Vai trò của người cao tuổi trong gia đình nông thôn tỉnh Đồng Nai
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
19
VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI
TRONG GIA ĐÌNH NÔNG THÔN TỈNH ĐỒNG NAI
LÊ THẾ VỮNG*
Để khẳng định vai trò của người cao tuổi trong xã hội, Đại Hội đồng Liên Hiệp
Quốc đã thống nhất lấy ngày 01 tháng 10 hằng năm làm ngày Quốc tế Người
cao tuổi. Người cao tuổi thật sự có một chỗ đứng quan trọng đối với sự tồn tại và
phát triển của mỗi gia đình và mỗi quốc gia. Việt Nam hiện đang tiến vào con
đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, người cao tuổi
Việt Nam đang góp phần không nhỏ xây dựng gia đình, xã hội văn minh, tốt đẹp.
Bài viết tìm hiểu những đóng góp thực tế, cũng như những yếu tố làm hạn chế
sự đóng góp này của người cao tuổi trong đời sống gia đình tại vùng nông thôn
tỉnh Đồng Nai.
Từ khóa: người cao tuổi, gia đình nông thôn, Đồng Nai
Nhận bài ngày: 3/3/2021; đưa vào biên tập: 4/3/2021; phản biện: 4/3/2021; duyệt
đăng: 7/3/2021
1. DẪN NHẬP
giữ vững cấu trúc gia đình, ổn định và
phát triển xã hội. Ngoài ra, trong xã
hội Việt Nam hiện nay, đóng góp về
lao động của người cao tuổi cho gia
đình và xã hội là khá quan trọng,
nhưng phần lớn lại là “những việc
không tên”, không được đánh giá đúng
mức (như trông cháu, nội trợ…). Bài
viết này dựa trên tư liệu khảo sát 200
hộ gia đình có người cao tuổi (98 hộ
có người cao tuổi từ 60-69; 43 hộ có
người cao tuổi từ 70-79); 42 hộ có
người cao tuổi từ 80-89); và 17 hộ có
người cao tuổi từ 90 tuổi trở lên) ở xã
Phú Lâm (Tân Phú) và xã Bình Minh
(Trảng Bom) tỉnh Đồng Nai (mỗi xã
100 hộ và phỏng vấn sâu 5 người cao
tuổi) (Lê Thế Vững, 2017); qua đó, đề
cập về quan niệm, giá trị, đời sống cá
nhân của người cao tuổi, phần nào
Người cao tuổi là một nhóm xã hội,
một bộ phận cấu thành của cơ cấu xã
hội. Theo Điều 2 Luật Người cao tuổi
2009, người cao tuổi là công dân Việt
Nam từ đủ 60 tuổi trở lên. Thực tiễn
Việt Nam cho thấy, nhiều người cao
tuổi vẫn tiếp tục làm việc và đóng góp
sức mình nhằm giúp đỡ gia đình cũng
như cho sự phát triển chung của toàn
xã hội. Ở mỗi người cao tuổi, không
nhiều thì ít đều có những triết lý sống,
kinh nghiệm sống quý giá mà các thế
hệ sau cần học hỏi. Trên phương diện
gia đình và xã hội, vai trò của người
cao tuổi đặc biệt quan trọng. Người
cao tuổi là hạt nhân, là lực hấp dẫn,
* Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.
LÊ THẾ VỮNG – VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG…
20
làm rõ vai trò của họ trong gia đình xét 60% đang tham gia vào hoạt động sản
trên khía cạnh đóng góp lao động, xuất, kinh doanh tạo ra thu nhập và
kinh tế. Đồng thời, bài viết cũng chỉ ra
những yếu tố cản trở người cao tuổi
phát huy sức lao động của mình, hàm
ý hướng tới những chính sách xã hội
riêng dành cho người cao tuổi để phát
huy được vai trò của họ trong đời
sống gia đình và xã hội.
40% là không tham gia hoạt động kinh
tế. Lý do không tham gia hoạt động
kinh tế phần lớn là do sức khỏe yếu.
Phân tích theo giới tính cho thấy có
45,5% cụ bà không tham gia các hoạt
động kinh tế, cao hơn so với các cụ
ông (31,2%). Xét theo nhóm tuổi, tỷ lệ
tham gia hoạt động kinh tế giảm dần
theo độ tuổi. Điều này cũng phù hợp
với quy luật sinh học tự nhiên vì người
có tuổi càng cao thì sức khỏe càng
yếu và không thể tham gia sản xuất
hoặc buôn bán. Qua khảo sát cho
thấy, nhóm tuổi từ 60-69 có tỷ lệ tham
gia hoạt động kinh tế cao nhất với
83,7%; kế đến là nhóm tuổi 70-79 là
46,5%; nhóm tuổi 80-89 là 38,1% và
đáng ngạc nhiên là ở độ tuổi 90 trở
lên vẫn có 11,8% còn tham gia lao
động sản xuất, kinh doanh buôn bán
(xem Bảng 1). Việc người cao tuổi còn
tham gia hoạt động kinh tế cũng
tương đồng với nghiên cứu của Lê
Ngọc Lân (2011: 5) tỷ lệ người cao
tuổi trong nhóm từ 60-64 tuổi vẫn còn
làm việc chiếm khoảng 60%. Theo số
2. VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI
TRONG GIA ĐÌNH Ở NÔNG THÔN
TỈNH ĐỒNG NAI VÀ RÀO CẢN
2.1. Đóng góp về kinh tế cho hộ gia
đình của người cao tuổi
Mặc dù đã đến tuổi nghỉ ngơi, vui thú
điền viên nhưng trong thực tế nhiều
người cao tuổi vẫn có nhu cầu và
tham gia các hoạt động sản xuất, làm
ăn kinh tế phù hợp với sức khỏe và
điều kiện của mình. Điều đó cũng giúp
họ cảm thấy mình sống hữu ích và
chủ động được về nguồn tài chính,
giúp bản thân trang trải các nhu cầu
cơ bản cũng như hỗ trợ phần nào cho
con cái trong cuộc sống.
Kết quả khảo sát của chúng tôi cho
thấy, trong 200 người cao tuổi có tới
Bảng 1. Người cao tuổi tham gia hoạt động sản xuất phân theo nhóm tuổi
Nhóm tuổi
60 - 69 70 - 79 80 - 89 90 trở lên
Tổng
80
Tần số
Tỷ lệ
16
82
98
23
20
43
26
16
42
15
Không
Có
16,3
83,7
100
53,5
46,5
100
61,9
38,1
100
88,2
11,8
100
40,0
Có tham gia lao
động tạo thu
nhập
Tần số
Tỷ lệ
2
120
200
60
Tần số
Tỷ lệ
17
Tổng
100
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
21
liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở 69,31% còn đang tham gia lao động.
năm 2009, tỷ lệ người từ 60 tuổi trở Tỷ lệ này xấp xỉ gấp đôi ở các cụ cùng
lên tham gia lực lượng lao động chiếm độ tuổi nhưng không có hưu trí: 60,3%
khoảng từ 30-40%, trong đó nam giới các cụ làm nông dân và 55,6% các cụ
cao tuổi tham gia vào thị trường lao không làm nông nghiệp”. Xét về độ
động nhiều hơn nữ giới. Người 60 tuổi tuổi không có sự khác biệt nhiều về
trở lên ở nông thôn chiếm tỷ trọng lớn lĩnh vực hoạt động kinh tế. Tuy nhiên,
hơn trong lực lượng lao động so với khi phân tích dưới góc độ giới tính lại
người ở khu vực thành thị”.
cho thấy có sự khác biệt tương đối rõ.
Người cao tuổi là nam làm nông
nghiệp có tỷ lệ tới 66%, cao hơn so
với nữ - chỉ có 49,3%; trong khi đó
tham gia vào lĩnh vực phi nông nghiệp
thì nữ lại có tỷ lệ cao hơn nam 37,3%
so với 24,5% (xem Bảng 2). Có sự
khác biệt này là do các cụ bà thường
buôn bán ở chợ hoặc mở tiệm tạp hóa
ở nhà hoặc làm nội trợ trong khi các
cụ ông làm các công việc nặng nhọc
hơn như lao động sản xuất và tham
gia các hoạt động xã hội. Điều này
Qua khảo sát có 56,7% làm trong lĩnh
vực nông nghiệp và 31,7% trong lĩnh
vực phi nông nghiệp (buôn bán ở chợ,
bán hàng tạp hóa ở nhà…), chỉ có 5%
đi làm công ăn lương và 5% làm cho
gia đình không trả lương. Điều này
cũng gần tương đồng với kết quả
nghiên cứu trước đây của Bùi Thế
Cường (2000: 28) khi nghiên cứu về
người cao tuổi ở nông thôn Đồng
bằng sông Hồng: “Trong số những
người có trợ cấp hưu trí ở độ tuổi 60-
Bảng 2. Lĩnh vực công việc phân theo giới tính (% tính trên những người đang làm
việc)
Giới tính
Nam
Nữ
Tổng
Tần số
Tỷ lệ
0
35
13
0
1
1
68
38
6
Chủ cơ sở sản xuất/kinh
doanh
0,0
1,5
0,8
Tần số
Tỷ lệ
33
25
6
Nông nghiệp
66,0
24,5
0,0
49,3
37,3
9,0
56,7
31,7
5,0
Tần số
Tỷ lệ
Phi nông nghiệp
Tần số
Tỷ lệ
Lao động gia đình không trả
lương
Nghề nghiệp
Tần số
Tỷ lệ
5
1
6
Làm công ăn lương
9,4
1,5
5,0
Tần số
Tỷ lệ
0
1
1
Khác
0,0
1,5
0,8
Tần số
Tỷ lệ
53
67
120
Tổng
100
100
100
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
LÊ THẾ VỮNG – VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG…
22
phù hợp với sự phân công lao động với 61,9%; độ tuổi 70-79 với 51,2%.
theo giới trong truyền thống của người Điều đáng ngạc nhiên là ngay cả các
cụ 90 tuổi trở lên cũng có tỷ lệ khẳng
định mình đóng góp vào kinh tế của
hộ khá cao với 52,9%, mặc dù tỷ lệ
hiện đang làm việc tạo ra thu nhập
của các cụ trong độ tuổi này chỉ có
11,8%. Điều này được các cụ lý giải là
do có tiền tích lũy từ trước và con cái
cho để chi dùng.
Việt Nam.
Khi chia theo địa bàn nghiên cứu cũng
cho thấy sự khác biệt về lĩnh vực
tham gia hoạt động kinh tế. Ở địa bàn
xã Phú Lâm tỷ lệ tham gia hoạt động
kinh tế trong lĩnh vực nông nghiệp cao
hơn xã Bình Minh với tỷ lệ lần lượt là
68,5% so với 47%. Ngược lại, người
cao tuổi làm trong lĩnh vực phi nông
nghiệp ở Bình Minh có tỷ lệ 37,9%
cao hơn ở Phú Lâm chỉ có 24,1%. Có
sự khác biệt trên là do xã Bình Minh
gần khu công nghiệp, diện tích đất
nông nghiệp đang giảm dần và trong
xã có làng nghề thủ công mỹ nghệ
truyền thống (làm đàn guitar và các đồ
mỹ nghệ trưng bày xuất khẩu); còn xã
Phú Lâm chủ yếu thuần túy làm nông
nghiệp.
Hộp 1.
Trước đây mình còn trẻ, khỏe mình
làm được để dành dụm phòng khi hữu
sự, ốm đau giờ mình đưa cho con cái
nó làm ăn nó nuôi lại mình như vậy
mình cũng giúp chúng nó được phần
nào. Chứ mình giữ mà khi chúng nó
khó khăn mình không giúp chúng nó
mà mình cũng có đem theo xuống mồ
được đâu (PVS cụ M, nam 91 tuổi, xã
Bình Minh).
Giờ mình lớn tuổi rồi không làm ăn
được gì nữa, nguồn sống của bác giờ
là mấy đứa con nó lấy vợ, lấy chồng
ra ở riêng nó làm ăn được nó cho
mình thì mình phụ giúp vào với vợ
chồng thằng út ở với mình (PVS cụ H,
nữ 90 tuổi, xã Phú Lâm).
Khi chúng tôi đặt câu hỏi cho các cụ
về sự đóng góp của mình vào kinh tế
của hộ gia đình, tỷ lệ khẳng định mình
có đóng góp chiếm rất cao với 70,5%,
chỉ có 29,5% cho rằng là không có
đóng góp. Về độ tuổi, nhóm tuổi 60-69
có tỷ lệ khẳng định đóng góp cao nhất
với 85,7%; kế đến là độ tuổi từ 80-89
Bảng 3. Đóng góp kinh tế vào hộ gia gia đình chia theo nhóm tuổi
Nhóm tuổi
60 - 69 70 - 79 80 - 89 90 trở lên
Tổng
141
Tần số
Tỷ lệ
84
14
98
22
21
43
26
16
42
9
Có
85,7
14,3
100
51,2
48,8
100
61,9
38,1
100
52,9
47,1
100
70,5
29,5
100
Tần số
Tỷ lệ
8
59
Có đóng góp vào
kinh tế gia đình
Không
Tổng
Tần số
Tỷ lệ
17
200
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
23
Tỷ lệ không đóng góp xét tăng dần
theo độ tuổi càng cao, nếu ở độ tuổi
60-69, tỷ lệ này chỉ có 14,3% thì tới độ
tuổi 90 trở lên tỷ lệ đã tăng lên là
47,1% (xem Bảng 3).
có vốn để chăn nuôi (PVS cụ P.H.T,
nam 71 tuổi, xã Phú Lâm).
Mặt khác, đa số người cao tuổi không
biết đến điều khoản này. Có 88,1%
các cụ không biết người cao tuổi có
quyền được tạo điều kiện để làm việc,
chỉ 11,9% cụ có biết và phần lớn ở độ
tuổi 60-69. Qua đây cho thấy, việc
tuyên truyền và phổ biến chính sách
người cao tuổi tại địa phương là cần
thiết để người cao tuổi hiểu biết được
những quyền lợi của mình.
Kết quả khảo sát trên cho thấy nhu
cầu tham gia hoạt động kinh tế và
việc làm của người cao tuổi rất lớn.
Trong quá trình hoạt động kinh tế,
sản xuất bản thân các cụ đã gặp
nhiều khó khăn, đặc biệt là nguồn
vốn, nhưng người cao tuổi lại không
được tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi
từ chính sách nhà nước. Trong Luật
Người cao tuổi năm 2009 tại khoản đ
Điều 3 có quy định người cao tuổi
“được tạo điều kiện làm việc phù hợp
với sức khỏe, nghề nghiệp và các
điều kiện khác để phát huy vai trò của
người cao tuổi”. Tuy nhiên, các xã
Phú Lâm và Bình Minh không có
chính sách này (do cơ quan hữu
quan cho rằng người cao tuổi khi vay
vốn sẽ không làm sinh lãi và không
thể hoàn vốn).
2.2. Vai trò chăm sóc gia đình
2.2.1. Chăm sóc các thành viên nhỏ
tuổi trong gia đình
Trong gia đình Việt Nam hiện nay
phần lớn người cao tuổi vẫn sống
chung cùng con cháu và giữ một vai
trò nhất định. Đối với người cao tuổi,
được phụ giúp con cháu là niềm vui,
niềm an ủi trong cuộc sống và để
truyền đạt kinh nghiệm sống, thuần
phong mỹ tục, các giá trị nhân văn cho
con cháu của mình. Ngoài việc tham
gia vào hoạt động kinh tế tạo ra thu
nhập, có thể thấy người cao tuổi còn
làm các công việc gia đình khác. Khi
con cái đi làm thì hằng ngày họ trông
nhà, giữ cháu, làm nội trợ. Có thể thấy
rằng ông bà vẫn giúp làm một lượng
công việc nhà đáng kể để con cháu có
thể tập trung vào công việc riêng của
mình.
Hộp 2.
Mình ra xã vay vốn để về chăn nuôi
heo, nhưng trên xã họ không cho vay,
họ sợ mình lớn tuổi rồi mình làm
không được và không trả được nợ.
Nhưng hai ông bà tôi vẫn còn sức
khỏe lắm, bà vẫn buôn bán lặt vặt ở
ngoài chợ, còn trước đây thì tôi đi làm
thợ hồ, giờ sức khỏe thấy cũng xuống
không đi làm hồ nữa mà muốn về ở
nhà chăn nuôi có thêm thu nhập và
phụ giúp con cái cho đỡ vất vả. Mình
cảm thấy vẫn còn làm được nhưng
giờ vay không được nên mình không
Mặt khác, ông bà còn là chỗ dựa tinh
thần cho con cháu. Trong khi cha mẹ
đi làm, thường xuyên vắng nhà vai trò
của người cao tuổi càng thể hiện một
cách rõ rệt trong việc chăm sóc trẻ
LÊ THẾ VỮNG – VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG…
24
Bảng 4. Người cao tuổi chăm sóc cháu, chắt nhỏ dưới 10 tuổi chia theo nhóm tuổi (%
tính trên những người có cháu, chắt)
Nhóm tuổi
60 - 69 70 - 79 80 - 89 90 trở lên
Tổng
61
Tần số
Tỷ lệ
36
45
81
17
24
41
6
36
42
2
15
17
Có
44,4
55,6
100
41,5
58,5
100
14,3
85,7
100
11,8
88,2
100
33,7
66,3
100
Tần số
Tỷ lệ
120
181
Có chăm sóc cháu
chắt dưới 10 tuổi
Không
Tổng
Tần số
Tỷ lệ
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
nhỏ. Đây không chỉ là một hình thức Kết quả khảo sát của chúng tôi cho
lao động nặng nhọc mà còn là một thấy, các cụ chăm sóc cháu chắt trong
loại hình lao động phức tạp đòi hỏi
phải có nhiều kinh nghiệm. Trong
khảo sát của chúng tôi có 33,7% các
cụ có chăm sóc cháu, chắt. Việc chăm
sóc cháu, chắt chủ yếu ở các cụ tuổi
từ 60-79, còn các cụ lớn hơn thì ít
tham gia vào việc này hơn (xem Bảng
4). Xét về góc độ giới tính thì không
có sự khác biệt giữa cụ ông (33,8%)
và cụ bà (33,6%) trong việc chăm sóc
cháu chắt.
suốt 12 tháng liền chiếm tỷ lệ rất lớn
với 78,7% và thời gian chăm sóc ít
nhất là 2 tháng trong một năm chỉ có
tỷ lệ là 1,6%.
Hộp 3.
Cô có 2 đứa cháu nội, 2 đứa cháu
ngoại, 2 đứa 5 tuổi, còn 2 đứa đang
chơi đây thì 2 tuổi, một ngoại một nội.
Các cháu từ nhỏ mới sinh là do bà
chăm sóc, cha mẹ các cháu đi làm, tối
về chơi với các cháu chút rồi cho đi
ngủ. Cháu ngoại thì nhà cũng ở sát
bên đây. Bà lo mọi thứ. Từ tắm rửa
cho đến cho ăn. Đôi khi chúng nó
tranh giành nhau đồ chơi cãi nhau Bà
lại phải đứng ra phân xử làm trọng tài.
Nói chung canh chừng chúng nó
nhiều khi cũng cảm thấy mệt nhưng
mà cũng thấy vui, nhiều khi các cháu
vắng nhà lại cảm thấy buồn và nhớ
chúng lắm. Có chúng nó thì mình cảm
thấy vui hơn (PVS cô Ng.T.T nữ 63
tuổi, xã Phú Lâm).
Lý do chủ yếu các cụ phải chăm sóc
cháu, chắt là do cha mẹ các cháu đi
làm xa, lý do này chiếm tỷ lệ tới 83,6%;
lý do cha mẹ không đủ tiền lo cho con
cái nên phải gửi cho ông bà chỉ có
16,4%. Do nhu cầu kinh tế và sự
chuyển biến kinh tế - xã hội ở Việt
Nam trong hai thập kỷ gần đây, ngày
nay cha mẹ các cháu phải đi làm ăn
xa hoặc đi làm cả ngày, thời gian
dành cho con cái cũng ít đi. Chính vì
vậy, ông bà trở thành người chăm sóc
và nuôi dạy chính. Thời gian (số tháng)
mà các cụ bỏ ra chăm sóc các cháu,
chắt là tương đối lớn trong một năm.
Tôi có 3 đứa cháu nội ở chung nhà,
đứa lớn nay 10 tuổi đang học lớp 4
còn đứa nhỏ mới vào lớp 1, đứa nhỏ
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
25
nhất mới 3 tuổi. Cha mẹ chúng nó đi
làm suốt ngày tối mới về nên phó thác
chúng nó cho ông bà. Hai đứa lớn
sáng đi học tôi phải chở nó đi trưa đón
về cho ăn cơm xong chiều lại chở nó
đi học tiếp rồi chiều lại đón về. Cứ
ngày nào cũng làm 4 cuốc như vậy
cũng cảm thấy cực vì giờ mình cũng
có tuổi rồi chạy xe nhiều mà đường
này nó lại đông xe nữa nên cũng áp
lực lắm. Còn bà nhà tôi ở nhà thì
trông đứa nhỏ, dọn dẹp nhà cửa lo
cơm nước cho con cái đi làm về nó
ăn. Thấy vất vả vậy, nhưng con cái nó
phải đi làm kiếm tiền nên mình phải
phụ giúp nó thôi chứ giờ biết sao giờ.
Với lại mình cảm thấy đỡ nó được
phần nào thì đỡ chứ mình ngồi không
đâu có được (PVS cụ L.V.C nam 71
tuổi, xã Bình Minh).
để đo lường sự vất vả cho thấy, tỷ lệ
cảm nhận vất vả một chút chiếm
34,4%; tỷ lệ cho rằng tương đối vất vả
là 34,4%, chỉ có 4,9% cho rằng rất vất
vả.
Có thể thấy ông bà vẫn đóng vai trò
rất quan trọng trong việc chăm sóc
dạy dỗ các cháu trong gia đình. Phần
lớn những gia đình trẻ hiện nay, cha
mẹ đi làm cả ngày và việc chăm sóc
con cái đều nhờ ông bà giúp, thậm chí
phó thác toàn bộ cho ông bà, vì vậy
ông bà là người gần gũi, nuôi dạy các
cháu nhiều hơn cả cha mẹ.
2.2.2. Làm các công việc trong gia
đình
Ngoài việc chăm sóc các thành viên
nhỏ tuổi của gia đình như đã phân tích
ở trên, người cao tuổi còn làm các
công việc nhà khác. Kết quả khảo sát
cho thấy có tới 81,5% người cao tuổi
có làm các công việc nhà, chỉ có 15%
là không làm các công việc này. Tỷ lệ
người cao tuổi làm việc nhà giảm dần
theo độ tuổi, độ tuổi càng cao tỷ lệ
tham gia làm việc nhà càng thấp (Biểu
đồ 1).
Việc chăm sóc các thành viên nhỏ
tương đối vất vả, nhất là đối với các
cụ lớn tuổi. Có tới 74,8% các cụ cho
rằng có vất vả trong việc chăm sóc
cháu chắt, chỉ có 26,2% cho rằng
không hề vất vả tí nào, chủ yếu thuộc
về nhóm tuổi từ 60-79. Chia nhỏ hơn
Biểu đồ 1. Tỷ lệ người cao tuổi làm việc nhà giảm dần theo độ tuổi
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
LÊ THẾ VỮNG – VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG…
26
Xét theo góc độ giới tính thì không có Kết quả nghiên cứu trên cho thấy
sự khác biệt nhiều giữa các cụ ông
(80,5%) và cụ bà (82,1%) trong việc
tham gia làm việc nhà. Điều đó cũng
cho thấy rằng khi lớn tuổi thì sự phân
biệt giới trong làm việc nhà trong gia
đình không nhiều, các cụ đều tham
gia như nhau. Tuy nhiên, khi chúng tôi
hỏi thêm các cụ về người làm chính
các công việc nhà thì lại có sự khác
biệt lớn về giới tính. Các cụ bà khẳng
định mình làm công việc nhà là chính
với tỷ lệ là 84,2% cao hơn rất nhiều so
với các cụ ông, chỉ có 30,6%. Mặc dù
phần lớn các cụ ông khẳng định mình
có tham gia làm công việc nhà nhưng
họ chỉ là người phụ giúp, còn thực
chất các cụ bà vẫn là người đảm nhận
chính các công việc này.
người cao tuổi tham gia công việc
nhà là rất phổ biến. Có sự khác biệt
về giới trong sự phân công làm các
công việc nhà. Các cụ bà có xu
hướng làm các công việc liên quan
đến nội trợ, còn các cụ ông thì có xu
hướng làm các công việc nặng nhọc
hơn.
2.3. Các rào cản ảnh hưởng đến
người cao tuổi thực hiện các vai trò
của mình
Ngoài việc tìm hiểu thực trạng lao
động của người cao tuổi, nghiên cứu
của chúng tôi cũng khảo sát một số
yếu tố có thể tác động đến việc tham
gia lao động, đóng góp vào đời sống
gia đình, xã hội của người cao tuổi.
Dưới đây là một số kết quả.
Người cao tuổi ngoài tham gia làm
các công việc nhà còn giúp sửa chữa
dọn dẹp ngôi nhà đang ở. Kết quả
khảo sát cho thấy có 63% người cao
tuổi khẳng định mình có giúp đỡ trong
việc sửa chữa/chăm sóc ngôi nhà
đang ở. Có 83,1% các cụ ông tham
gia sửa chữa, chăm sóc ngôi nhà
đang ở cao hơn so với các cụ bà
(50,4%) (Biểu đồ 2).
2.3.1. Sức khỏe
Hạn chế về sức khỏe là một rào cản
lớn cho người cao tuổi khi muốn tham
gia vào các hoạt động kinh tế, xã hội.
Qua khảo sát người cao tuổi tự đánh
giá về sức khỏe của mình có tới 61%
cho rằng yếu và rất yếu; 31% là bình
thường và chỉ có 8% cho rằng là sức
khỏe tốt. Đối với các cụ tuổi càng cao
tỷ lệ đánh giá sức
Biểu đồ 2. Tỷ lệ người cao tuổi giúp sửa chữa ngôi nhà đang ở
khỏe của mình yếu
càng cao, điều này
cũng
là
bình
thường theo quy
luật sinh học lão
hóa như người xưa
vẫn nói “Khôn đâu
đến trẻ, khỏe đâu
đến già”.
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
27
Bảng 5. Sức khỏe của người cao tuổi chia theo giới tính
Giới tính
Nữ
Nam
Tổng
Tần số
Tỷ lệ
7
31
30
9
9
16
Rất yếu
Yếu
9,1
7,3
8,0
Tần số
Tỷ lệ
75
32
106
62
40,3
39,0
11,7
100
61,0
26,0
5,7
53,0
31,0
8,0
Tần số
Tỷ lệ
Tự đánh giá sức khỏe
của mình hiện nay
Bình thường
Tốt
Tần số
Tỷ lệ
7
16
Tần số
Tỷ lệ
77
123
200
Tổng
100
100
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
Sự cảm nhận và đánh giá về sức Văn Ngọc Lan (2008: 43) khi nghiên
khỏe của bản thân có sự khác biệt cứu người cao tuổi ở nông thôn khu
giữa cụ ông và cụ bà. Các cụ bà cho vực Đồng bằng sông Cửu Long:
rằng sức khỏe của mình yếu và rất “Những bệnh thường gặp ở người
yếu với tỷ lệ là 68,3%; trong khi đó tỷ cao tuổi là cao huyết áp, đái tháo
lệ này ở các cụ ông chỉ có 49,4%. đường, thiếu máu cơ tim, phổi mãn
Ngược lại các cụ ông cho rằng sức tính… Khu vực nông thôn chúng tôi
khỏe của mình bình thường và tốt thấy tập trung nhiều ở hai nhóm bệnh
chiếm tỷ lệ 50,7% cao hơn so với các (khớp, cột sống và tim mạch, huyêt
cụ bà có tỷ lệ chỉ là 31,7% (xem Bảng áp). Tuy nhiên số người cho biết họ bị
5).
bệnh khớp chiếm tỷ lệ cao hơn”.
Khi chúng tôi hỏi thăm về các loại Ngoài đánh giá sức khỏe yếu và mắc
bệnh (được bác sĩ, cơ sở y tế chuẩn các loại bệnh phổ biến trên, người cao
đoán là có bệnh chứ không phải là tuổi còn có các vấn đề về thị giác,
cảm nhận của họ về bệnh) hiện nay thính giác. Kết quả khảo sát cho thấy
người cao tuổi đang mắc phải, phần khi không đeo kính có tới 59% người
lớn các cụ ghi nhận có 3 loại bệnh cao tuổi mắt nhìn bị kém và rất kém,
phổ biến chiếm tỷ lệ nhiều nhất: (1) là chỉ có 41% mắt nhìn bình thường và
bệnh huyết áp chiếm tỷ lệ tới 44%; (2) tốt. Các cụ bà có ảnh hưởng về mắt
là bệnh liên quan đến dạ dày chiếm
nhiều hơn (60%) một chút so với các
tỷ lệ là 42,5%; và (3) là bệnh viêm cụ ông (56%). Đối với vấn đề nghe khi
khớp với tỷ lệ là 32%. Còn lại một số không đeo thiết bị hỗ trợ được các cụ
bệnh khác có tỷ lệ ghi nhận thấp hơn cảm nhận tương đối tốt hơn so với
như bệnh tim 14% và bệnh liên quan nhìn, có tới 77% nghe bình thường và
đến phổi là 10,5%. Kết quả này cũng tốt, chỉ có 23% cho rằng là nghe kém
gần tương đồng với nghiên cứu của và rất kém (xem Biểu đồ 3).
LÊ THẾ VỮNG – VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG…
28
đến mối quan hệ và
Biểu đồ 3. Người cao tuổi tự đánh giá về nghe và nhìn
tinh thần của người
cao tuổi, kết quả cho
thấy, hầu hết thành
viên trong gia đình
đều tôn trọng và đối
xử tốt với người cao
tuổi. Tuy nhiên, vẫn
có một bộ phận nhỏ
đối xử không tốt
chẳng hạn như hành
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
vi nói nặng lời có 20
trường hợp ghi nhận,
Qua những đánh giá ở trên chúng ta
thấy người cao tuổi phần lớn gặp các
vấn đề sức khỏe kém, cộng với sự
suy giảm khả năng nghe, nhìn. Đó là
một trong những điều cản trở các cụ,
nhất là các cụ tuổi tác khá cao, tham
gia hiệu quả các hoạt động kinh tế, lao
động trong gia đình cũng như ngoài
xã hội.
từ chối nói chuyện là 3 trường hợp,
đánh đập, đe dọa là 4 trường hợp, và
không tham khảo ý kiến người cao
tuổi trước khi ra quyết định quan trọng
được ghi nhận tương đối cao với 56
trường hợp. Mặc dù được ghi nhận
với tỷ lệ rất nhỏ nhưng những hành vi
từ chối nói chuyện, đe dọa, đánh đập
cũng phần nào nói lên được sự không
tôn trọng, đối xử không tốt và bạo
hành với người cao tuổi ở trong gia
đình.
2.3.2. Quan hệ gia đình
Mối quan hệ gia đình, sự tôn trọng,
chia sẻ, động viên và chăm sóc người
cao tuổi ở trong gia đình cũng phần
nào ảnh hưởng tới đời sống tinh thần
và việc phát huy sức khỏe lao động
của các cụ. Bởi lẽ, mối quan hệ trong
gia đình không tốt đẹp sẽ không tạo
được sự hứng khởi, động lực cho các
cụ tham gia vào các hoạt động của gia
đình cũng như của xã hội.
Sự đối xử không tốt này không có
khác biệt về giới tính và nhóm tuổi.
Tuy nhiên, có khác biệt lớn về giới và
nhóm tuổi khi được các thành viên hỏi
ý kiến trước khi ra các quyết định
quan trọng. Xu hướng các cụ ông
được hỏi và các thành viên nghe theo
ý kiến có tỷ lệ 77,9% cao hơn so với
các cụ nữ có tỷ lệ là 68,3%; có 20,3%
các cụ bà không bao giờ được các
thành viên trong gia đình hỏi ý kiến,
trong khi đó tỷ lệ này ở các cụ ông là
14,3%. Qua đó có thể thấy sự định
Khi chúng tôi hỏi các cụ về thành viên
trong gia đình đối xử với mình như thế
nào thông qua các hành vi (nói nặng
lời, từ chối nói chuyện, đánh đập - đe
dọa, tham khảo ý kiến khi ra quyết
định quan trọng) có thể ảnh hưởng kiến giới vẫn còn tồn tại nhiều trong
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
29
Biểu đồ 4. Khi ra các quyết định quan trọng các thành viên trong gia đình có hỏi ý kiến
của người cao tuổi
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
gia đình nông thôn. Xét về nhóm tuổi,
gì cũng phải hỏi và nghe theo chú,
với các cụ trong độ tuổi 60-69 tỷ lệ
các thành viên gia đình hỏi ý kiến và
làm theo rất cao, với 87,8%; với nhóm
tuổi 70-79, tỷ lệ này là 76,7%; độ tuổi
80-89 là 47,6% và độ tuổi 90 trở lên
chỉ có 29,4% (xem Biểu đồ 4). Điều đó
chứng tỏ các cụ còn tương đối trẻ tuổi
thì vẫn còn có “uy” đối với các thành
viên trong gia đình.
nếu nó mà không nghe chú đâu cho
nó làm và chú sẽ từ mặt nó ngay. Dù
gì thì trong gia đình mình vẫn là trụ
cột chứ, mình không làm trụ cột về
kinh tế nhưng mọi chuyện mình là
người lớn hơn chúng nó, mình có
kinh nghiệm hơn nên mình chỉ bảo
chúng nó làm ăn, mọi chuyện mình
phải quyết định (PVS. N.V.K nam 68
tuổi, xã Bình Minh).
Khi chúng tôi hỏi các cụ về trạng thái
tinh thần trong một tuần qua đối với 4
trạng thái chính (cảm giác ăn không
ngon miệng; cảm thấy buồn, thất vọng;
cảm thấy khó ngủ; và cảm thấy cô
đơn) kết quả ghi nhận như sau: với
cảm giác ăn không ngon miệng có tới
40% diễn ra một vài lần trong tuần,
13% diễn ra hầu như cả tuần, 47% ghi
nhận không có cảm giác này.
Bây giờ mình già rồi, có làm ăn được
gì đâu nên chúng nó cũng ít hỏi ý kiến
mình. Giờ chúng nó làm ăn buôn bán,
chúng nó trẻ chúng nó có kiến thức,
hiểu biết hơn mình nên chúng nó đâu
cần hỏi mình. Mà hỏi mình thì mình
cũng không biết nên không có tham
gia với chúng nó được. Mình chỉ có
căn dặn chúng nó là làm ăn phải tính
toán cẩn thận, tích cóp mà lo cho gia
đình thôi (PVS. H.T.G nữ, 85 tuổi, xã
Phú Lâm).
Hộp 4.
Đối với chú thì mặc dù mình không
đủ sức khỏe để làm ăn như trước
nhưng con cái trong gia đình nhất
mực phải nghe theo chú. Muốn làm cái
Khác biệt giữa các thế hệ về tâm lý,
lối sống và kiến thức cũng đang làm
giảm đi thái độ kính trọng của con cái
LÊ THẾ VỮNG – VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG…
Biểu đồ 5. Trạng thái tinh thần của người cao tuổi qua một tuần
30
đối với cha mẹ
già: “Thái độ ứng
xử của các con,
cháu đối với cha
mẹ, ông bà có
khác trước. Ngày
xưa con, cháu quý
trọng và tôn trọng
một cách đúng
mức, không bao
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
không muốn ăn, cảm thấy buồn, thất
giờ có chuyện cãi lại hoặc nói này nọ.
Nhưng bây giờ có những trường hợp
cha mẹ, ông bà góp ý mà không vừa ý
với con cháu là nhiều khi nó bật lại
ngay, thậm chí có những lời nói hỗn
láo, vì nó không muốn mình góp ý với
chúng nó. Nó làm thế nào nào thì
mình biết thế thôi, chứ cha mẹ, ông bà
nói thì nó cho là lắm điều và không
hiểu biết gì” (Nam, 79 tuổi, xã Bình
Minh).
vọng, cảm thấy khó ngủ, cảm thấy cô
đơn) của người cao tuổi trong một
tuần qua, kết quả có 67,5% các cụ có
cảm giác khó ngủ, 53% có cảm giác
không muốn ăn, 39,5 cảm thấy buồn,
thất vọng và 29% cảm thấy cô đơn
(xem Biểu đồ 5).
Xét ở góc độ giới thì các cụ bà cảm
thấy buồn, thất vọng có tỷ lệ là 45,6%
cao hơn so với các cụ ông có tỷ lệ là
29,9%. Tương tự như vậy, với cảm
giác cô đơn thì các cụ bà cũng có tỷ
lệ (36,6%) cao hơn so với các cụ ông
(16,9%). Còn với hai cảm giác không
muốn ăn và khó ngủ thì không có sự
khác biệt nhiều giữa cụ ông và cụ bà.
Sự khác biệt này nếu không được
điều chỉnh, mỗi bên cứ theo cách của
mình thì rất dễ dẫn đến mâu thuẫn và
xung đột giữa con cháu và cha mẹ,
ông bà. Mâu thuẫn, xung đột và nhất
là bạo hành đối với người cao tuổi có
thể gây ra những hệ quả nghiêm trọng
đối với người cao tuổi. Phổ biến nhất,
hiện tượng này khiến người cao tuổi
dễ rơi vào tình trạng trầm cảm, buồn
chán, thậm chí ảnh hưởng đến sức
khỏe thể chất.
Khi các cụ có trạng thái tinh thần
không tốt như vậy thì nguồn động viên
chia sẻ với các cụ cũng không nhiều.
Có đến 37,9% các cụ không chia sẻ
được với ai, trong đó các cụ bà không
có nguồn chia sẻ chiếm tỷ lệ cao hơn
một chút 41,4% so với các cụ ông
32,4%. Nguồn động viên chia sẻ lớn
nhất là người bạn đời (vợ/chồng) của
các cụ với tỷ lệ là 37,4%; kế đến là
con gái và con trai có tỷ lệ lần lượt là
24,7% và 19,5%, tiếp theo là hàng
xóm, bạn bè có tỷ lệ 11,6%, và chia sẻ
Những hành vi đối xử không tốt trên
ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống
tinh thần và động lực muốn đóng góp
vào sự phát triển gia đình và xã hội
của người cao tuổi. Khi chúng tôi hỏi
về trạng thái tinh thần (cảm giác
TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI số 3 (271) 2021
31
Biểu đồ 6. Mức độ hài lòng về mối quan hệ gia đình và sự tôn trọng của các thành viên
đối với người cao tuổi
Nguồn: Lê Thế Vững, 2017.
với con rể là 10%. Chia sẻ với người
bạn đời thì các cụ ông chia sẻ nhiều
hơn so với các cụ bà với tỷ lệ 59,5%
so với 23,3%. Điều này được lý giải vì
các cụ bà tại địa bàn khảo sát có tình
trạng hôn nhân góa chồng nhiều hơn
rất nhiều (43,9%) so với các cụ ông
góa vợ (14,3%). Từ đó các cụ bà lựa
chọn chia sẻ với con gái (27,6%) và
con rể (13,8%) nhiều hơn so với các
cụ ông là (20,3% và 4,1%).
Xét về góc độ giới thì không có sự
khác biệt nhiều về mức độ hài lòng
với gia đình và cuộc sống nói chung.
Tuy nhiên, khi phân tích với độ tuổi thì
thấy sự khác biệt khá rõ giữa các độ
tuổi khác nhau. Mức độ không hài
lòng với mối quan hệ trong gia đình ở
độ tuổi càng cao thì càng lớn, các cụ
từ 80 đến 89 tuổi có mức độ không
hài lòng với tỷ lệ là 31,7%, trong khi
đó ở độ tuổi 60-69 chỉ là 11,2%.
Tương tự như vậy, đối với sự tôn
trọng của các thành viên trong gia
đình mức độ không hài lòng của các
cụ từ 80 đến 89 tuổi chiếm tỷ lệ
40,5%, tỷ lệ này ở các cụ từ 60 đến
69 tuổi chỉ có 6,1% (xem Biểu đồ 6).
Khi chúng tôi hỏi về mức độ hài lòng
của các cụ đối với mối quan hệ trong
gia đình cũng như về cuộc sống nói
chung được các cụ cho biết mức độ
hài lòng chiếm tỷ lệ rất cao. Đối với
mối quan hệ gia đình các cụ hài lòng –
rất hài lòng có tỷ lệ là 83%; tỷ lệ không
hài lòng chỉ có 17%; đối với sự tôn
trọng của các thành viên trong gia
đình, tỷ lệ hài lòng là 84,5%, chỉ có
3. MỘT VÀI NHẬN XÉT
Vai trò và nhu cầu đóng góp của
người cao tuổi vào hoạt động kinh tế
và thu nhập của hộ gia đình tại các địa
15,5% không hài lòng với điều này; bàn khảo sát là rất lớn. Mặc dù các cụ
đến tuổi nghỉ ngơi nhưng vẫn muốn
tham gia sản xuất, kinh doanh tạo thu
nhập, đặc biệt là các cụ từ 60 đến 69
tuổi. Hoạt động kinh tế chủ yếu vẫn là
nông nghiệp và các cụ ông làm nhiều
đánh giá chung về mức độ hài lòng
trong cuộc sống có tỷ lệ hài lòng thấp
hơn một chút 67,5% và tỷ lệ không hài
lòng với cuộc sống nói chung là
32,5%.
LÊ THẾ VỮNG – VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG…
32
hơn các cụ bà, ngược lại trong các gánh một lượng lớn công việc gia
hoạt động phi nông nghiệp thì các cụ đình cho các thành viên còn lại. Việc
bà tham gia nhiều hơn. Các cụ ông
tham gia hoạt động kinh tế và đóng
góp vào thu nhập của hộ gia đình
nhiều hơn các cụ bà.
chăm sóc các thành viên nhỏ và các
công việc nội trợ thì cụ bà làm nhiều
hơn cụ ông. Tuy nhiên, với những
việc nặng nhọc như sửa chữa, chăm
sóc nhà ở thì các cụ ông lại làm nhiều
hơn các cụ bà. Sự phân công công
việc trong hộ gia đình với người cao
tuổi vẫn mang hàm ý định kiến giới.
Khi người cao tuổi gặp khó khăn, đặc
biệt là nguồn vốn trong hoạt động kinh
tế thì không có nguồn trợ giúp từ xã
hội, nhất là từ phía chính quyền và
các hội đoàn thể. Người cao tuổi tại
địa phương thường không được tiếp
cận các nguồn vay vốn ưu đãi hỗ trợ
cho sản xuất mặc dù theo Luật Người
cao tuổi họ được tạo điều kiện để tiếp
tục làm việc theo sức khỏe của mình.
Sức khỏe yếu đặc biệt là các cụ lớn
tuổi cộng với sự chăm sóc, động viên,
chia sẻ đời sống tinh thần và mối
quan hệ gia đình không tốt là những
yếu tố có thể ảnh hưởng đến sự đóng
góp của người cao tuổi trong gia đình.
Do đó, gia đình và xã hội cần có sự
thông hiểu, tạo điều kiện để người cao
tuổi có thể tiếp tục cống hiến theo sức
lực của mình.
Vai trò chăm sóc gia đình của người
cao tuổi là rất lớn, đặc biệt là chăm
sóc các thành viên nhỏ và làm các
công việc trong gia đình. Có thể thấy
người cao tuổi tại địa bàn khảo sát đã
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
1. Bùi Thế Cường. 2000. “Ba nguồn lực vật chất cơ bản của tuổi già ở Đồng bằng sông
Hồng”. Tạp chí Xã hội học, số 1.
2. Lê Ngọc Lân. 2011. “Một số cơ sở thực tiễn cần quan tâm trong xây dựng, điều chỉnh
chính sách chăm sóc người cao tổi ở Việt Nam”. Tạp chí Nghiên cứu Giới và Gia đình,
số 5.
3. Lê Thế Vững. 2017. Vai trò của người cao tuổi trong hộ gia đình ở nông thôn tỉnh
Đồng Nai. Đề tài cơ sở cấp Viện 2017.
05/3/2021.
5. Văn Thị Ngọc Lan. 2008. “Người cao tuổi với vấn đề chăm sóc sức khỏe”. Tạp chí
Khoa học Xã hội, số 12.
14 trang
21380
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vai trò của người cao tuổi trong gia đình nông thôn tỉnh Đồng Nai", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- vai_tro_cua_nguoi_cao_tuoi_trong_gia_dinh_nong_thon_tinh_don.pdf
