢂtrꢜtꢂkhaiꢂthácꢂ
2ꢀ1ꢀ4 ꢁꢂn ꢌhánh ꢌꢑ ꢃghꢂ Cá
ThꢃꢂTꢘꢂnghꢣꢂhayꢂcònꢂgꢜiꢂlàꢂthꢃꢂThánhꢂ vꢀꢃnꢂꢆꢑi.ꢂCꢀꢂdꢎnꢂVꢇnꢂHꢀꢔngꢂtꢤꢂnhiꢣuꢂnꢔiꢂ
sꢀ,ꢂTiꢝnꢂsꢀꢲꢂtꢡcꢂlàꢂngꢀꢃiꢂꢆꢛꢂcóꢂcꢋngꢂsángꢂ ꢆꢏnꢂnhꢀꢂNghꢌꢂAn,ThanhꢂHóa,ꢂHuꢏ,ꢂtrongꢂ
tꢇoꢂhayꢂtruyꢣnꢂdꢇyꢂmꢕtꢂnghꢣꢂnàoꢂꢆóꢂchoꢂ ꢆóꢂcóꢂmꢕtꢂbꢕꢂphꢐnꢂngꢀꢃiꢂdꢎnꢂlàngꢂNgꢎnꢂ
nhꢉngꢂngꢀꢃiꢂꢆꢃiꢂsauꢂꢥ6ꢦ.ꢂꢓꢨiꢂvꢊiꢂnhꢉngꢂ Hà,ꢂTháiꢂBꢧnhꢂꢆánhꢂcáꢂbꢗꢂgióꢂbꢛoꢂdꢇtꢂvàoꢂ
ngꢀꢃiꢂsinhꢂsꢨngꢂtrongꢂcꢕngꢂꢆꢑngꢂcóꢂcꢪngꢂ nꢔiꢂ ꢆꢎy,ꢂ ꢆꢛꢂ mangꢂ theoꢂ Thànhꢂ hoàngꢂ làꢂ
mꢕtꢂnghꢣꢂsꢱꢂtꢋnꢂthꢃꢂloꢇiꢂhꢧnhꢂtínꢂngꢀꢁngꢂ Tꢡꢂ vꢗꢂThánhꢂ Nꢀꢔngꢂ ꢆꢍꢂ thꢃꢂ phꢞng.ꢂ Cácꢂ
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
vꢗꢂthánhꢂnàyꢂꢆꢀꢙcꢂthꢃꢂtꢇiꢂꢆꢣnꢂChàiꢂngàyꢂ ꢆó,ꢂbiꢍnꢂkhꢔiꢂlàꢂmꢕtꢂnꢔiꢂꢆꢅyꢂbꢢtꢂtrꢚc,ꢂtiꢣmꢂ
nayꢂꢥ2,ꢂ2-3ꢦ.ꢂTínꢂngꢀꢁngꢂthꢃꢂTꢡꢂvꢗꢂThánhꢂ ꢺnꢂ nhiꢣuꢂ hiꢍmꢂ nguyꢂ màꢂ ngayꢂ cꢖꢂ nhꢉngꢂ
Nꢀꢔngꢂphꢘꢂbiꢏnꢂꢒꢂkhꢚpꢂcácꢂlàngꢂvenꢂbiꢍnꢂ ngꢀꢃiꢂ ganꢂ dꢇꢂ nhꢢtꢂ cꢯngꢂ phꢖiꢂ dèꢂ chꢤngꢂ
nhꢉngꢂconꢂsóngꢂdꢉ,ꢂnhꢉngꢂtrꢐnꢂbꢛoꢂbiꢍn.ꢂ
Doꢂꢆóꢂviꢌcꢂcꢅuꢂmongꢂsꢈꢂphꢪꢂhꢕꢂtꢤꢂcácꢂthꢏꢂ
lꢈcꢂthiꢝngꢂsꢱꢂcꢄngꢂcꢨꢂtinhꢂthꢅn,ꢂꢴꢂchíꢂcꢄaꢂ
ngꢀꢃiꢂngꢀꢂdꢎn.ꢂꢓꢑngꢂthꢃi,ꢂviꢌcꢂthꢃꢂcúngꢂ
cácꢂvꢗꢂthꢅnꢂdꢪꢂlàꢂngꢀꢃiꢂngoꢇiꢂbangꢂcꢯngꢂ
xuꢢtꢂ phátꢂ tꢤꢂ truyꢣnꢂ thꢨngꢂ nhꢎnꢂ áiꢂ ngꢀꢃiꢂ
Viꢌtꢂtꢤꢂbaoꢂꢆꢃiꢂnay.ꢂ
tꢤꢂBꢚcꢂvàoꢂNam.ꢂNgoàiꢂraꢂcònꢂꢆꢀꢙcꢂthꢢyꢂ
ꢒꢂ cácꢂ làngꢂ venꢂ sꢋngꢂ lꢊnꢂ nꢠmꢂ sꢎuꢂ trongꢂ
ꢆꢑngꢂbꢠng.ꢂNhꢀngꢂphꢘꢂbiꢏnꢂhꢔnꢂcꢖꢂlàꢂꢒꢂ
vꢪngꢂvenꢂbiꢍnꢂmiꢣnꢂTrungꢂmàꢂtrungꢂtꢎmꢂ
cꢄaꢂtínꢂngꢀꢁngꢂlàꢂꢓꢣnꢂCꢃn,ꢂNghꢌꢂAn.ꢂVꢧꢂ
vꢐyꢂcóꢂthꢝmꢂmꢕtꢂgiꢖꢂthuyꢏtꢂnꢉaꢂvꢣꢂviꢌcꢂtꢇiꢂ
saoꢂtínꢂngꢀꢁngꢂnàyꢂlꢇiꢂtꢑnꢂtꢇiꢂꢒꢂꢓꢑꢂSꢔnꢂ
chínhꢂlàꢂdoꢂnhꢉngꢂcꢀꢂdꢎnꢂngꢀꢃiꢂNghꢌꢂAn,ꢂ
ThanhꢂHóaꢂꢆꢛꢂꢆemꢂꢆꢏn.ꢂ
HiꢌnꢂnayꢂdiꢂtíchꢂꢆꢣnꢂVꢇnꢂChàiꢂnꢠmꢂꢒꢂ
khuꢂvꢈcꢂBꢏnꢂThꢨc,ꢂꢓꢑꢂSꢔn,ꢂdꢀꢊiꢂtánꢂcꢄaꢂ5ꢂ
gꢨcꢂgꢇoꢂcꢘꢂthꢞꢂꢆꢀꢙcꢂchoꢂlàꢂcóꢂtuꢘiꢂꢆꢃiꢂlꢝnꢂ
ꢆꢏnꢂtrꢫmꢂnꢫmꢂꢒꢂvꢪngꢂnày.ꢂBꢝnꢂcꢇnhꢂꢆꢣnꢂ
VꢇnꢂChàiꢂchínhꢂlàꢂꢆꢣnꢂthꢃꢂThánhꢂTꢘꢂNghꢣꢂ
Cáꢂꢆꢛꢂtrꢧnhꢂbàyꢂꢒꢂbꢝnꢂtrꢝn.ꢂꢓꢣnꢂChàiꢂngàyꢂ
nayꢂlàꢂmꢕtꢂcꢋngꢂtrꢧnhꢂkiꢏnꢂtrúcꢂꢆꢛꢂ ꢆꢀꢙcꢂ
trꢪngꢂtuꢂsꢉaꢂchꢉaꢂlꢇi,ꢂsauꢂnhꢉngꢂthꢫngꢂtrꢅmꢂ
cꢄaꢂlꢗchꢂsꢳꢂvàꢂhaiꢂcuꢕcꢂkhángꢂchiꢏn.ꢂTꢇiꢂ
ꢆꢎyꢂhàngꢂnꢫmꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂꢆꢛꢂchoꢂkhꢋiꢂphꢞcꢂ
lꢇiꢂsinhꢂhoꢇtꢂnghiꢂlꢬꢂcꢅuꢂThánhꢂMꢷuꢂphꢪꢂhꢕꢂ
choꢂꢆꢀꢙcꢂmꢪaꢂtꢋmꢂcá,ꢂꢆꢃiꢂsꢨngꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂ
ꢆꢀꢙcꢂꢢmꢂno.ꢂ
VꢣꢂthꢅnꢂtíchꢂTꢡꢂvꢗꢂThánhꢂNꢀꢔng,ꢂnhiꢣuꢂ
dꢗꢂbꢖnꢂꢆꢣuꢂthꢨngꢂnhꢢtꢂlaiꢂlꢗchꢂcꢄaꢂhꢜꢂlàꢂcácꢂ
hoàngꢂhꢐuꢂvàꢂcꢋngꢂchúaꢂnhàꢂTꢨngꢂbꢗꢂchꢏtꢂ
trꢝnꢂbiꢍn,ꢂsauꢂtrꢋiꢂdꢇtꢂvàoꢂcꢳaꢂCꢃnꢂHꢖi-ꢂ
NghꢌꢂAn.ꢂCácꢂvꢗꢂhiꢍnꢂlinhꢂꢆꢀꢙcꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂ
lꢐpꢂꢆꢣnꢂthꢃꢂphꢞng,ꢂꢆꢀꢙcꢂvuaꢂphongꢂlàꢂNamꢂ
HꢖiꢂPhúcꢂThꢅn,ꢂphàmꢂcꢀꢂdꢎnꢂsꢨngꢂvenꢂbiꢍnꢂ
ꢆꢣuꢂ thꢃ.ꢂTheoꢂ thꢨngꢂ kꢝꢂ sꢔꢂ bꢕꢂ trꢝnꢂ khꢚpꢂ
vꢪngꢂbiꢍnꢂmiꢣnꢂTrungꢂcóꢂNghꢌꢂAnꢂlàꢂnꢔiꢂcóꢂ
nhiꢣuꢂlàngꢂthꢃꢂMꢷuꢂCꢃn,ꢂkhoꢖngꢂ30ꢂlàng.ꢂ
TiꢏpꢂꢆꢏnꢂhuyꢌnꢂHoàngꢂHóa,ꢂThanhꢂHóaꢂcóꢂ
khoꢖngꢂ20ꢂnꢔiꢂthꢃꢂTꢡꢂvꢗꢂThánhꢂNꢀꢔng.ꢂꢸꢂ
HꢖiꢂPhòng,ꢂcóꢂtrꢝnꢂdꢀꢊiꢂ10ꢂꢆiꢍmꢂthꢃꢂnhꢀꢂ
ꢒꢂVꢶnhꢂBꢖo,ꢂThꢄyꢂNguyꢝnꢲnhꢉngꢂsꢨꢂliꢌuꢂ
nàyꢂdoꢂBꢖoꢂtàngꢂthànhꢂphꢨꢂHꢖiꢂPhòngꢂꢆꢛꢂ
thꢨngꢂkꢝꢂꢆꢀꢙcꢂtrongꢂnꢫmꢂ2012.ꢂNhꢀꢂvꢐy,ꢂ
cóꢂ thꢍꢂ suyꢂ ꢆoánꢂ rꢠng,ꢂ nhꢉngꢂ ngꢀꢃiꢂ dꢎnꢂ
NghꢌꢂAn,ꢂThanhꢂHóaꢂkhiꢂꢆꢏnꢂkhaiꢂpháꢂvàꢂ
sinhꢂsꢨngꢂꢒꢂVꢇnꢂHꢀꢔng,ꢂꢓꢑꢂSꢔnꢂꢆꢛꢂmangꢂ
theoꢂtꢝnꢂhiꢌuꢂcꢄaꢂvꢗꢂThànhꢂHoàngꢂꢒꢂquꢝꢂ
cꢯꢂꢆꢏnꢂlàmꢂThànhꢂHoàngꢂꢒꢂvꢪngꢂꢆꢢtꢂmꢊi.
Mꢩcꢂdꢪ,ꢂTꢡꢂvꢗꢂThánhꢂNꢀꢔngꢂlàꢂnhꢉngꢂvꢗꢂ
thꢅnꢂcóꢂxuꢢtꢂthꢎnꢂngꢀꢃiꢂngoꢇiꢂbangꢂnhꢀngꢂ
vꢷnꢂꢆꢀꢙcꢂnhꢎnꢂdꢎnꢂtꢋnꢂxꢀngꢂlàmꢂthꢅnꢂnꢀꢊcꢂ
Nam.ꢂ ꢓiꢣuꢂ nàyꢂ cóꢂ lꢱꢂ xuꢢtꢂ phátꢂ tꢤꢂ quanꢂ
niꢌmꢂcꢄaꢂdꢎnꢂgianꢂchoꢂrꢠngꢂlinhꢂhꢑnꢂngꢀꢃiꢂ
LꢬꢂhꢕiꢂꢆꢣnꢂChàiꢂꢆꢀꢙcꢂtꢘꢂchꢡcꢂvàoꢂdꢗpꢂ
thángꢂGiꢝngꢂhàngꢂnꢫmꢂcóꢂsꢈꢂthamꢂgiaꢂcꢄaꢂ
nhiꢣuꢂngꢀꢃiꢂdꢎnꢂtrongꢂvàꢂngoàiꢂꢆꢗaꢂphꢀꢔng.ꢂ
NghiꢂlꢬꢂtiꢝuꢂbiꢍuꢂtrongꢂhꢕiꢂꢆꢣnꢂChàiꢂlàꢂlꢬꢂ
rꢀꢊcꢂnꢀꢊc,ꢂthuyꢣnꢂchꢇyꢂtꢤꢂꢆꢣnꢂraꢂbiꢍnꢂtheoꢂ
hꢀꢊngꢂCátꢂBà,ꢂnꢀꢊcꢂꢆꢀꢙcꢂlꢢyꢂꢒꢂgiꢉaꢂbiꢍnꢂ
ꢆemꢂꢆꢣnꢂlàmꢂlꢬꢂmꢕcꢂdꢞc.ꢂNgoàiꢂraꢂcònꢂcóꢂ
nghiꢂlꢬꢂrꢀꢊcꢂkiꢌuꢂbátꢂcꢨng,ꢂkiꢌuꢂvõngꢂꢓꢡcꢂ
ThánhꢂMꢷu.ꢂKhiꢝngꢂkiꢌuꢂbátꢂcꢋngꢂlàꢂcácꢂ
traiꢂtꢎn,ꢂkiꢝngꢂkiꢌuꢂThánhꢂMꢷuꢂlàꢂcácꢂnꢉꢂ
ꢆꢑngꢂtrinh.ꢂLꢬꢂvꢐtꢂdꢎngꢂlꢝnꢂcácꢂThánhꢂMꢷuꢂ
cóꢂlꢙn,ꢂgà,ꢂxꢋi,ꢂꢆꢑꢂmꢛꢂcóꢂthuyꢣnꢂrꢑng,ꢂlinhꢂ
vꢐt,ꢂcònꢂcóꢂlꢬꢂphóngꢂsinhꢂtꢋmꢂcá.ꢂSauꢂphꢅnꢂ
lꢬꢂtrangꢂnghiꢝm,ꢂthànhꢂkínhꢂlàꢂphꢅnꢂhꢕiꢂvꢊiꢂ
nhiꢣuꢂtròꢂchꢔiꢂthiꢂꢆꢢuꢂthꢍꢂhiꢌnꢂsꢡcꢂkhꢵe,ꢂ
chꢏtꢂꢒꢂꢆꢎuꢂthꢧꢂdꢎnꢂcꢀꢂꢒꢂꢆóꢂphꢖiꢂcúngꢂtꢏ,ꢂ tàiꢂnꢫngꢂcꢄaꢂngꢀꢃiꢂdꢎn,ꢂꢆꢩcꢂbiꢌtꢂcóꢂthiꢂbꢔiꢂ
ꢆꢍꢂhꢑnꢂꢆꢀꢙcꢂyꢝn,ꢂkhꢋngꢂquꢢyꢂpháꢂhayꢂlàmꢂ thuyꢣnꢂrꢑng.ꢂCuꢕcꢂthiꢂꢆꢢuꢂdiꢬnꢂraꢂgiꢉaꢂcácꢂ
phꢀꢔngꢂhꢇiꢂꢆꢣnꢂꢆꢃiꢂsꢨngꢂcꢄaꢂhꢜ.ꢂThꢝmꢂvàoꢂ giápꢂtrongꢂlàngꢂvàꢂcácꢂvꢇnꢂchàiꢂkhácꢂcꢪngꢂ
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ47,ꢁthángꢁ7ꢁnꢅmꢁ2021
thamꢀgia,ꢀmꢁtꢀthuyꢂnꢀcóꢀ36ꢀmáiꢀchèo,ꢀbꢃnꢀ trꢠnꢀmiꢂnꢀthꢑꢝngꢀꢏóꢀlàꢀCꢐꢀChínꢀThꢑꢝngꢀ
chꢄꢀhuy.ꢀTheoꢀghiꢀchépꢀthꢅꢀsoꢀvꢆiꢀcácꢀlꢇꢀhꢁiꢀ Ngàn,ꢀcꢐꢀcóꢀtàiꢀtrꢡꢀbꢚnhꢀbꢪngꢀnꢑꢆcꢀsuꢃi.ꢀ
CꢐꢀChínꢀThꢑꢝngꢀNgànꢀꢏꢑꢝcꢀthꢊꢀꢋꢀnhiꢂuꢀ
nꢎiꢀnhꢑꢀꢏꢂnꢀCꢐꢀChínꢀꢌꢍngꢀMꢱꢀLꢖngꢀSꢎn,ꢀ
ꢏꢂnꢀCꢐꢀChínꢀThꢑꢝngꢀBꢤcꢀGiang,ꢀꢏꢂnꢀCꢐꢀ
ChínꢀTꢙyꢀThiꢠnꢲ
trongꢀvꢈngꢀbꢉyꢀgiꢊꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀthꢅꢀhꢁiꢀthiꢀbꢎiꢀ
thuyꢂnꢀrꢍngꢀꢋꢀꢏꢂnꢀChàiꢀlàꢀquyꢀmꢐꢀvàꢀꢏꢐngꢀ
vuiꢀnhꢉt.
2ꢀ2ꢀ2 ꢁꢂn Cꢃ Chín suꢄꢅ Rꢆng và tín ngꢇꢈng
thꢉ Mꢊu ꢋam Phꢌ, ꢋꢍ Phꢌ
ꢌꢂnꢀCꢐꢀChínꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀcóꢀtꢠnꢀchꢰꢀlàꢀ
LongꢀSꢎn,ꢀnꢪmꢀdꢑꢆiꢀchꢙnꢀnúiꢀRꢍngꢀnꢎiꢀ
cóꢀmꢖchꢀnꢑꢆcꢀsuꢃiꢀquanhꢀnꢦmꢀtrongꢀmát,ꢀ
doꢀvꢬyꢀdꢙnꢀgianꢀcꢛngꢀgꢤnꢀluꢐnꢀtꢠnꢀsuꢃiꢀ
vꢆiꢀtꢠnꢀꢏꢂn.ꢀQuaꢀcácꢀhóaꢀthꢙnꢀcꢔaꢀCꢐꢀꢏꢮꢀ
ꢏꢑꢝcꢀꢏꢂꢀcꢬpꢀcóꢀthꢩꢀthꢉyꢀxuꢉtꢀthꢙnꢀnguꢍnꢀ
gꢃcꢀcꢔaꢀCꢐꢀcóꢀlúcꢀlàꢀThiꢠnꢀPhꢔ,ꢀcóꢀlúcꢀ
làꢀ Phꢔꢀ Thꢑꢝngꢀ Ngànꢀ vàꢀ chúngꢀ tꢐiꢀ choꢀ
rꢪngꢀcꢐꢀcònꢀxuꢉtꢀthꢙnꢀtꢥꢀThoꢞiꢀPhꢔ.ꢀBꢋiꢀ
vꢅ,ꢀ cácꢀ nꢎiꢀthꢊꢀcꢐꢀꢏꢂuꢀꢋꢀ bꢠnꢀ cácꢀ mꢖchꢀ
nꢑꢆcꢀ tꢨꢀ nhiꢠnꢀ trongꢀ lành,ꢀ chꢞyꢀ quanhꢀ
nꢦm,ꢀdꢑꢆiꢀsꢨꢀcaiꢀquꢞnꢀcꢔaꢀcꢐ.ꢀLúcꢀgiángꢀ
ꢏꢍngꢀ cꢐꢀ múaꢀ quꢖt,ꢀ thꢠuꢀ hoa,ꢀ banꢀ nꢑꢆcꢀ
suꢃiꢀchꢰaꢀbꢚnhꢀchoꢀconꢀnhangꢀꢏꢚꢀtꢯ.ꢀVꢅꢀ
vꢬy,ꢀcóꢀthꢩꢀxꢘpꢀCꢐꢀChínꢀsuꢃiꢀRꢍngꢀꢋꢀꢌꢍꢀ
Sꢎnꢀlàꢀmꢁtꢀtrongꢀsꢃꢀcácꢀvꢡꢀthꢔyꢀthꢟnꢀꢏꢑꢝcꢀ
nhꢙnꢀ dꢙnꢀ nꢎiꢀ ꢏꢙyꢀ thꢊꢀ phꢜng,ꢀ nhꢑꢀ cácꢀ
thꢟnꢀꢌiꢩmꢀTꢑꢆc,ꢀNamꢀHꢞiꢀThꢟnꢀVꢑꢎng,ꢀ
TꢕꢀvꢡꢀThánhꢀNꢑꢎng,ꢀThánhꢀtꢗꢀnghꢂꢀcáꢀꢋꢀ
bꢠnꢀtrꢠn.ꢀTínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀMꢓuꢀTamꢀPhꢔ,ꢀ
TꢕꢀPhꢔꢀluꢐnꢀtꢍnꢀtꢖiꢀvàꢀphátꢀtriꢩnꢀkhꢐngꢀ
ngꢥngꢀ trongꢀ ꢏꢊiꢀ sꢃngꢀ ngꢑꢊiꢀ Viꢚtꢀ thꢨcꢀ
chꢉtꢀxuꢉtꢀphátꢀtꢥꢀchínhꢀnhuꢀcꢟuꢀcꢔaꢀhꢫ.ꢀ
Hꢫꢀmuꢃnꢀtꢅmꢀꢏꢘnꢀcácꢀvꢡꢀthꢟnꢀthánhꢀcóꢀ
thꢩꢀbanꢀphátꢀmayꢀmꢤn,ꢀtàiꢀlꢁcꢀchoꢀhiꢚnꢀ
tꢖiꢀꢏiꢂuꢀmàꢀhꢫꢀcꢟnꢀnhꢉt,ꢀkhꢐngꢀphꢞiꢀlàꢀ
conꢀꢏꢑꢊngꢀgiꢞiꢀthoátꢀkhꢱiꢀkhꢗꢀꢏauꢀꢋꢀkiꢘpꢀ
sau,ꢀꢋꢀthꢘꢀgiꢆiꢀkhácꢀnhꢑꢀgiáoꢀlꢳꢀcácꢀtꢐnꢀ
giáoꢀꢏꢂꢀcꢬp.ꢀꢌꢃiꢀvꢆiꢀngꢑꢊiꢀdꢙnꢀlaoꢀꢏꢁng,ꢀ
nhꢰngꢀmongꢀmꢱiꢀcꢔaꢀhꢫꢀlàꢀkháꢀthꢨcꢀtꢘ,ꢀ
nhꢑꢀ ꢏꢑꢝcꢀ mꢈaꢀ tꢐmꢀ cá,ꢀ ꢏꢑꢝcꢀ mꢈaꢀ lúa,ꢀ
buꢐnꢀmayꢀbánꢀꢏꢤt,ꢀdoꢀvꢬyꢀhꢫꢀtꢅmꢀꢏꢘnꢀtínꢀ
TínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀMꢓuꢀTamꢀPhꢔ,ꢀTꢕꢀPhꢔꢀ
làꢀloꢖiꢀhꢅnhꢀtínꢀngꢑꢒngꢀphꢗꢀbiꢘnꢀtrongꢀdꢙnꢀ
gian.ꢀTheoꢀtínꢀngꢑꢒngꢀnày,ꢀdꢙnꢀgianꢀquanꢀ
niꢚmꢀ vꢛꢀ trꢜꢀ ꢏꢑꢝcꢀ phꢙnꢀ chiaꢀ thànhꢀ cácꢀ
phꢔꢀdoꢀThánhꢀMꢓuꢀcaiꢀquꢞn.ꢀBanꢀꢏꢟuꢀlàꢀ
quanꢀniꢚmꢀTamꢀPhꢔ,ꢀgꢍmꢀThiꢠnꢀPhꢔꢀdoꢀ
MꢓuꢀThꢑꢝngꢀThiꢠnꢀcaiꢀquꢞn,ꢀThoꢞiꢀPhꢔꢀ
doꢀMꢓuꢀThoꢞiꢀvàꢀꢌꢡaꢀPhꢔꢀdoꢀMꢓuꢀꢌꢡa.ꢀ
Sauꢀnàyꢀbꢗꢀsungꢀthꢠmꢀmꢁtꢀmiꢂnꢀthꢕꢀtꢑꢀlàꢀ
NhꢖcꢀPhꢔꢀdoꢀMꢓuꢀThꢑꢝngꢀNgànꢀcaiꢀquꢞn.ꢀ
CꢐꢀChínꢀlàꢀmꢁtꢀtrongꢀcácꢀvꢡꢀthꢟnꢀthuꢁcꢀ
hàngꢀthánhꢀCꢐꢀtrongꢀtínꢀngꢑꢒngꢀTamꢀPhꢔ,ꢀ
TꢕꢀPhꢔ.ꢀꢢ5ꢣꢀ
CꢐꢀChínꢀcóꢀnhiꢂuꢀhóaꢀthꢙn,ꢀtrongꢀsꢃꢀ
ꢏóꢀCꢐꢀChínꢀGiꢘngꢀꢏꢑꢝcꢀthꢊꢀꢋꢀꢏꢂnꢀChínꢀ
Giꢘng,ꢀ Thanhꢀ Hóaꢀ làꢀ nꢗiꢀ tiꢘngꢀ hꢎnꢀ cꢞ.ꢀ
Tꢠnꢀcꢔaꢀngꢐiꢀꢏꢂnꢀnàyꢀbꢤtꢀnguꢍnꢀtꢥꢀviꢚcꢀ
cóꢀ9ꢀmiꢚngꢀgiꢘngꢀquanhꢀnꢦmꢀcóꢀnꢑꢆcꢀmátꢀ
ꢏꢈnꢀlꢠnꢀbꢠnꢀtrꢠnꢀmꢧtꢀꢏꢉtꢀbꢠnꢀdꢑꢆiꢀlàꢀmꢁtꢀ
dòngꢀ suꢃiꢀ tꢨꢀ nhiꢠnꢀ chꢞyꢀ quaꢀ ꢏꢂnꢀ Sòngꢀ
vàꢀꢏꢂnꢀChínꢀGiꢘng.ꢀSꢨꢀtíchꢀ kꢩꢀrꢪngꢀ Cꢐꢀ
làꢀconꢀgáiꢀNgꢫcꢀHoàng,ꢀlàꢀtiꢠnꢀcꢐꢀgiángꢀ
trꢟn.ꢀCꢐꢀcóꢀnhiꢂuꢀphépꢀthuꢬtꢀthꢟnꢀthꢐngꢀ
quꢞngꢀ ꢏꢖi,ꢀ tàiꢀ xemꢀ bóiꢀ nghꢅnꢀ quꢭ,ꢀ thꢊiꢀ
chiꢘnꢀtranhꢀloꢖnꢀlꢖc,ꢀCꢐꢀꢏꢮꢀtiꢠnꢀꢏoánꢀsꢨꢀ
viꢚcꢀgiúpꢀvuaꢀthꢤngꢀtrꢬn.ꢀTꢥꢀcꢐngꢀlaoꢀtoꢀ
lꢆnꢀꢏó,ꢀvuaꢀchoꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀlꢬpꢀꢏꢂnꢀthꢊ,ꢀCꢐꢀ
ngꢨꢀtrongꢀꢏꢂnꢀcaiꢀquꢞnꢀchínꢀmiꢚngꢀgiꢘngꢀ
tꢨꢀnhiꢠnꢀtrꢑꢆcꢀcꢯaꢀꢏꢂn.ꢀCꢐꢀChínꢀcònꢀhóaꢀ
thꢙnꢀꢋꢀꢏꢂnꢀSòngꢀSꢎn,ꢀlàꢀmꢁtꢀcungꢀnꢰꢀtrꢠnꢀ
thiꢠnꢀꢏꢅnh,ꢀdoꢀꢏánhꢀvꢒꢀchénꢀngꢫcꢀmàꢀbꢡꢀ ngꢑꢒngꢀthꢊꢀMꢓuꢀ-ꢀnhꢰngꢀvꢡꢀnꢰꢀthꢟnꢀmàꢀ
giángꢀ xuꢃngꢀ trꢟnꢀ theoꢀ hꢟuꢀ Thánhꢀ Mꢓuꢀ chꢕcꢀnꢦngꢀcꢎꢀbꢞnꢀcꢔaꢀngꢑꢊiꢀnꢰꢀlàꢀlàmꢀ
Liꢇuꢀ Hꢖnh.ꢀ Cóꢀ hóaꢀ thꢙnꢀ khácꢀ cꢔaꢀ cꢐꢀ ꢋꢀ choꢀsinhꢀsꢐi,ꢀlàmꢀchoꢀnhꢙnꢀlꢠn.ꢀ
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
2.3ꢀMꢁtꢀꢂàꢃꢀꢄánhꢀgꢃáꢀꢂꢅꢀhꢆꢀthꢇngꢀtínꢀngꢈꢉngꢀ
thꢊꢀthꢋꢌꢀthꢍnꢀꢎꢀꢏꢐꢀSꢑn,ꢀHꢒꢃꢀPhòng
8ꢀthꢑꢊngꢀcóꢀmꢑaꢀrào,ꢀdꢙnꢀgianꢀchoꢀrꢪngꢀ
ꢏóꢀlàꢀcꢰꢀmꢑaꢀrꢯaꢀsꢙnꢀꢏꢅnhꢀꢶꢀgiꢮꢀhꢁi.ꢀHiꢚnꢀ
tꢑꢝngꢀtꢨꢀnhiꢠnꢀnàyꢀnhꢑꢀmꢁtꢀngꢟmꢀꢳꢀbáoꢀ
hiꢚuꢀsꢨꢀꢑngꢀthuꢬnꢀcꢔaꢀthꢟnꢀlinh,ꢀbanꢀmꢑaꢀ
thuꢬnꢀgióꢀhòaꢀchoꢀnhꢙnꢀdꢙn.ꢀꢌꢍngꢀthꢊiꢀtínhꢀ
bꢞnꢀꢏꢡaꢀtrongꢀhꢚꢀthꢃngꢀthꢊꢀthꢔyꢀthꢟnꢀꢋꢀꢌꢍꢀ
Sꢎn,ꢀHꢞiꢀPhòngꢀcònꢀphꢞiꢀkꢩꢀꢏꢘnꢀtꢜcꢀthꢊꢀBàꢀ
ꢌꢘꢀꢋꢀchꢙnꢀHònꢀꢌꢁc,ꢀphꢑꢊngꢀNgꢫcꢀHꢞi.ꢀCóꢀ
nhiꢂuꢀcáchꢀkꢩꢀvꢂꢀhuyꢂnꢀthoꢖiꢀcꢔaꢀBàꢀꢌꢘ,ꢀ
thꢨcꢀchꢉtꢀcáiꢀchꢘtꢀcꢔaꢀvꢡꢀthꢟnꢀꢋꢀꢏꢙyꢀnhꢪmꢀ
mꢜcꢀꢏíchꢀhiꢘnꢀsinhꢀchoꢀbiꢩnꢀcꢞꢀ-ꢀnꢑꢆcꢀꢏꢩꢀ
cꢟuꢀan.ꢀSauꢀnày,ꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀꢏꢮꢀthayꢀthꢘꢀbꢪngꢀ
viꢚcꢀhiꢘnꢀsinhꢀconꢀtrꢙuꢀthꢤngꢀcuꢁcꢀtrongꢀ
hꢁiꢀchꢫiꢀtrꢙu.ꢀCꢈngꢀvꢆiꢀꢏóꢀviꢚcꢀthꢊꢀcúngꢀvꢡꢀ
thꢟnꢀꢌꢞoꢀDáuꢀꢶꢀNamꢀHꢞiꢀThꢟnꢀVꢑꢎng,ꢀthꢊꢀ
ThánhꢀTꢗꢀnghꢂꢀCáꢀlàꢀmꢁtꢀdꢖngꢀthꢕcꢀthꢊꢀ
ThànhꢀHoàng.ꢀThànhꢀHoàngꢀlàꢀvꢡꢀthꢟnꢀbꢞoꢀ
trꢝꢀcheꢀtrꢋꢀchoꢀmꢁtꢀvꢈng,ꢀhayꢀlàꢀngꢑꢊiꢀcóꢀ
cꢐngꢀvꢆiꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀtrongꢀvꢈngꢀnhꢑꢀdꢖyꢀdꢙnꢀ
làmꢀnghꢂꢀ-ꢀTꢗꢀnghꢂ,ꢀcꢐngꢀꢏánhꢀgiꢧcꢀbꢞoꢀ
vꢚꢀbꢊꢀcõiꢲꢀꢌꢙyꢀlàꢀmꢐꢀtípꢀphꢗꢀbiꢘnꢀtrongꢀ
tínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀthꢟnꢀcꢔaꢀngꢑꢊiꢀViꢚtꢀNam,ꢀ
ꢏꢃiꢀvꢆiꢀtꢥngꢀvꢈngꢀsꢵꢀcóꢀꢏꢧcꢀtrꢑngꢀriꢠngꢀvꢂꢀ
gꢃcꢀtích,ꢀlaiꢀlꢡchꢀvàꢀcꢐngꢀtrꢖngꢀcꢔaꢀthꢟn.ꢀ
NamꢀHꢞiꢀThꢟnꢀVꢑꢎngꢀꢏꢑꢝcꢀthꢊꢀꢋꢀꢏꢞoꢀDáuꢀ
ꢏꢑꢝcꢀchoꢀlàꢀmꢁtꢀvꢡꢀtꢑꢆngꢀnhàꢀTrꢟnꢀ chꢘtꢀ
trꢬnꢀtrꢐiꢀdꢖtꢀvàoꢀꢏꢞo,ꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀꢏemꢀlꢬpꢀꢏꢂnꢀ
thꢊ.ꢀKhꢐngꢀphꢞiꢀngꢓuꢀnhiꢠnꢀmàꢀngꢑꢊiꢀdꢙnꢀ
ꢌꢍꢀSꢎnꢀlꢖiꢀlanꢀtruyꢂnꢀsꢨꢀlinhꢀthiꢠngꢀcꢔaꢀ
thꢟnꢀꢏꢞo.ꢀBꢋiꢀhònꢀꢏꢞoꢀhoangꢀsꢎꢀnàyꢀꢏꢑꢝcꢀ
víꢀnhꢑꢀviꢠnꢀngꢫcꢀꢏꢑꢝcꢀcácꢀdꢮyꢀnúiꢀtrꢠnꢀbánꢀ
ꢏꢞoꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀchꢟuꢀvꢂ,ꢀmuꢃnꢀꢏiꢀꢏánhꢀbꢤtꢀxaꢀ
khꢎiꢀtꢉtꢀlꢵꢀphꢞiꢀquaꢀꢏꢞo.ꢀChínhꢀvꢅꢀvꢬyꢀmàꢀ
trongꢀ lꢇꢀ hꢁiꢀ thꢊꢀ Namꢀ Hꢞiꢀ Thꢟnꢀ Vꢑꢎng,ꢀ
nhꢙnꢀdꢙnꢀthꢞꢀthuyꢂnꢀrꢍngꢀbꢪngꢀgiꢉy,ꢀlàmꢀ
lꢇꢀvàoꢀlúcꢀnꢯaꢀꢏꢠmꢀvàꢀlꢟnꢀnàoꢀsauꢀkhiꢀlꢇꢀ
xongꢀthꢅꢀsóngꢀgióꢀnꢗiꢀcꢍnꢀlꢠnꢀmꢁtꢀlúcꢀrꢍiꢀ
tan,ꢀbáoꢀhiꢚuꢀꢏꢮꢀꢏꢑꢝcꢀthꢟnꢀchꢕngꢀgiám.ꢀ
ViꢚcꢀthꢊꢀTꢗꢀnghꢂꢀcꢛngꢀtꢍnꢀtꢖiꢀꢋꢀkhuꢀvꢨcꢀ
ꢌꢍꢀSꢎnꢀmꢁtꢀlꢟnꢀnꢰaꢀminhꢀchꢕngꢀchoꢀsꢨꢀ
bꢤtꢀrꢇꢀcꢔaꢀtínꢀngꢑꢒngꢀnꢐngꢀnghiꢚpꢀtrongꢀ
vꢈng,ꢀꢏꢍngꢀthꢊiꢀꢏꢮꢀthꢉyꢀsꢨꢀgiaoꢀthoaꢀvꢆiꢀ
2ꢀ3ꢀ1 ꢋín ngꢇꢈng thꢉ thꢌꢎ thꢏn ꢐ ꢁꢆ Sꢑn bꢒt
nguꢆn tꢓ ꢔꢉꢅ sꢄng cꢌa ngꢇꢉꢅ dꢕn, vꢓa mang
tính bꢖn ꢔꢗa rꢅꢘng và tính phꢙ bꢅꢚn chung
Haiꢀnguꢍnꢀtꢖoꢀlꢬpꢀsinhꢀkꢘꢀchꢔꢀyꢘuꢀcꢔaꢀ
ngꢑꢊiꢀdꢙnꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀlàꢀdꢨaꢀvàoꢀꢏꢉtꢀꢏaiꢀvàꢀbiꢩnꢀ
cꢞ.ꢀTrongꢀꢏóꢀtrꢑꢆcꢀhꢘtꢀphꢞiꢀkꢩꢀꢏꢘnꢀkhuꢀvꢨcꢀ
ꢏꢍiꢀnúiꢀvꢆiꢀdꢮyꢀnúiꢀRꢍngꢀlàmꢀxꢑꢎngꢀsꢃngꢀ
vꢑꢎnꢀraꢀbiꢩn,ꢀquanhꢀchꢙnꢀnúiꢀlàꢀnhꢰngꢀbꢮiꢀ
ꢏꢉtꢀdoꢀphꢈꢀsaꢀsꢐngꢀVꢦnꢀꢴc,ꢀsꢐngꢀTháiꢀBꢅnhꢀ
bꢍiꢀtꢜ,ꢀxaꢀhꢎnꢀmꢆiꢀlàꢀcácꢀbꢮiꢀcátꢀvenꢀbiꢩn.ꢀ
ꢌꢡaꢀhꢅnhꢀnàyꢀtꢖoꢀꢏiꢂuꢀkiꢚnꢀchoꢀcꢑꢀdꢙnꢀꢏꢘnꢀ
khaiꢀphá,ꢀsinhꢀsꢃngꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀsꢆmꢀthíchꢀ
nghiꢀvꢆiꢀviꢚcꢀlàmꢀnꢐngꢀnghiꢚpꢀnhꢑꢀcꢉyꢀlúa,ꢀ
trꢍngꢀcꢙyꢀꢦnꢀquꢞ,ꢀkhaiꢀthácꢀvꢑꢊnꢀꢏꢍi,ꢀsauꢀ
làꢀvꢑꢎnꢀkhꢎiꢀ ꢏánhꢀ cá.ꢀDoꢀvꢬyꢀ trongꢀꢏꢊiꢀ
sꢃngꢀtꢙmꢀlinhꢀcꢔaꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀtꢍnꢀtꢖiꢀ
tínꢀngꢑꢒngꢀnꢐngꢀnghiꢚpꢀnhꢑꢀbaoꢀlàngꢀquꢠꢀ
vꢈngꢀꢏꢍngꢀbꢪngꢀBꢤcꢀBꢁꢀkhác.ꢀHoꢖtꢀꢏꢁngꢀ
nꢐngꢀnghiꢚpꢀthꢑꢊngꢀchꢡuꢀsꢨꢀchiꢀphꢃiꢀrõꢀrꢚtꢀ
cꢔaꢀcácꢀhiꢚnꢀtꢑꢝngꢀtꢨꢀnhiꢠnꢀnhꢑꢀthꢊiꢀtiꢘt,ꢀ
khíꢀhꢬu,ꢀꢏꢉtꢀꢏai,ꢀnguꢍnꢀnꢑꢆcꢲVꢅꢀthꢘꢀconꢀ
ngꢑꢊiꢀgánꢀchoꢀchúngꢀmꢁtꢀlinhꢀhꢍn,ꢀmꢁtꢀvꢡꢀ
thꢟnꢀcaiꢀquꢞn.ꢀTꢥꢀꢏóꢀhꢫꢀcꢟuꢀxinꢀnhꢬnꢀꢏꢑꢝcꢀ
sꢨꢀcheꢀchꢋꢀtꢥꢀnhꢰngꢀthꢘꢀlꢨcꢀsiꢠuꢀnhiꢠnꢀnàyꢀ
ꢏꢩꢀmꢑaꢀthuꢬnꢀgióꢀhòaꢀchoꢀmꢈaꢀmàngꢀtꢑꢎiꢀ
tꢃt.ꢀꢌꢙyꢀlàꢀnhꢬnꢀthꢕcꢀphꢗꢀbiꢘnꢀꢋꢀnhiꢂuꢀdꢙnꢀ
tꢁc.ꢀYꢘuꢀtꢃꢀnꢑꢆcꢀluꢐnꢀꢏꢑꢝcꢀchoꢀlàꢀꢏóngꢀvaiꢀ
tròꢀquanꢀtrꢫngꢀnhꢉtꢀnhꢅꢀtrongꢀnꢐngꢀnghiꢚp,ꢀ
dꢙnꢀgianꢀcóꢀcꢙuꢀ“Nhꢉtꢀnꢑꢆc,ꢀnhꢅꢀphꢙn,ꢀtamꢀ
cꢟn,ꢀtꢕꢀgiꢃng”,ꢀdꢓnꢀꢏꢘnꢀnhómꢀthꢟnꢀnꢑꢆcꢀ
sꢵꢀthꢑꢊngꢀxuyꢠnꢀꢏꢑꢝcꢀngꢑꢊiꢀdꢙnꢀcꢟuꢀviꢚnꢀ
trongꢀꢏꢊiꢀsꢃngꢀcꢔaꢀhꢫ.ꢀThꢟnꢀꢌiꢩmꢀTꢑꢆcꢀhayꢀ
vꢡꢀthꢟnꢀvꢘtꢀchꢙnꢀchimꢀlàꢀthꢟnꢀnꢑꢆcꢀcóꢀtínhꢀ
chꢉtꢀbꢞnꢀꢏꢡaꢀcꢔaꢀꢌꢍꢀSꢎn,ꢀꢏꢑꢝcꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀ
thꢊꢀphꢜngꢀcoiꢀnhꢑꢀvꢡꢀthꢟnꢀcꢔaꢀcꢞꢀTꢗngꢀꢌꢍꢀ
Sꢎnꢀxꢑaꢀkia.ꢀNghiꢀthꢕcꢀtꢘꢀthꢟnꢀꢌiꢩmꢀTꢑꢆcꢀ
làꢀdꢙngꢀlꢠnꢀconꢀtrꢙuꢀchꢫiꢀthꢤngꢀcuꢁc.ꢀThꢊiꢀ
gianꢀ tꢗꢀ chꢕcꢀ lꢇꢀ hꢁiꢀcúngꢀ thꢟnꢀ vàoꢀ thángꢀ
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ47,ꢁthángꢁ7ꢁnꢅmꢁ2021
tínꢀngꢑꢒngꢀngꢑꢀnghiꢚpꢀcꢔaꢀnhómꢀdꢙnꢀcꢑꢀ tínꢀngꢑꢒngꢀtꢍnꢀtꢖiꢀꢋꢀvenꢀbiꢩnꢀnꢎiꢀcóꢀhoꢖtꢀ
ꢏꢁngꢀ ꢏánhꢀ cáꢀ diꢇnꢀ raꢀ thꢑꢊngꢀ xuyꢠnꢀ màꢀ
trungꢀtꢙmꢀtínꢀngꢑꢒngꢀlàꢀvꢈngꢀbiꢩnꢀQuꢸnhꢀ
Lꢑu,ꢀNghꢚꢀAn.ꢀViꢚcꢀtꢐnꢀthꢊꢀbꢃnꢀvꢡꢀnꢰꢀthꢟnꢀ
trongꢀtínꢀngꢑꢒngꢀTꢕꢀVꢡꢀThánhꢀNꢑꢎngꢀcóꢀ
nétꢀtꢑꢎngꢀꢏꢍngꢀvꢆiꢀtínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀMꢓuꢀtꢍnꢀ
tꢖiꢀvꢐꢀcꢈngꢀphꢗꢀbiꢘnꢀtrongꢀtꢙmꢀthꢕcꢀngꢑꢊiꢀ
Viꢚt.ꢀBꢃnꢀnꢰꢀthꢟnꢀꢏꢑꢝcꢀchoꢀlàꢀlinhꢀꢕngꢀtrꢠnꢀ
khꢤpꢀvꢈngꢀbiꢩnꢀhꢇꢀkꢠuꢀcꢟuꢀlàꢀꢏꢑꢝcꢀtrꢝꢀgiúp,ꢀ
giꢃngꢀvꢆiꢀquanꢀniꢚmꢀvꢂꢀcácꢀPhꢔꢀ-ꢀcácꢀmiꢂnꢀ
trongꢀ tínꢀ ngꢑꢒngꢀ Mꢓuꢀ doꢀ bꢃnꢀ vꢡꢀ Thánhꢀ
Mꢓuꢀcaiꢀquꢞn.ꢀConꢀsꢃꢀbꢃnꢀ-ꢀTꢕꢀVꢡꢀThánhꢀ
NꢑꢎngꢀcꢛngꢀtꢑꢎngꢀꢏꢍngꢀvꢆiꢀbꢃnꢀvꢡꢀThánhꢀ
Mꢓu.ꢀTꢨuꢀchungꢀlꢖi,ꢀmꢧcꢀdꢈꢀtínꢀngꢑꢒngꢀnàyꢀ
cóꢀmꢁtꢀbiꢠnꢀꢏꢁꢀꢞnhꢀhꢑꢋngꢀꢏꢬmꢀꢏꢧcꢀꢋꢀvꢈngꢀ
biꢩnꢀmiꢂnꢀTrung,ꢀnhꢑngꢀthꢐngꢀquaꢀquáꢀtrꢅnhꢀ
diꢀdꢙnꢀꢏꢮꢀꢏꢘnꢀkhuꢀvꢨcꢀꢌꢍꢀSꢎn,ꢀHꢞiꢀPhòngꢀꢶꢀ
mꢁtꢀvꢈngꢀbiꢩnꢀvꢓnꢀꢏangꢀtrongꢀgiaiꢀꢏoꢖnꢀbꢍiꢀ
ꢏꢤp,ꢀcꢑꢀdꢙnꢀvꢯaꢀlàmꢀngꢑꢀnghiꢚpꢀvàꢀnꢐngꢀ
nghiꢚpꢀꢏanꢀxen.ꢀꢌꢂnꢀChàiꢀthꢊꢀTꢕꢀVꢡꢀThánhꢀ
NꢑꢎngꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀꢏꢑꢝcꢀxꢙyꢀdꢨngꢀvàoꢀgiꢰaꢀ
thꢘꢀkꢄꢀXIXꢀvàꢀꢏꢮꢀtrꢞiꢀquaꢀkhángꢀchiꢘnꢀchꢃngꢀ
Pháp,ꢀꢏꢘnꢀnꢦmꢀ1992ꢀꢏꢑꢝcꢀtrꢈngꢀtuꢀnhꢑꢀhiꢚnꢀ
trꢖngꢀngàyꢀnay.ꢀNꢘuꢀdiꢀtíchꢀꢏꢂnꢀChàiꢀthꢊꢀ
TꢕꢀVꢡꢀThánhꢀNꢑꢎngꢀlàꢀmꢁtꢀtrongꢀsꢃꢀcácꢀ
tínꢀngꢑꢒngꢀthꢔyꢀthꢟnꢀphꢗꢀbiꢘnꢀthꢅꢀꢏꢂnꢀLongꢀ
Sꢎnꢀhayꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀnꢎiꢀꢏꢙyꢀquenꢀgꢫiꢀlàꢀꢏꢂnꢀ
CꢐꢀChínꢀsuꢃiꢀRꢍngꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎn,ꢀcònꢀthꢊꢀmꢁtꢀ
vꢡꢀthꢟnꢀquyꢂnꢀphépꢀtrongꢀtínꢀngꢑꢒngꢀMꢓuꢀ
cꢔaꢀnꢑꢆcꢀta.ꢀVꢡꢀthꢟnꢀnàyꢀꢏꢑꢝcꢀxꢘpꢀvàoꢀhàngꢀ
Cꢐ.ꢀVꢆiꢀngꢑꢊiꢀꢌꢍꢀSꢎn,ꢀnꢑꢆcꢀsuꢃiꢀtꢥꢀnúiꢀ
Rꢍngꢀcóꢀmꢁtꢀgiáꢀtrꢡꢀꢏꢧcꢀbiꢚt,ꢀbꢋiꢀsuꢃiꢀquanhꢀ
nꢦmꢀ choꢀ raꢀ nguꢍnꢀ nꢑꢆcꢀ trongꢀ mát.ꢀ Mà,ꢀ
nꢑꢆcꢀchínhꢀlàꢀyꢘuꢀtꢃꢀquanꢀtrꢫngꢀchoꢀtrꢍngꢀ
trꢫtꢀvàꢀphꢜcꢀvꢜꢀchoꢀꢏꢊiꢀsꢃngꢀnꢠnꢀꢏꢑꢝcꢀdꢙnꢀ
gianꢀthiꢠngꢀhóaꢀgánꢀchoꢀmꢁtꢀnꢰꢀthꢟnꢀtrꢐngꢀ
coi,ꢀcaiꢀquꢞn.ꢀTínhꢀphꢗꢀbiꢘnꢀtꢍnꢀtꢖiꢀtrongꢀtínꢀ
ngꢑꢒngꢀthꢊꢀnꢰꢀthꢟnꢀcóꢀgꢃcꢀthꢔyꢀthꢟnꢀꢋꢀꢌꢍꢀ
Sꢎnꢀxuꢉtꢀphátꢀtꢥꢀquanꢀniꢚmꢀdꢙnꢀgianꢀchoꢀ
rꢪngꢀngꢑꢊiꢀnꢰꢀmangꢀchꢕcꢀnꢦngꢀsángꢀtꢖo,ꢀ
cheꢀtrꢋꢀvàꢀbꢞoꢀvꢚ.ꢀTꢥꢀꢏóꢀdꢓnꢀꢏꢘnꢀviꢚcꢀnhꢙnꢀ
dꢙnꢀgꢯiꢀgꢤmꢀniꢂmꢀtinꢀvàoꢀcácꢀvꢡꢀnꢰꢀthꢟn,ꢀ
ꢏánhꢀcá.ꢀ
Bꢠnꢀcꢖnhꢀnghꢂꢀnꢐngꢀnghiꢚp,ꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀ
cònꢀcóꢀnhómꢀdꢙnꢀcꢑꢀtheoꢀnghꢂꢀngꢑꢀnghiꢚp.ꢀ
Nhꢰngꢀngꢑꢊiꢀnàyꢀcóꢀthꢩꢀlàꢀdꢙnꢀsꢃngꢀtrongꢀ
khuꢀvꢨcꢀꢏꢉtꢀliꢂn,ꢀdꢟnꢀvꢑꢎnꢀraꢀbꢊꢀbiꢩnꢀꢏꢩꢀ
khaiꢀthácꢀlꢝiꢀíchꢀtꢥꢀbiꢩnꢀcꢞ.ꢀNhꢑngꢀcꢛngꢀcóꢀ
trꢑꢊngꢀhꢝpꢀlàꢀngꢑꢊiꢀꢏꢘnꢀtꢥꢀnꢎiꢀkhác,ꢀnhꢰngꢀ
ngꢑꢀdꢙnꢀtꢥꢀmiꢂnꢀTrungꢀlàꢀThanhꢀHóa,ꢀNghꢚꢀ
Anꢀ tꢅmꢀ ꢏꢘnꢀ vꢈngꢀ ꢏꢉtꢀ mꢆiꢀ ꢏꢩꢀ sinhꢀ sꢃng.ꢀ
Khácꢀvꢆiꢀcꢑꢀdꢙnꢀlꢙuꢀꢏꢊiꢀtrongꢀꢏꢉtꢀliꢂn,ꢀcꢑꢀ
dꢙnꢀꢋꢀcácꢀtꢄnhꢀvenꢀbiꢩnꢀmiꢂnꢀTrungꢀsꢃngꢀ
dꢨaꢀvàoꢀbiꢩnꢀnhiꢂuꢀhꢎn.ꢀCꢁngꢀvꢆiꢀviꢚcꢀdꢞiꢀ
dꢉtꢀ miꢂnꢀ Trungꢀ khꢤcꢀ nghiꢚtꢀ khiꢘnꢀ cuꢁcꢀ
sꢃngꢀconꢀngꢑꢊiꢀtrꢋꢀnꢠnꢀkhóꢀkhꢦnꢀhꢎn,ꢀhꢫꢀ
phꢞiꢀ tꢅmꢀ cáchꢀ ꢏiꢀ raꢀ nꢎiꢀ khác.ꢀ Tꢥꢀ ꢏóꢀ dꢓnꢀ
ꢏꢘnꢀviꢚcꢀcóꢀnhꢰngꢀnhómꢀngꢑꢀdꢙnꢀꢋꢀThanhꢀ
Hóa,ꢀNghꢚꢀAnꢀtrꢠnꢀꢏꢑꢊngꢀꢏiꢀꢏánhꢀcá,ꢀgꢧpꢀ
nꢖn,ꢀ bꢡꢀ gióꢀ bꢮoꢀ ꢏánhꢀ giꢖtꢀ vàoꢀ vꢈngꢀ biꢩnꢀ
ꢌꢍꢀSꢎnꢀhoꢧcꢀhꢫꢀꢏꢮꢀtꢅmꢀꢏꢑꢊngꢀꢏꢘnꢀꢏꢙy.ꢀꢷꢀ
ꢌꢍꢀSꢎnꢀcóꢀlàngꢀchàiꢀVꢖnꢀHꢑꢎngꢀcꢑꢀdꢙnꢀtꢥꢀ
nhiꢂuꢀnꢎiꢀꢏꢘn,ꢀtrongꢀꢏóꢀcóꢀbaꢀdòngꢀhꢫꢀꢏꢘnꢀ
ꢏꢡnhꢀcꢑꢀtꢥꢀsꢆmꢀtheoꢀlꢊiꢀcácꢀcꢜꢀcaoꢀniꢠnꢀlàꢀ
hꢫꢀNguyꢇnꢀtꢥꢀNghꢚꢀAn,ꢀhꢫꢀꢌꢧngꢀꢋꢀThanhꢀ
Hóa,ꢀhꢫꢀBꢈiꢀꢋꢀHuꢘꢀꢏꢂuꢀdiꢀchuyꢩnꢀtꢥꢀmiꢂnꢀ
Trungꢀra.ꢀXuꢉtꢀphátꢀtꢥꢀnhómꢀdꢙnꢀlàmꢀngꢑꢀ
nghiꢚpꢀnàyꢀmàꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀcònꢀtꢍnꢀtꢖiꢀthꢠmꢀ
cácꢀtínꢀngꢑꢒngꢀgꢤnꢀvꢆiꢀnghꢂꢀꢏiꢀbiꢩn.ꢀNꢘuꢀ
tínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀTꢗꢀnghꢂꢀCáꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀmangꢀ
nétꢀriꢠngꢀcꢔaꢀꢏꢡaꢀphꢑꢎngꢀthꢅꢀtínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀ
TꢕꢀVꢡꢀThánhꢀNꢑꢎngꢀꢏꢮꢀmangꢀtínhꢀphꢗꢀbiꢘnꢀ
chungꢀkhꢐngꢀchꢄꢀcóꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀmàꢀcònꢀtrꢠnꢀ
cꢞꢀnꢑꢆc.ꢀTínꢀngꢑꢒngꢀnàyꢀtheoꢀchꢙnꢀnhꢰngꢀ
ngꢑꢀdꢙnꢀbiꢩnꢀmiꢂnꢀTrungꢀꢏꢘnꢀsinhꢀcꢎꢀlꢬpꢀ
nghiꢚpꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎn,ꢀꢏꢑꢝcꢀngꢑꢊiꢀdꢙnꢀcoiꢀnhꢑꢀ
vꢡꢀthꢟnꢀtꢥꢀquꢠꢀhꢑꢎngꢀcꢛꢀꢏꢘnꢀvꢈngꢀꢏꢘnꢀmꢆiꢀ
ꢏꢩꢀtrꢝꢀgiúpꢀchoꢀhꢫꢀvꢂꢀmꢧtꢀniꢂmꢀtinꢀtinhꢀthꢟn.ꢀ
Hꢫꢀtinꢀbꢃnꢀvꢡꢀthꢟnꢀnàyꢀluꢐnꢀhiꢩnꢀlinhꢀvàꢀphꢈꢀ
hꢁꢀchoꢀngꢑꢊiꢀngꢑꢀdꢙnꢀꢏiꢀbiꢩn,ꢀhꢇꢀtrꢠnꢀbiꢩnꢀ
gꢧpꢀsꢨꢀgꢅꢀmàꢀkꢠuꢀcꢟuꢀTꢕꢀVꢡꢀThánhꢀNꢑꢎngꢀ
thꢅꢀꢏꢂuꢀlinhꢀꢕng.ꢀDꢇꢀthꢉyꢀꢏꢙyꢀlàꢀloꢖiꢀhꢅnhꢀ
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
cóꢀlúcꢀlàꢀvꢡꢀthꢟnꢀnꢑꢆcꢀcaiꢀquꢞnꢀnguꢍnꢀnꢑꢆcꢀ ꢌꢃiꢀvꢆiꢀngꢑꢊiꢀdꢙnꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀꢏꢙyꢀlàꢀvꢡꢀthꢟnꢀ
nghꢂꢀcáꢀcꢔaꢀngꢑꢊiꢀngꢑꢀdꢙn.ꢀCꢑꢀdꢙnꢀꢋꢀꢌꢍꢀ
Sꢎnꢀvꢂꢀgꢃcꢀgácꢀcóꢀnhómꢀlàꢀcꢑꢀdꢙnꢀcꢑꢀtrúꢀ
lꢙuꢀnꢦmꢀtrongꢀꢏꢉtꢀliꢂn,ꢀ hꢫꢀsꢃngꢀchꢔꢀyꢘuꢀ
bꢪngꢀviꢚcꢀkhaiꢀthácꢀnguꢍnꢀlꢝiꢀtꢥꢀꢏꢍiꢀnúiꢀvàꢀ
cácꢀbꢮiꢀbꢍiꢀphꢈꢀsaꢀꢏꢩꢀtrꢍngꢀtrꢫt,ꢀbiꢩnꢀꢏꢃiꢀ
vꢆiꢀꢀhꢫꢀmꢆiꢀchꢄꢀꢏemꢀꢏꢘnꢀnhꢰngꢀnguꢍnꢀlꢝiꢀ
nhꢱ.ꢀTuyꢀnhiꢠn,ꢀngoàiꢀnhómꢀdꢙnꢀcꢑꢀsꢃngꢀ
dꢨaꢀ chꢔꢀ yꢘuꢀ vàoꢀ nꢐngꢀ nghiꢚpꢀ làꢀ nhꢰngꢀ
nhómꢀ làmꢀ ngꢑꢀ nghiꢚpꢀ thànhꢀ thꢜc,ꢀ gꢃcꢀ
gácꢀlàꢀnhꢰngꢀdòngꢀhꢫꢀtꢥꢀbiꢩnꢀmiꢂnꢀTrungꢀ
nhꢑꢀNghꢚꢀAn,ꢀThanhꢀHóaꢀꢏꢘnꢀsinhꢀcꢎꢀlꢬpꢀ
nghiꢚpꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎn,ꢀhꢫꢀꢏꢮꢀquenꢀꢏiꢀbiꢩnꢀhꢎn.ꢀ
Tꢥꢀkhiꢀcóꢀsꢨꢀcꢑꢀtrúꢀꢏanꢀxenꢀcꢔaꢀcácꢀnhómꢀ
dꢙnꢀnàyꢀdꢓnꢀꢏꢘnꢀviꢚcꢀgiaoꢀthoaꢀquaꢀlꢖiꢀvꢂꢀ
mꢧtꢀniꢂmꢀtinꢀtrongꢀꢏꢊiꢀsꢃngꢀcꢁngꢀꢏꢍngꢀcꢔaꢀ
chínhꢀhꢫ.ꢀMꢁtꢀbꢠnꢀlàꢀthànhꢀtꢃꢀnꢐngꢀnghiꢚpꢀ
hiꢚnꢀhꢰuꢀtrongꢀtínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀTꢗꢀnghꢂꢀkꢘtꢀ
hꢝpꢀvꢆiꢀnghꢂꢀꢏiꢀbiꢩnꢀcꢔaꢀnhómꢀcꢑꢀdꢙnꢀlàmꢀ
ngꢑꢀnghiꢚp.ꢀꢌiꢂuꢀꢏángꢀchúꢀꢳ,ꢀꢏꢂnꢀThánhꢀ
TꢗꢀNghꢂꢀCáꢀꢋꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀꢏꢑꢝcꢀꢏꢧtꢀꢋꢀkhuꢀvꢨcꢀ
nayꢀlàꢀphꢑꢊngꢀVꢖnꢀHꢑꢎng,ꢀtrꢑꢆcꢀkiaꢀVꢖnꢀ
Hꢑꢎngꢀvꢃnꢀlàꢀmꢁtꢀlàngꢀchàiꢀvꢆiꢀꢏaꢀsꢃꢀdꢙnꢀ
sꢃngꢀbꢪngꢀnghꢂꢀꢏánhꢀcá.ꢀThꢕꢀba,ꢀtrongꢀhaiꢀ
tínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀNamꢀHꢞiꢀThꢟnꢀVꢑꢎngꢀvàꢀ
thꢊꢀTꢕꢀVꢡꢀThánhꢀNꢑꢎng,ꢀchúngꢀtꢐiꢀthꢉyꢀ
cácꢀvꢡꢀthꢟnꢀnàyꢀnꢤmꢀgiꢰꢀnhꢰngꢀchꢕcꢀnꢦngꢀ
nhꢑꢀthꢟnꢀThànhꢀHoàngꢀꢶꢀvꢡꢀthꢟnꢀcheꢀtrꢋ,ꢀ
bꢞoꢀtrꢝꢀchoꢀmꢁtꢀvꢈng.ꢀNꢘu,ꢀNamꢀHꢞiꢀThꢟnꢀ
Vꢑꢎngꢀ ꢏꢑꢝcꢀ coiꢀ làꢀ vꢡꢀ thꢟnꢀ ꢏꢞoꢀ Dáuꢀ ꢌꢍꢀ
Sꢎn,ꢀxuꢉtꢀthꢙnꢀlàꢀmꢁtꢀngꢑꢊiꢀꢏánhꢀcáꢀchꢘtꢀ
dꢖtꢀvàoꢀꢏꢞoꢀhayꢀmꢁtꢀvꢡꢀtꢑꢆngꢀchꢘtꢀtrꢬnꢀtrꢠnꢀ
biꢩnꢀꢏꢑꢝcꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀanꢀtángꢀtꢖiꢀꢏꢙy.ꢀThꢅ,ꢀ
tꢜcꢀthꢊꢀTꢕꢀVꢡꢀThánhꢀNꢑꢎngꢀtꢖiꢀꢏꢂnꢀChàiꢀ
phꢑꢊngꢀ Vꢖnꢀ Hꢑꢎngꢀ làꢀ mꢁtꢀ thꢟnꢀ Thànhꢀ
Hoàngꢀꢋꢀquꢠꢀcꢛꢀcꢔaꢀnhꢰngꢀngꢑꢊiꢀngꢑꢀdꢙnꢀ
vꢈngꢀbiꢩnꢀmiꢂnꢀTrungꢀꢏꢘnꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀꢏꢡnhꢀcꢑꢀ
làmꢀnꢎiꢀꢋꢀmꢆi.ꢀNhꢑꢀvꢬyꢀtínꢀngꢑꢒngꢀnꢐngꢀ
nghiꢚpꢀmꢁtꢀlꢟnꢀnꢰaꢀgꢧpꢀgꢒꢀniꢂmꢀtinꢀcꢔaꢀ
ngꢑꢊiꢀdꢙnꢀngꢑꢀnghiꢚp.ꢀTrongꢀnghiꢀlꢇꢀthꢊꢀ
NamꢀHꢞiꢀThꢟnꢀVꢑꢎngꢀꢋꢀꢏꢞoꢀDáu,ꢀngꢑꢊiꢀ
dꢙnꢀ thꢑꢊngꢀ tꢗꢀ chꢕcꢀ vàoꢀbuꢗiꢀ ꢏꢠmꢀ nhꢪmꢀ
phꢜcꢀvꢜꢀnꢐngꢀnghiꢚp,ꢀcóꢀlúcꢀlàꢀcácꢀthꢟnꢀbiꢩnꢀ
phꢈꢀhꢁꢀngꢑꢊiꢀdꢙnꢀꢏiꢀbiꢩn.ꢀ
2ꢀ3ꢀ3 ꢋín ngꢇꢈng thꢉ thꢌꢎ thꢏn ꢐ ꢁꢆ Sꢑn
là sꢛ gꢅao thoa gꢅꢜa tín ngꢇꢈng thꢉ thꢏn
nꢇꢝc trong nꢃng nghꢅꢞp và tín ngꢇꢈng thꢉ
thꢏn bꢅꢟn ngꢇ nghꢅꢞp
Sꢨꢀgiaoꢀthoaꢀgiꢰaꢀtínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀthꢟnꢀ
nꢑꢆcꢀtrongꢀnꢐngꢀnghiꢚpꢀvꢆiꢀtínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀ
thꢟnꢀbiꢩnꢀcꢔaꢀngꢑꢀdꢙnꢀꢏꢑꢝcꢀbiꢩuꢀhiꢚnꢀꢋꢀ
chꢹ,ꢀthꢕꢀnhꢉtꢀlàꢀmꢃiꢀliꢠnꢀhꢚꢀgiꢰaꢀnghiꢀthꢕcꢀ
cúngꢀtꢘꢀthꢟnꢀꢌiꢩmꢀTꢑꢆcꢀgꢤnꢀvꢆiꢀtꢜcꢀchꢫiꢀ
trꢙu.ꢀTrꢙuꢀlàꢀconꢀvꢬtꢀcꢔaꢀnhàꢀnꢐng,ꢀtrongꢀ
ꢏꢠmꢀtrꢦngꢀnꢫꢀngꢑꢊiꢀdꢙnꢀnhꢅnꢀthꢉyꢀchúngꢀ
chꢫiꢀnhauꢀtrꢠnꢀmꢧtꢀbiꢩnꢀrꢍiꢀbiꢘnꢀmꢉt.ꢀHiꢚnꢀ
tꢑꢝngꢀthꢔyꢀtriꢂuꢀꢋꢀbiꢩnꢀꢏꢑꢝcꢀchoꢀlàꢀcóꢀliꢠnꢀ
hꢚꢀtrꢨcꢀtiꢘpꢀvꢆiꢀmꢧtꢀtrꢦng.ꢀꢷꢀꢏꢙyꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀ
ꢏꢮꢀ khéoꢀ léoꢀ liꢠnꢀ hꢚꢀ giꢰaꢀ baꢀ sꢨꢀ vꢬtꢀ hiꢚnꢀ
tꢑꢝngꢀꢏóꢀlàꢀtrꢦngꢀ-ꢀtrꢙuꢀ-ꢀbiꢩnꢀtꢖoꢀnꢠnꢀtínꢀ
ngꢑꢒngꢀthꢊꢀthꢟnꢀbiꢩnꢀꢌiꢩmꢀTꢑꢆcꢀ-ꢀvꢡꢀthꢟnꢀ
vꢘtꢀchꢙnꢀchim,ꢀvꢆiꢀnghiꢀthꢕcꢀtꢘꢀlꢇꢀbꢪngꢀconꢀ
trꢙuꢀchꢫiꢀthꢤngꢀcuꢁc.ꢀCꢈngꢀvꢆiꢀtꢜcꢀlꢚꢀhiꢘnꢀ
sinhꢀtrꢙuꢀchꢫiꢀtrongꢀlꢇꢀhꢁiꢀthꢊꢀthꢟnꢀꢌiꢩmꢀ
TꢑꢆcꢀlàꢀliꢠnꢀhꢚꢀvꢆiꢀhuyꢂnꢀthoꢖiꢀvꢂꢀBàꢀꢌꢘꢀ
-ꢀngꢑꢊiꢀconꢀgáiꢀꢏꢡaꢀ phꢑꢎngꢀvꢅꢀcóꢀhoangꢀ
thaiꢀmàꢀbꢡꢀ ꢏemꢀ dꢅmꢀ chꢘtꢀdꢑꢆiꢀ biꢩn.ꢀSauꢀ
khiꢀlꢑꢝcꢀbꢆtꢀcácꢀchiꢀtiꢘtꢀhuyꢂnꢀꢞo,ꢀbꢞnꢀchꢉtꢀ
nghiꢀthꢕcꢀkiaꢀchínhꢀlàꢀtꢜcꢀhiꢘnꢀsinhꢀngꢑꢊiꢀ
trongꢀbuꢗiꢀꢏꢟuꢀnhꢬnꢀthꢕcꢀcꢔaꢀconꢀngꢑꢊiꢀvꢂꢀ
viꢚcꢀcꢟuꢀan.ꢀDꢟnꢀdꢟnꢀtꢜcꢀnàyꢀꢏꢑꢝcꢀthayꢀthꢘꢀ
bꢪngꢀhiꢘnꢀsinhꢀconꢀvꢬt,ꢀcóꢀlꢵꢀꢏꢮꢀtꢥngꢀlàꢀconꢀ
trꢙuꢀthꢤngꢀcuꢁcꢀtrongꢀhꢁiꢀchꢫiꢀtrꢙu,ꢀꢏꢑꢝcꢀ
ꢏemꢀnémꢀxuꢃngꢀvꢨcꢀxoáyꢀchꢹꢀhònꢀꢌꢁcꢀꢏꢩꢀ
cúngꢀthꢟnꢀbiꢩn.ꢀꢌiꢂuꢀnàyꢀchoꢀthꢉyꢀmongꢀ
muꢃnꢀcꢟuꢀbꢅnhꢀyꢠnꢀcꢔaꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀkhiꢀsꢃngꢀ
ꢋꢀnꢎiꢀbiꢩnꢀcꢞꢀꢏꢟyꢀsóngꢀtoꢀgióꢀlꢆn.ꢀThꢕꢀhai,ꢀ
sꢨꢀgiaoꢀthoaꢀcònꢀbiꢩuꢀhiꢚnꢀꢋꢀtínꢀngꢑꢒngꢀ
thꢊꢀTꢗꢀnghꢂ,ꢀmꢁtꢀtrongꢀnhꢰngꢀtínꢀngꢑꢒngꢀ
ꢏꢧcꢀtrꢑngꢀtrongꢀnhiꢂuꢀlàngꢀxꢮꢀnꢐngꢀthꢐnꢀ
thꢊꢀvꢡꢀthꢟnꢀcóꢀcꢐngꢀsángꢀtꢖo,ꢀtruyꢂnꢀnghꢂ.ꢀ
TꢀPꢁCHꢂꢁKHOAꢁHꢃC, Sꢄꢁ47,ꢁthángꢁ7ꢁnꢅmꢁ2021
giꢊꢀtíꢀtꢕcꢀlàꢀtꢥꢀ23hꢀtrꢋꢀꢏi,ꢀlꢇꢀvꢬtꢀdꢙngꢀcúngꢀ 3.ꢀKꢓTꢀLUꢔN
thꢟnꢀ làꢀ thuyꢂnꢀ rꢍngꢀ bꢪngꢀ giꢉy.ꢀ ꢌꢧcꢀ biꢚtꢀ
Tómꢀlꢖi,ꢀhꢚꢀthꢃngꢀthꢊꢀthꢔyꢀthꢟnꢀꢋꢀꢌꢍꢀ
ꢋꢀ chꢹꢀ ngꢑꢊiꢀ dꢙnꢀ choꢀ rꢪngꢀ thꢊiꢀ ꢏiꢩmꢀ lꢇꢀ
xongꢀtꢉtꢀphꢞiꢀcóꢀgiꢐngꢀbꢮoꢀnꢗiꢀlꢠnꢀmꢁtꢀlúcꢀ
nhꢑꢀvꢬyꢀmꢆiꢀlàꢀlinhꢀꢕng.ꢀPhꢞiꢀchꢦngꢀꢏꢙyꢀ
chínhꢀlàꢀmꢁtꢀbiꢩuꢀhiꢚnꢀcꢔaꢀhꢅnhꢀthꢕcꢀcꢟuꢀ
ꢏꢞoꢀꢶꢀcꢟuꢀmꢑaꢀtrongꢀnꢐngꢀnghiꢚp,ꢀmàꢀꢏꢃiꢀ
vꢆiꢀngꢑꢊiꢀdꢙnꢀvꢈngꢀbiꢩnꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀlàꢀmongꢀ
muꢃnꢀsꢨꢀthuꢬnꢀhòaꢀcꢔaꢀbiꢩnꢀkhꢎi.ꢀCꢈngꢀ
vꢆiꢀꢏóꢀcácꢀnghiꢀlꢇꢀtrongꢀviꢚcꢀthꢊꢀcúngꢀTꢕꢀ
VꢡꢀThánhꢀNꢑꢎngꢀvꢥaꢀmangꢀnétꢀcꢟuꢀnꢑꢆcꢀ
trongꢀ nꢐngꢀ nghiꢚpꢀ vꢥaꢀ hòaꢀ quyꢚnꢀ vꢆiꢀ
niꢂmꢀtinꢀvàoꢀcácꢀvꢡꢀthꢟnꢀcaiꢀquꢞnꢀtrꢠnꢀbiꢩnꢀ
phꢈꢀgiúpꢀdꢙnꢀꢏánhꢀcá.ꢀTꢜcꢀlꢚꢀrꢑꢆcꢀnꢑꢆcꢀ
màꢀ nꢑꢆcꢀ phꢞiꢀ ꢏꢑꢝcꢀ lꢉyꢀ ꢋꢀ giꢰaꢀ dòngꢀ ꢏꢩꢀ
khꢐngꢀuꢘꢀtꢖp,ꢀngꢑꢊiꢀdꢙnꢀchoꢀthuyꢂnꢀchꢖyꢀ
raꢀ biꢩnꢀ hꢑꢆngꢀ Cátꢀ Bàꢀ lꢉyꢀ nꢑꢆcꢀ rꢍiꢀ ꢏemꢀ
ngꢑꢝcꢀtrꢋꢀvꢂꢀꢏꢂnꢀlàmꢀlꢇꢀmꢁcꢀdꢜc.ꢀHꢁiꢀthiꢀ
ꢏuaꢀthuyꢂnꢀgiꢰaꢀcácꢀgiápꢀtrongꢀlꢇꢀhꢁiꢀꢏꢂnꢀ
Chàiꢀlàꢀminhꢀchꢕngꢀchoꢀvꢦnꢀhóaꢀsꢐngꢀnꢑꢆcꢀ
ꢏꢬmꢀnétꢀtrongꢀꢏꢊiꢀsꢃngꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀdꢟnꢀdꢟnꢀ
vꢑꢎnꢀraꢀbiꢩnꢀlꢆn.ꢀThꢕꢀtꢑ,ꢀnꢪmꢀtrongꢀnhómꢀ
tínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀthꢔyꢀthꢟnꢀphꢗꢀbiꢘnꢀꢋꢀViꢚtꢀ
NamꢀꢏꢑꢝcꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀꢌꢍꢀSꢎnꢀtꢐnꢀthꢊꢀlàꢀCꢐꢀ
ChínꢀsuꢃiꢀRꢍngꢀꢶꢀvꢡꢀthꢟnꢀbꢑꢆcꢀraꢀtꢥꢀthꢟnꢀ
ꢏiꢚnꢀcꢔaꢀtínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀMꢓuꢀTamꢀPhꢔꢀTꢕꢀ
Phꢔ.ꢀTrongꢀtínꢀngꢑꢒngꢀnày,ꢀchúngꢀtꢐiꢀnhꢬnꢀ
thꢉyꢀsꢨꢀliꢠnꢀhꢚꢀgiꢰaꢀꢏiꢂuꢀkiꢚnꢀmꢐiꢀtrꢑꢊngꢀ
sinhꢀsꢃngꢀcꢔaꢀnhꢙnꢀdꢙnꢀꢏꢡaꢀphꢑꢎngꢀꢶꢀꢏꢍngꢀ
bꢪngꢀxenꢀkꢵꢀnúiꢀvꢑꢎnꢀraꢀbiꢩnꢀvꢆiꢀhoꢖtꢀꢏꢁngꢀ
nghꢂꢀnghiꢚpꢀꢶꢀtrꢍngꢀtrꢫt,ꢀkhaiꢀthácꢀvꢑꢊnꢀ
ꢏꢍi,ꢀꢏánhꢀbꢤtꢀcá.ꢀHꢎnꢀhꢘtꢀlàꢀkhátꢀvꢫngꢀsꢃngꢀ
sungꢀtúc,ꢀnoꢀꢏꢔꢀdꢑꢆiꢀquyꢂnꢀnꢦng,ꢀsꢨꢀcheꢀ
chꢋꢀcꢔaꢀcácꢀvꢡꢀMꢓuꢀthꢟn.ꢀCuꢃiꢀcꢈng,ꢀcácꢀdiꢀ
tíchꢀꢏꢮꢀnhꢤcꢀtꢆiꢀtrongꢀnghiꢠnꢀcꢕuꢀtrꢠnꢀꢏꢙyꢀ
cꢈngꢀnꢪmꢀtrongꢀhꢚꢀthꢃngꢀꢀnhiꢂuꢀdiꢀtíchꢀgꢤnꢀ
vꢆiꢀtínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀthꢔyꢀthꢟnꢀcꢔaꢀcꢑꢀdꢙnꢀ
vꢈngꢀꢌꢍꢀSꢎn.ꢀTrongꢀ khuꢐnꢀkhꢗꢀbàiꢀviꢘtꢀ
nàyꢀchúngꢀtꢐiꢀmꢆiꢀꢏꢂꢀcꢬpꢀꢏꢑꢝcꢀꢏꢘnꢀcácꢀdiꢀ
tíchꢀꢏꢂnꢀNghè,ꢀꢏꢅnhꢀNgꢫcꢀXuyꢠn,ꢀꢏꢂnꢀBàꢀ
ꢌꢘ,ꢀꢏꢂnꢀNamꢀHꢞiꢀThꢟnꢀVꢑꢎng,ꢀꢏꢂnꢀThánhꢀ
TꢗꢀNghꢂꢀCá,ꢀꢏꢂnꢀChài,ꢀꢏꢂnꢀCꢐꢀChín.
Sꢎn,ꢀHꢞiꢀPhòngꢀtꢍnꢀtꢖiꢀꢏaꢀdꢖngꢀvꢂꢀloꢖiꢀhꢅnh,ꢀ
cácꢀvꢡꢀthꢟnꢀcóꢀnguꢍnꢀgꢃcꢀtꢥꢀthꢟnꢀnꢑꢆc,ꢀthꢟnꢀ
biꢩn,ꢀgꢫiꢀchungꢀlàꢀcácꢀthꢔyꢀthꢟn.ꢀCóꢀnhómꢀ
tínꢀngꢑꢒngꢀthꢊꢀthꢔyꢀthꢟnꢀmangꢀtínhꢀbꢞnꢀꢏꢡaꢀ
vàꢀnhómꢀtínꢀngꢑꢒngꢀthꢔyꢀthꢟnꢀmangꢀtínhꢀ
phꢗꢀbiꢘnꢀtrꢠnꢀcꢞꢀnꢑꢆc.ꢀBꢞnꢀthꢙnꢀtꢥngꢀloꢖiꢀ
hꢅnhꢀtínꢀngꢑꢒngꢀꢏꢑꢝcꢀnhꢬnꢀdiꢚnꢀtrongꢀbàiꢀ
viꢘtꢀnàyꢀcóꢀsꢨꢀgiaoꢀthoaꢀquaꢀlꢖiꢀgiꢰaꢀtínꢀ
ngꢑꢒngꢀthꢊꢀthꢟnꢀnꢑꢆcꢀtrongꢀnꢐngꢀnghiꢚpꢀ
vàꢀthꢊꢀthꢟnꢀbiꢩnꢀtrongꢀngꢑꢀnghiꢚp.
TÀIꢀLIꢕUꢀTHAMꢀKHꢖO
1.ꢀ Bꢞoꢀ tàngꢀ Hꢞiꢀ Phòng,ꢀ Hꢀ sꢁ di tích ꢂꢃnh
Ngꢄc Xuyꢅn phꢆꢇng Ngꢄc Xuyꢅn thꢈ xꢉ ꢂꢀꢀSꢎnꢀ-
Thành phꢊ Hꢋi Phòng
2.ꢀBꢞoꢀtàngꢀHꢞiꢀPhòng,ꢀLꢌ lꢈch di tích ꢍꢎn Vꢏn
Chài phꢆꢇng Vꢏn Hꢆꢁng - quꢐn ꢂꢀ Sꢁn - Thành
phꢊ Hꢋi Phòng
3.ꢀBꢈiꢀHoàiꢀSꢎnꢀ(2016).ꢀ“Gópꢀbànꢀvꢂꢀtꢜcꢀhiꢘnꢀ
sinhꢀtrongꢀlꢇꢀhꢁiꢀdꢙnꢀgian”.ꢀTꢏp chí Di sꢋn vꢑn hóa,ꢀ
sꢃꢀ2ꢀ(55),ꢀtrangꢀ58ꢀ-ꢀ64
4.ꢀLꢑuꢀThꢡꢀThꢈyꢀHꢑꢎngꢀ(2013),ꢀ‘Lꢇꢀhꢁiꢀꢏꢂnꢀthꢊꢀ
NamꢀHꢞiꢀꢌꢖiꢀThꢟnꢀVꢑꢎngꢀtrꢠnꢀꢏꢞoꢀDꢉuꢀquꢬnꢀꢌꢍꢀ
Sꢎn,ꢀthànhꢀphꢃꢀHꢞiꢀPhòngꢺ, Luꢐn vꢑn Thꢏc sꢒ Vꢑn
hóa hꢄc, trꢆꢇng ꢍꢏi hꢄc Vꢑn hóa Hà Nꢓi,ꢀHàꢀNꢁi
5.ꢀNgꢐꢀꢌꢕcꢀThꢡnhꢀ(2014),ꢀꢌꢖoꢀMꢓuꢀTamꢀPhꢔ,ꢀ
Tꢔ Phꢕ,ꢀNxbꢀDꢙnꢀtrí,ꢀHàꢀNꢁi
6.ꢀNgꢐꢀꢌꢕcꢀThꢡnhꢀ(2016),ꢀTín ngꢆꢖng cꢕa các
dꢗn tꢓc Viꢘt Nam,ꢀNxbꢀKhoaꢀhꢫcꢀxꢮꢀhꢁi,ꢀHàꢀNꢁi
7.ꢀThꢖchꢀPhꢑꢎng,ꢀLꢠꢀTrungꢀVꢛꢀ(2015),ꢀꢀ60 lꢙ
hꢓi truyꢎn thꢊng Viꢘt Nam,ꢀNxbꢀTꢗngꢀhꢝpꢀthànhꢀ
phꢃꢀHꢍꢀChíꢀMinh
8.ꢀViꢚnꢀNghiꢠnꢀcꢕuꢀHánꢀNꢐm,ꢀThꢚn sꢛc ba xꢉ
ꢂꢀ Sꢁn, ꢂꢀ Hꢋi, Ngꢄc Xuyꢅn thuꢓc tꢜng ꢂꢀ Sꢁn,
phꢕ Kiꢝn Thꢞy, tꢟnh Kiꢝn An
TRꢀꢁNGꢂꢃꢄIꢂHꢅCꢂHꢆIꢂPHꢇNG
11 trang
19260
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vài nét về tín ngường thờ Thủy thần ở quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- vai_net_ve_tin_nguong_tho_thuy_than_o_quan_do_son_thanh_pho.pdf
