Sự phát triển không đồng đều giữa các vùng miền ở Việt Nam
Sự phát triển không đồng đều
giữa các vùng miền ở Việt Nam
Hoàng Bá Thịnh1, Đoàn Thị Thanh Huyền2
1 Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Email: [email protected]
2 Học viện Phụ nữ Việt Nam.
Nhận ngày 2 tháng 10 năm 2017. Chấp nhận đăng ngày 20 tháng 10 năm 2017.
Tóm tắt: Trong quá trình phát triển xã hội có một quy luật, phát triển diễn ra không đồng đều giữa
các quốc gia, trong một quốc gia cũng có sự khác biệt giữa các vùng miền (nơi phát triển nhanh,
nơi phát triển trung bình và nơi chậm phát triển). Thực tiễn trong quá trình hơn 30 năm Việt Nam
thực hiện chính sách đổi mới đất nước đã chứng minh quy luật phát triển này. Nhiều địa phương
phát triển rất nhanh, trong khi một số địa phương khác lại chậm phát triển. Ngay trong từng vùng,
các chỉ số phát triển con người (HDI) cũng không đồng đều (như vùng đồng bằng sông Hồng đứng
thứ 2 về HDI, vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ đứng thứ 3, vùng Tây Nguyên có
chỉ số HDI thấp nhất).
Từ khóa: Phát triển không đồng đều, bất bình đẳng, thể chế, quản lý xã hội.
Phân loại ngành: Xã hội học
Abstract: There exists a rule in the social development process that development occurs unevenly
both among countries, and among regions in a country: some grow fast, some develop in a medium
manner, and some are underdeveloped. The reality over the past more than 30 years of Vietnam’s
đổi mới, or renovation, process has proven that law of development. Many localities have
developed very rapidly, while the development of some other ones has been slow. Among regions,
the scores of the human development index (HDI) are also uneven, e.g. the Red River Delta ranked
second in terms of the HDI, the North Central Coast and the South Central Coast ranked third, and
the Central Highlands had the lowest HDI score.
Keywords: Uneven development, inequality, institutional, social management.
Subject classification: Sociology
19
Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018
1. Mở đầu
Các nước thuộc Hiệp hội các Quốc gia
Đông Nam Á (ASEAN) cũng có sự phát
triển không đồng đều, với 2 nhóm phát
triển: nhóm ASEAN-6 phát triển hơn (bao
gồm Brunei, Indonesia, Malaysia, Singapor,
Philippin và Thái Lan); và nhóm ASEAN-4
(còn gọi là CLMV, với 4 quốc gia
Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam).
Mặc dù ASEAN đã thiết lập Cộng đồng
Kinh tế ASEAN vào cuối năm 2015, hướng
tới một khu vực năng động bậc nhất trên thế
giới, nhưng khu vực này vẫn chứa đựng
những bất ổn, mà một trong số đó là thực
trạng về khoảng cách phát triển giữa các
vùng miền, nhất là giữa nhóm nước phát
triển hơn (gồm Brunei, Indonesia,
Malaysia, Singapor, Philippin và Thái Lan)
và nhóm các nước gia nhập sau của
ASEAN (gồm Campuchia, Lào, Myanmar
và Việt Nam). Chênh lệch khoảng cách
giữa các nước ASEAN thể hiện trên nhiều
phương diện. Về thu nhập, thu nhập đầu
người của các nước ASEAN có sự tương
phản rất sâu sắc. Mức thu nhập bình quân
đầu người (tính theo ngang giá) năm 2009
của Brunei, Singapor đạt xấp xỉ 50.000
USD. Đây là nhóm các nước có mức thu
nhập bình quân đầu người không chỉ cao
nhất trong khu vực, mà còn có thể so sánh
với một số quốc gia phát triển hàng đầu trên
thế giới. Mức thu nhập này cao gấp 17 lần
so với Việt Nam (2.900 USD), và gấp 50
lần so với Myanmar là nước nghèo nhất khu
vực (1.100 USD). Malaysia, Thái Lan có
mức thu nhập cao hơn nhiều so với CLMV
nhưng cũng chỉ bằng một phần ba của
Singapore hay Brunei. Quy mô thị trường
và cấu trúc của các ngành kinh tế trong các
nước ASEAN cũng có sự khác biệt và
chênh lệch rất lớn. Trong khi tổng sản
phẩm quốc nội (GDP) của Indonesia đạt
Trong mỗi quốc gia thường có sự phát triển
không đồng đều giữa các vùng, miền. Ngay
trong mỗi vùng, có tỉnh phát triển nhanh, có
tỉnh phát triển trung bình hoặc chậm phát
triển. Một số nguyên nhân dẫn đến sự khác
biệt về mức độ phát triển giữa các vùng,
miền là: điều kiện tự nhiên (vị trí địa lý, tài
nguyên thiên nhiên, khí hậu), chất lượng
nguồn nhân lực, thay đổi cơ cấu kinh tế,
công nghiệp hóa và đô thị hóa, chính sách
và định hướng phát triển của các địa
phương, văn hóa, phong tục, tập quán của
địa phương, vùng, miền. Chính sự phát
triển không đồng đều sẽ tạo nên bất bình
đẳng xã hội.
Một trong những báo cáo thường niên
hàng năm rất quan trọng của Chương trình
Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) là Báo
cáo phát triển con người, với báo cáo đầu
tiên được thực hiện từ năm 1990. Trong
Báo cáo phát triển con người, tiêu chí đo
lường về thu nhập (thu nhập bình quân đầu
người), chia các quốc gia theo các nhóm:
thu nhập cao, thu nhập trung bình (trong
mỗi nhóm này lại chia là hai mức) và thu
nhập thấp. Nhìn chung, các nước đang phát
triển đều nằm ở nhóm thu nhập thấp hoặc
thu nhập trung bình. Bên cạnh tiêu chí thu
nhập bình quân, còn có các tiêu chí đo về
chỉ số phát triển con người (HDI), về chỉ số
bình đẳng giới (GDI). Dựa trên thành tựu
về chỉ số phát triển con người, báo cáo này
chia các quốc gia làm bốn nhóm: HDI rất
cao, HDI cao, HDI trung bình và HDI thấp.
Theo Báo cáo phát triển con người năm
2015, có 49 nước thuộc nhóm HDI rất cao,
56 nước HDI cao, 38 nước HDI trung bình
và 44 nước HDI thấp [1].
20
Hoàng Bá Thịnh, Đoàn Thị Thanh Huyền
546 tỷ USD, của Thái Lan, Malaysia,
Singapor cũng đạt trên dưới 200 tỷ USD
thì những nền kinh tế như Lào, Myanmar,
Campuchia chỉ đạt từ 5 đến 18 tỷ USD,
thấp hơn 80-90 lần so với các thành viên
khác. Về thương mại, Singapor là nước có
tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lớn nhất
trong số 10 nước thành viên ASEAN với trị
giá 516 tỷ USD, chiếm 33,5% tổng trị giá
xuất nhập khẩu hàng hóa của ASEAN. Tiếp
đến là Thái Lan chiếm 18,6%, Malaysia
chiếm 18,3%. Trong khi đó, tổng kim
ngạch xuất nhập khẩu của ba nước Lào,
Myanmar, Campuchia chỉ đạt 2,2%. Bên
cạnh đó, kết cấu hạ tầng giao thông vận tải
và năng lượng cũng thể hiện rõ sự chênh
lệch về trình độ phát triển giữa ASEAN-6
và các nước CLMV. Từ năm 2007,
Singapor và Thái Lan đã có hệ thống đường
trải nhựa với tỷ lệ gần như 100%, Malaysia
78%. Còn ở các nước Campuchia, Lào và
Việt Nam thì đến năm 2009 tỷ lệ đó vẫn chỉ
trên 20%.
vững. Làm thế nào để thu hẹp khoảng cách
về sự phát triển và giảm sự bất bình đẳng
trong quá trình phát triển? Tìm hiểu thực
trạng này không chỉ nhận diện bức tranh bất
bình đẳng trong quá trình phát triển, mà còn
gợi ý quản lý xã hội sao cho giảm bớt sự
không đồng đều giữa các vùng miền, để xã
hội phát triển bền vững. Bài viết3 này phân
tích thực trạng phát triển không đồng đều
giữa các vùng ở Việt Nam.
2. Phát triển không đồng đều về thu nhập
Trong những năm đất nước tiến hành công
cuộc đổi mới, do thực hiện tốt các chính
sách của Nhà nước và kinh tế tăng trưởng
với tốc độ cao, nên thu nhập bình quân của
hầu hết các hộ gia đình cũng được nâng
lên và cải thiện rất rõ nét. Có thể thấy điều
này ở kết quả khảo sát mức sống hộ gia
đình qua các năm. Tuy nhiên, có sự khác
biệt về thu nhập bình quân đầu người giữa
các vùng:
Thực tiễn phát triển không đồng đều và
bất bình đẳng là một thách thức đối với
quản lý xã hội hướng đến phát triển bền
Bảng 1: Thu nhập bình quân đầu người một tháng theo giá thực tế (Đơn vị tính: 1.000 đồng) [3]
Năm
2006
2008
2010
2012 Sơ bộ 2014
Cả nước
636
442
995
657
1.387
905
2.000
1.258
2.351
1.505
1.643
3.173
1.797
2.640
1.613
3.278
1.982
2.008
4.124
2.326
Trung du và miền núi phía Bắc
Đồng bằng sông Hồng
Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung
Tây Nguyên
666
1.065
728
1.580
1.018
1.088
2.304
1.247
476
522
795
Đông Nam Bộ
1.146
628
1.773
940
Đồng bằng sông Cửu Long
21
Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018
Bảng trên cho thấy, với thu nhập bình
quân 4,12 triệu đồng/người/tháng, người
dân ở vùng Đông Nam Bộ có thu nhập cao
gấp hơn 2,5 lần so với người dân vùng
Trung du và miền núi phía Bắc (1,61 triệu
đồng/người/tháng). Đông Nam Bộ cũng có
thu nhập bình quân đầu người cao hơn 2
lần so với vùng Tây Nguyên và vùng Bắc
Trung Bộ và duyên hải miền Trung. Sự
khác biệt về thu nhập dẫn đến phân hóa
giàu nghèo trong xã hội. Đáng chú ý là,
khoảng cách giàu nghèo ở Việt Nam có xu
hướng tăng theo thời gian. Năm 1990,
khoảng cách thu nhập bình quân đầu người
của nhóm 20% thu nhập cao nhất gấp 4,1
lần so với 20% nhóm thu nhập thấp nhất.
Khoảng cách đó vào năm 2010 đã tăng lên
9,2 lần. Trong thời gian từ năm 1993 đến
năm 2008, chênh lệch giữa người nghèo và
người không giàu liên tục nới rộng thêm,
với mức chi tiêu bình quân đầu người của
người nghèo giảm xuống chỉ bằng 30%
mức tương ứng của người không nghèo
trong năm 2008, trong khi năm 1993 tỷ lệ
này vẫn đạt 40%. Hệ số Gini tiếp tục có xu
hướng gia tăng từ 0,418 năm 2000 lên 0,43
năm 2010. Đánh giá của Ngân hàng Thế
giới cho thấy: “Phần tăng thu nhập của
10% dân số có thu nhập cao nhất gần lớn
bằng tổng thu nhập của 10% dân số có thu
nhập thấp nhất ở Việt Nam năm 2010.
Trong khi đó, trong cùng thời kỳ, tỷ trọng
thu nhập của 10% dân số thu nhập thấp
nhất giảm đi 20%. Nếu tập trung chú ý vào
nhóm thu nhập cao nhất trong phân bố thu
nhập thì có thể thấy rằng, tỷ trọng phần thu
hiện có tỷ lệ nghèo cao của cả nước là vùng
Trung du miền núi phía Bắc và Tây
Nguyên. Năm 2012, theo chuẩn nghèo
chính thức, tỷ lệ hộ nghèo vùng Trung du
và miền núi phía Bắc cao gấp 2,52 lần bình
quân cả nước, tỷ lệ đó ở Tây Nguyên gấp
1,6 lần bình quân cả nước. Đáng chú ý,
khoảng cách này có xu hướng giãn ra, trong
khi so với năm 2010, tỷ lệ nghèo ở vùng
Trung du và miền núi phía Bắc cao hơn
trung bình cả nước là 2,34 lần. Tại những
xã đặc biệt khó khăn, tỷ lệ nghèo của nhóm
dân tộc thiểu số cũng luôn cao hơn hẳn so
với nhóm dân tộc Kinh. Trong các nhóm
dân tộc thiểu số, người Mông có tỷ lệ nghèo
cao hơn cả, sau đó là các dân tộc bản địa ở
khu vực Tây Nguyên. “Dù 53 dân tộc thiểu
số của Việt Nam chỉ chiếm 15% tổng dân
số, nhưng lại chiếm gần một nửa (47%)
tổng số người nghèo ở Việt Nam và chiếm
68% số người nghèo cùng cực. Tuy điều
kiện sống của nhiều nhóm dân tộc thiểu số
đã được cải thiện từ cuối thập kỷ 90, nhưng
tỷ trọng dân tộc thiểu số trong số người
nghèo lại gia tăng đáng kể, tăng 25 phần
trăm đối với người nghèo cùng cực (từ 43%
vào năm 1998 lên 68% vào năm 2010) và
tăng 19 phần trăm đối với người nghèo (từ
28% năm 1998 lên 47% năm 2010” [3].
Quy luật phát triển không đồng đều giữa
các vùng miền còn được thể hiện ở chỗ các
tỉnh có tỷ lệ nghèo cao đều thuộc các vùng
miền có vị trí địa lý khó khăn (vùng cao,
miền núi). Số liệu thống kê cho thấy, trong
10 tỉnh có tỷ lệ hộ nghèo cao nhất cả nước,
nhập của nhóm 5% dân số có thu nhập cao thì có 8tỉnh thuộc vùng Trung du và miền
nhất tăng từ 20,6% lên 22,5% trong giai
đoạn 2004-2010” [3].
núi phía Bắc, 2 tỉnh thuộc vùng Tây
Nguyên, không có tỉnh nào thuộc các vùng
đồng bằng sông Hồng hay vùng Đông Nam
Bộ. Theo số liệu khảo sát mức sống dân cư
Việt Nam năm 2006, 2008, 2010 trong Niên
giám thống kê 2011, tỷ lệ hộ nghèo của các
tỉnh như sau (Bảng 2).
Vấn đề khoảng cách giàu nghèo của Việt
Nam thể hiện rõ nhất ở tình trạng nghèo của
đồng bào dân tộc thiểu số, cho dù đây là
nhóm đối tượng đích của hầu hết các chính
sách giảm nghèo hơn 20 năm qua. Hai vùng
22
Hoàng Bá Thịnh, Đoàn Thị Thanh Huyền
Bảng 2: Các tỉnh có tỷ lệ hộ nghèo cao nhất (%)
Tỉnh
2006
58,2
42,9
41,5
38,0
35,6
39,0
39,2
31,2
22,4
26,6
2008
53,7
39,3
37,6
35,6
33,2
36,3
36,8
26,7
20,6
23,3
2010
50,2
50,8
50,0
38,1
40,0
37,9
32,1
31,9
28,8
28,3
2011
46,8
46,4
45,5
35,5
36,6
34,8
28,6
28,9
26,8
26,5
Vùng
Lai Châu
Điện Biên
Hà Giang
Cao Bằng
Lào Cai
Trung du và miền
núi phía Bắc (TD
và MNPB)
Sơn La
Bắc Kạn
Kon Tum
Tuyên Quang
Đắk Nông
Tây Nguyên
TD và MNPB
Tây Nguyên
Trong khi đó, 10 tỉnh/thành phố có tỷ lệ
hộ nghèo thấp nhất đều thuộc các vùng kinh
tế - xã hội phát triển như: vùng Đông Nam
Bộ, vùng Đồng bằng sông Hồng, vùng Bắc
Trung Bộ và duyên hải miền Trung, vùng
Đồng bằng sông Cửu Long. Đáng chú ý,
một vài tỉnh/thành phố có tỷ lệ hộ nghèo
cực thấp (0,1% ở Tp. Hồ Chí Minh, 0,2% ở
Bình Dương) (Bảng 3).
Bảng 3: Các tỉnh có tỷ lệ hộ nghèo thấp nhất (%)
Tỉnh
2006
0,5
2008
0,3
2010
0,3
2011
0,1
Vùng
Tp. Hồ Chí Minh
Bình Dương
Đồng Nai
Đông Nam Bộ
0,5
0,4
0,5
0,2
5,0
4,3
3,7
3,0
Bắc Trung Bộ và duyên
hải miền Trung
Đà Nẵng
4,0
3,5
5,1
3,7
Hà Nội
-
6,6
6,3
6,0
6,3
6,4
7,0
5,3
6,8
6,0
6,5
8,0
7,2
4,3
4,8
5,5
5,8
5,9
6,6
Đồng bằng sông Hồng
Đông Nam Bộ
Bà Rịa - Vũng Tàu
Tây Ninh
7,0
7,0
7,8
7,9
7,5
Hải Phòng
Quảng Ninh
Cần Thơ
Đồng bằng sông Hồng
Đồng bằng sông Cửu Long
So sánh tỷ lệ hộ nghèo ở bảng 2 và bảng nghèo cao nhất (tỉnh Lai Châu: 46,8%) và
3 cho thấy, mức chênh giữa tỉnh có tỷ lệ hộ tỉnh có tỷ lệ hộ nghèo thấp nhất (Tp. Hồ
23
Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018
Chí Minh 0,1%) là 468 lần. Và mức độ
chênh lệch giữa tỉnh đứng thứ 10 trong
nhóm địa phương chậm phát triển (Đắk
Nông: 26,5%) với tỉnh thứ 10 trong nhóm
các tỉnh phát triển (Cần Thơ: 6,6%) là 4 lần.
hiện trước hết ở trình độ học vấn, chuyên
môn kỹ thuật. Tỷ lệ không có bằng cấp và
chưa bao giờ đến trường của dân số từ 15
tuổi trở lên của nhóm hộ nghèo nhất là
38,1%, cao hơn 4,6 lần so với nhóm hộ giàu
nhất. Tỷ lệ dân số từ 15 tuổi có bằng cao
đẳng trở lên của nhóm hộ giàu nhất gấp 169
lần nhóm hộ nghèo nhất, trong khi tỷ lệ
chưa bao giờ đến trường của nhóm nghèo
nhất nhiều gấp 11 lần nhóm giàu nhất
(Bảng 4).
3. Phát triển không đồng đều về chất
lượng nguồn nhân lực
Có sự khác biệt rất rõ về chất lượng nguồn
nhân lực giữa các nhóm thu nhập với nhau,
giữa đô thị và nông thôn, giữa các vùng,
miền trên phạm vi cả nước. Điều này thể
Bảng 4: Tỷ lệ dân số từ 15 tuổi trở lên chia theo bằng cấp cao nhất và chia theo 5 nhóm thu nhập,
nhóm 1: nghèo nhất; nhóm 5: giàu nhất năm 2010 ( đơn vị%) [6]
Chưa
Không
có
Tốt
nghiệp
tiểu
Công Trung
Cao
đẳng
đại
Nhóm
thu
bao
giờ
Tốt
Tốt
Trung
cấp
Cao
đẳng
nghề
Trên
đại
Sơcấp
nghề
nhân
học
nghiệp nghiệp
bằng
cấp
kỹ
chuyên
nhập
đến
THCS THPT
nghề
học
học
thuật nghiệp
học
trường
1
2
15,5
7,5
22,6
18,1
26,8
27,0
25,0
30,0
8,1
0,8
1,9
0,4
1,1
0,1
0,1
0,5
1,5
0,2
0,4
0,1
0,4
-
-
12,2
3
4
5
4,7
2,5
1,4
14,9
10,6
6,8
24,7
20,8
15,3
30,8
28,2
21,6
14,4
16,4
18,0
3,3
5,1
5,6
1,8
3,2
3,6
0,3
0,5
0,6
2,8
5,2
6,8
1,0
2,4
3,4
1,3
4,9
0,0
0,1
1,0
15,9
Xét theo vùng miền, vùng đồng bằng chất lượng nhân lực thấp nhất; ở đó tỷ lệ người
sông Hồng có chất lượng nguồn nhân lực chưa bao giờ đến trường là 11,7%, nhiều gấp 4
cao nhất, tiếp theo là vùng Đông Nam Bộ. lần so với vùng đồng bằng sông Hồng và 3 lần
Vùng Trung du và miền núi phía Bắc có so với vùng Đông Nam Bộ (Bảng 5).
24
Hoàng Bá Thịnh, Đoàn Thị Thanh Huyền
Bảng 5: Tỷ lệ dân số từ 15 tuổi trở lên chia theo bằng cấp cao nhất và chia theo vùng năm 2010
(1: Đồng bằng sông Hồng; 2: Trung du và miền núi phía Bắc; 3: Bắc Trung Bộ và duyên hải miền
Trung; 4: Tây Nguyên; 5: Đông Nam Bộ; 6: Đồng bằng sông Cửu Long) (đơn vị%) [6]
Chưa
Không
có
Tốt
nghiệp
tiểu
Công Trung Cao
bao
giờ
Tốt
Tốt
Sơ
Trung
cấp
Cao
đẳng
nghề
Trên
đại
nhân
học
đẳng
đại
Vùng
nghiệp nghiệp
cấp
bằng
cấp
kỹ
chuyên
đến
trường
2,7
THCS THPT nghề
nghề
học
học
thuật nghiệp
học
1
2
3
4
5
6
6,4
13,0
21,1
22,6
26,1
26,0
32,1
35,9
29,0
29,3
26,3
21,7
17,0
18,2
11,6
15,3
13,4
15,4
7,9
4,8
3,1
3,0
3,0
4,2
2,1
3,7
2,4
1,9
1,1
1,6
0,7
0,6
0,3
0,3
0,2
0,3
0,1
4,4
4,1
3,7
3,1
3,0
2,3
2,2
1,3
1,6
1,1
1,6
0,9
7,5
2,6
3,8
3,0
7,6
2,5
0,6
0,0
0,1
0,0
0,3
0,1
11,7
5,4
12,8
13,0
13,7
14,4
26,6
9,0
4,0
7,8
Phân tích số liệu từ các khảo sát của
Tổng cục thống kê (TCTK) cho thấy, càng
nhau rất thấp, 2,6% có trình độ sơ cấp,
4,7% có trình độ trung cấp, 1,6% có trình
ở cấp học cao thì học sinh nhóm hộ nghèo độ cao đẳng và 4,4% có trình độ đại học trở
lên. Điều này cho thấy, có sự mất cân đối
nhất định trong công tác đào tạo chuyên
môn kỹ thuật hiện nay vì trình độ sơ, trung
cấp chỉ chiếm một phần nhỏ trong các bậc
đào tạo của dân số từ 15 tuổi trở lên. Trình
độ chuyên môn kỹ thuật của dân số có sự
khác biệt giữa khu vực đô thị và nông thôn.
Chỉ có khoảng 8% dân số nông thôn tuổi 15
trở lên có trình độ chuyên môn kỹ thuật từ
sơ cấp trở lên, và tỷ lệ có trình độ cao đẳng
và đại học trở lên chỉ chiếm 3%. Trong khi
đó, tỷ lệ người có trình độ chuyên môn kỹ
thuật ở khu vực đô thị là 30% và tỷ lệ có
trình độ cao đẳng trở lên là 18,3%. Thực
trạng này cho thấy một sự mất cân đối
nghiêm trọng trong phân bố lực lượng
nhất càng ít được đến trường. Nếu không
xét độ tuổi quy định thì trong 100 em ở
nhóm hộ nghèo nhất có 53 em được đi học
cấp Trung học phổ thông (THPT), trong khi
con số này ở nhóm hộ giàu nhất là 90 em.
Nếu xét theo độ tuổi quy định thì trong 100
em ở nhóm hộ nghèo nhất trong độ tuổi quy
định của cấp THPT có 42 em được đi học
cấp THPT, trong khi con số này ở nhóm hộ
giàu nhất là 75 em. Chi tiêu cho giáo dục
đào tạo bình quân 1 người/tháng đạt khoảng
68 ngàn đồng, chiếm 6% trong chi tiêu cho
đời sống. Chi tiêu cho giáo dục đào tạo bình
quân 1 người/tháng của nhóm hộ giàu nhất
cao gấp hơn 5,6 lần so với nhóm hộ nghèo
nhất, của hộ thành thị cao hơn 2,6 lần so chuyên môn, kỹ thuật giữa khu vực đô thị
và nông thôn. Kết quả điều tra lao động
việc làm năm 2010 cho thấy, 91,4% lao
động ở nông thôn không có chuyên môn kỹ
thuật, chỉ có 8,6% lao động có chuyên môn
kỹ thuật (trong đó 3% qua dạy nghề, 2% đại
học trở lên, 1% cao đẳng và 2,6% trung
với hộ nông thôn.
Theo kết quả Tổng điều tra dân số và
nhà ở Việt Nam năm 2009: tính chung toàn
quốc, có đến 86,7% dân số từ 15 tuổi trở
lên không có trình độ chuyên môn kỹ thuật.
Tỷ lệ được đào tạo với các trình độ khác
25
Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018
cấp). Nói cách khác, cứ 100 lao động nông nói riêng còn quá nhiều việc cần phải làm.
thôn mới có gần 9 người có chuyên môn kỹ Với Việt Nam, việc đa số lao động không
thuật ở các mức độ khác nhau. Những số có chuyên môn kỹ thuật là rào cản đất nước
liệu này cho thấy, việc đào tạo và nâng cao trong tiến trình công nghiệp hóa, đô thị hóa
chất lượng nguồn nhân lực cả nước nói và hội nhập quốc tế (Bảng 6).
chung và đào tạo cho lao động nông thôn
Bảng 6: Tỷ trọng lực lượng lao động đã qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật, đô thị và nông thôn, năm
2010 (đơn vị %) [6]
Không có
Tổng số chuyên môn
kỹ thuật
Dạy
nghề
Trung cấp Cao đẳng Đại học trở lên
Toàn quốc
Đô thị
100.0
100.0
100.0
85,3
69,6
91,4
3,8
6,4
2,9
3,5
5,7
2,6
1,7
2,9
1,2
5,7
15,4
1,9
Nông thôn
Sự khác biệt về trình độ chuyên môn kỹ
thuật theo mức độ đô thị hóa thể hiện rõ nhất
ở bậc chuyên môn kỹ thuật cao. Tỷ lệ dân số
có chuyên môn kỹ thuật (đặc biệt là có trình
độ đại học trở lên) cao nhất tại các đô thị loại
đặc biệt như Hà Nội, Tp. Hồ Chí Minh và các
đô thị loại I. Chẳng hạn, tỷ lệ dân số 15 tuổi
trở lên có trình độ đại học hay cao hơn ở Hà
Nội và Tp. Hồ Chí Minh là 16%; ở các các đô
thị loại I, II, III lần lượt là 11%, 10%, 9%; ở
các đô thị loại IV và V là gần 6%.
Sự khác biệt về chất lượng nguồn nhân
lực giữa các vùng miền, giữa nông thôn và
đô thị cho thấy, lực lượng lao động không
được đào tạo hoặc đào tạo trình độ thấp
chẳng những không đáp ứng được yêu cầu
của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại
hóa, mà còn là rào cản đối với sự phát triển
của các địa phương, vùng, miền.
hiện ở chỉ số HDI. Số liệu theo vùng thể
hiện sự khác biệt đáng kể về thành tích ở
các vùng của Việt Nam. Trên bình diện cả
nước, giá trị HDI tăng từ 0,650 lên 0,752 từ
năm 1999 đến năm 2012, tương đương với
tốc độ tăng HDI hàng năm là 1,13%. Tốc
độ tăng trưởng này có thể phân ra làm hai
giai đoạn khác nhau - trước và sau cuộc
khủng hoàng tài chính toàn cầu. Từ năm
1999 đến 2008, tốc độ tăng bình quân hàng
năm là 1,23%, giảm xuống còn 0,90% sau
năm 2008. Mặc dù tất cả các vùng đều có
tiến bộ và đạt được một mức độ đồng quy
nhất định, nhưng vẫn tồn tại khác biệt đáng
kể về kết quả và mức độ thay đổi (Bảng 7).
Trong 6 vùng, vùng Trung du và miền núi
phía Bắc có giá trị HDI thấp nhất với 0,679,
sau đó là Tây Nguyên với 0,704. Miền
Đông Nam Bộ có giá trị HDI cao nhất với
0,811 (Tỷ lệ nhập học chung là % học sinh
ở tất cả các cấp học, từ tiểu học đến đại học
(trừ các lớp học thoát nạn mù chữ, các lớp
bổ túc và các khóa học nghề ngắn hạn)
trong nhóm dân cư từ 6 đến 24 tuổi).
4. Phát triển không đồng đều về con người
Một trong những chỉ báo về sự phát triển
không đồng đều giữa các vùng được thể
26
Hoàng Bá Thịnh, Đoàn Thị Thanh Huyền
Bảng 7: Sự khác biệt trong thành tựu phát triển con người theo vùng năm 2012 [4]
GDP bình
quân đầu
Tỷ lệ người
lớn biết chữ
(% số người
15 tuổi trở lên)
Tuổi thọ
kỳ vọng
(năm)
Tỷ lệ nhập người (đơn vị
Giá trị
học chung
USD) tính
theo sức mua
tương đương
(PPP)
HDI
(%)
Cả nước
0,752
0,679
73,05
70,29
94,50
88,80
63,43
58,27
3.979.3
Trung du và miền núi
phía Bắc
1.939,7
Đồng bằng sông Hồng
Bắc Trung Bộ và duyên
hải Nam Trung Bộ
0,770
0,730
74,27
72,41
97,50
94,30
72,50
62,79
3.593,5
2.890,7
Tây Nguyên
0,704
0,811
0,746
69,40
75,69
74,39
92,10
96,90
93,10
59,80
63,55
59,29
2.853,8
8.020,5
3.572,9
Đông Nam Bộ
Đồngbằng sông Cửu Long
5. Kết luận
hóa quốc gia lên một tầm cao mới; cần quan
tâm đến việc làm và thu nhập ổn định cho
người dân, tạo điều kiện và cơ hội bình đẳng
cho các nhóm xã hội khác nhau, đặc biệt với
những nhóm yếu thế, những người sống ở
khu vực miền núi, vùng cao; nâng cao chất
lượng nguồn nhân lực, phát triển con người
(cần nhận thức rõ giáo dục và y tế là các
thành tố cơ bản của phát triển con người, là
trung tâm để thúc đẩy các năng lực của con
người cũng như cho phép con người nắm bắt
các cơ hội tăng năng suất lao động; phát triển
hệ thống an sinh xã hội làm cho an sinh xã
hội đóng vai trò then chốt trong việc phân
phối lại của cải cho các thành viên dễ bị tổn
thương nhất của xã hội, hỗ trợ tăng trưởng
kinh tế, tạo ra sức tiêu thụ lớn hơn trong ngắn
hạn cũng như giảm nhẹ rủi ro và tăng năng
Sự phát triển không đồng đều ở Việt Nam
đã dẫn đến bất bình đẳng xã hội ở một số
lĩnh vực với mức độ khác nhau, điều này lại
tạo nên những bất ổn xã hội (mâu thuẫn,
xung đột, phân hóa giàu nghèo, tham
nhũng, mất an ninh, trật tự xã hội…). Bất
bình đẳng xã hội không chỉ là trở ngại đối
với phát triển mà còn tạo nên những khó
khăn về quản lý xã hội. Để thu hẹp khoảng
cách bất bình đẳng giữa các vùng miền, cần
quan tâm giải quyết tốt trên mấy phương
diện sau: xây dựng và hoàn thiện thể chế
chính thức (luật pháp, chính sách) và thể
chế không chính thức (niềm tin, phong tục,
tập quán); cần có những chính sách, giải
pháp để từng bước xóa bỏ những tập quán
bảo thủ, lạc hậu, lối nghĩ, cách làm có xu
hướng kìm hãm tiến bộ xã hội, để đưa văn suất lao động trong dài hạn).
27
Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2018
Chú thích
[9] Berg, A. G. and Ostry J. D. (2013), “Inequality
and Unsustainable Growth: Two Sides of the
3
Same Coin?”, International Organisations
Bài viết là kết quả đề tài KX04.15/16-20
Research Journal, 8 (4.77-99).
“Quản lý phát triển xã hội ở nước ta: Thực
trạng, vấn đề đặt ra và định hướng chính sách”.
[10] Chiu, W. H & Madden, P (1998), “Burglary
and income inequality”, Journal of Public
Economics, 69 (1). 123-141.
Tài liệu tham khảo
[11] Dutta, I. Madden, P. & Mishra, A (2014),
Group Inequality
and
Conflict, The
Manchester School, 82(3). 257-283.
[12] OECD (2014), Changing the Conversation on
Growth: Going Inclusive, Ford Foundation,
New York City.
[1] Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc
(2015), Báo cáo phát triển con người năm
2015: Việc làm vì phát triển con người,
Communications Development Incorporated,
Washington DC, USA.
[13] Hoang Ba Thinh (2017),
Education in Vietnam: Opportunities and
Challenges , Advanced Science Letters, Vo.
“Migration and
[2] Điều tra mức sống dân cư Việt Nam (2002,
2004, 2006, 2008, 2010, 2012), Nxb Thống kê,
Hà Nội.
”
23, No. 3, pp. 2166-2168.
[14] UNDP (2014a), Human Development Report
[3] Kết quả khảo sát mức sống dân cư Việt Nam
2014, Nxb Thống kê, Hà Nội, 2015.
“Sustaining Human Progress: Reducing
Vulnerabilities and Building Resilience
”
,
[4] Ngân hàng Thế giới (2012), Khởi đầu tốt,
nhưng chưa phải đã hoàn thành: Thành tựu ấn
tượng của Việt Nam trong giảm nghèo và
những thách thức mới, Hà Nội.
Communications Development Incorporated,
Washington DC, USA.
[15] UNICEF/UN Women (2013), Addressing
Inequalities: Synthesis Report of
Public Consultation. Global
Global
[5] Tổng cục Thống kê (2015), Số liệu thống kê về
các chỉ số HDI,GDI, MPI cho báo cáo quốc
gia về phát triển con người năm 2015, Nxb
Thống kê, Hà Nội.
Thematic
Consultation on the Post-2015 Development
Agenda, UNICEF.
[16] Whyte, M (2010), Myth of the Social Volcano:
Perceptions of Inequality and Distributive
Injustice in Contemporary China, Stanford
University Press, USA.
[6] Tổng cục Thống kê (2011), Kết quả khảo sát
mức sống dân cư năm 2010, Nxb Thống kê,
Hà Nội.
[7] Tổng cục Thống kê (2010), Tổng điều tra dân
số và nhà ở Việt Nam ngày 1 tháng 4 năm
2009, Nxb Thống kê, Hà Nội.
[17] World Bank (2014a), Taking Stock: An Update
on Vietnam’s Recent Economic Developments,
Hanoi.
[8] Alesina A., Rodrik D. (1994), “Distributive
[18] World Bank (2012b), World Development
Politics and Economic Growth”, Journal of
Report
2012:
Gender
Equality
and
Economics.
Development, Washington, DC.
28
Hoàng Bá Thịnh, Đoàn Thị Thanh Huyền
29
11 trang
25220
Free
Bạn đang xem tài liệu "Sự phát triển không đồng đều giữa các vùng miền ở Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- su_phat_trien_khong_dong_deu_giua_cac_vung_mien_o_viet_nam.pdf
