Đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm ở vùng Tây Nguyên - Nghiên cứu điển hình ở huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk
Vietnam J. Agri. Sci. 2020, Vol. 18, No. 5: 454-462
Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Việt Nam 2020, 18(5): 454-462
ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ KINH TẾ SẢN XUẤT CÀ PHÊ ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ TƯỚI TIẾT KIỆM
Ở VÙNG TÂY NGUYÊN: NGHIÊN CỨU ĐIỂN HÌNH Ở HUYỆN CƯ M’GAR, TỈNH ĐẮK LẮK
Nguyễn Phượng Lê1*, Nguyễn Hải Dương2
1Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Học viện Nông nghiệp Việt Nam
2Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên
Ngày nhận bài: 19.03.2020
Ngày chấp nhận đăng: 06.06.2020
TÓM TẮT
Hạn hán và phương thức tưới truyền thống đã khiến cho người trồng cà phê Tây Nguyên phải đối mặt với tình
trạng thiếu nước tưới thường xuyên và với mức độ ngày càng trầm trọng hơn. Ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm
nước trong sản xuất cà phê trở thành nhu cầu cấp bách hơn bao giờ hết. Mục tiêu của nghiên cứu này là khái quát
các loại công nghệ tưới cà phê đang được sử dụng; đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê có sử dụng công
nghệ tưới tiết kiệm và chỉ ra các yếu tố cản trở việc ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm cho cà phê trên địa bàn
huyện Cư M’gar. Số liệu thu thập từ 33 hộ sản xuất cà phê đang ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm (điều tra tổng
thể) và 30 hộ sản xuất cà phê sử dụng công nghệ tưới truyền thống (chọn mẫu ngẫu nhiên) tại địa bàn nghiên cứu
cho thấy các công nghệ tưới tiết kiệm đã mang lại tính ưu việt về hiệu quả kinh tế so với công nghệ tưới truyền
thống. Mặc dù vậy, tỷ lệ hộ ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm ở huyện còn rất thấp mà nguyên nhân chủ yếu là do
thiếu vốn đầu tư, nhận thức của người sản xuất hạn chế và công tác chuyển giao chưa hiệu quả.
Từ khóa: Cà phê, công nghệ, tiết kiệm nước, hiệu quả kinh tế.
Evaluating Economic Efficiency of Coffee Production Based on Water Saving Techniques
in Central Highland: A Case Study in Cu M’gar District, DakLak Province
AB8STRACT
Drought and conventional irrigation methods are considered as reasons that make coffee growers face with
water shortage more frequent and increasingly serious level in the Central Highlands. Applying water-saving
technologies in coffee production has become an urgent need than ever. This study aims to make an overview the
types of coffee irrigation technologies being used; assess the economic efficiency of coffee production using
economical irrigation technology and identify factors that hinder the application of economical irrigation technology for
coffee in Cu M’gar district. Data which have been collected from 33 coffee producing households applying the
irrigation technology (overall survey) and 30 coffee producing households using traditional irrigation technology
(random sampling) in the study area showed that water-saving techniques have brought higher economic efficiency
compared to conventional ones. However, the households who have applied water-saving techniques in the district
are still very low, mainly due to the lack of investment capital, limited awareness of the producers and ineffective
transferring activities.
Keywords: Coffee, techniques, water saving, economic efficiency.
là nguồn thu nhập chính cûa trên 500 ngàn hộ
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
dân (Vietrade, 2018). NþĆc đòng vai trñ quyết
Sản xuất cà phê ć 5 tînh Tây Nguyên
chiếm trên 90% diện tích, khoảng 95% sản
lþĉng cà phê cûa cả nþĆc. Sản xuất cà phê tạo
việc làm cho hàng triệu lao động trong vùng và
đðnh đến năng suất và chất lþĉng cà phê. Nhiều
nghiên cĀu chî ra rằng cà phê chî trồng đþĉc khi
cò đû nguồn nþĆc tþĆi trong mùa khô để cây ra
hoa kết quả đồng loạt, bằng chĀng là năm 2016,
454
Nguyễn Phượng Lê, Nguyễn Hải Dương
này là nhĂng mô hình trình diễn đþĉc thăc hiện
bći các dă án, chþĄng trình khuyến nông hoặc
có să tài trĉ cûa các doanh nghiệp kinh doanh
thiết bð tþĆi. Nguyên nhân chû yếu là do đa số
ngþąi dân chþa hiểu rõ hiệu quả cûa công nghệ
tþĆi nþĆc tiết kiệm nên chþa mạnh dạn đầu tþ,
chi phí đầu tþ ban đầu cho hệ thống tþĆi cao,
quy mô diện tích vþąn cà phê nhó, cĄ sć hạ tầng
nhþ giao thông, điện, nguồn nþĆc chþa hoàn
thiện (Thanh Huyền, 2018).
khô hạn khốc liệt ć vùng Tây nguyên, năng suất
cà phê giảm tÿ 15 đến 25% trên diện tích hĄn
100.000ha (Trung Chuyên, 2017).
Theo khuyến cáo cûa Viện Khoa học Nông
Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), trung bình
lþĉng nþĆc tþĆi cho cà phê khoảng 1.600 đến
1.700 m3/ha thì nhu cầu nþĆc cho cà phê cûa
toàn vùng Tây Nguyên là khoảng 800-850 triệu
m3/năm (TrþĄng Hồng, 2013). Trong nhĂng năm
gần đây, ảnh hþćng cûa biến đổi khí hậu đã làm
cho dă trĂ nþĆc mặt và măc nþĆc ngầm ć vùng
Tây Nguyên suy giảm nghiêm trọng. Bên cạnh
đò, kỹ thuật tþĆi cûa nông dân trồng cà phê
cüng gây ảnh hþćng không nhó đến tình trạng
lãng phí nguồn nþĆc và làm tăng chi phí sản
xuất. PhþĄng pháp tþĆi dí gốc (kéo dây đến tÿng
gốc) hiện vẫn là phổ biến (khoảng 74%), tþĆi béc
phun mþa tầm cao (khoảng 25%), các phþĄng
pháp tþĆi tiên tiến nhþ nhó giọt, phun mþa tại
gốc chþa đþĉc áp dýng rộng rãi (dþĆi 2%) diện
tích. WASI cüng chî rõ, tþĆi dí gốc đã khiến cho
các hộ sản xuất cà phê tþĆi thÿa nþĆc so vĆi
khuyến cáo cûa WASI (TrþĄng Hồng & Phạm
Công Trí, 2018).
Huyện Cþ M’gar, tînh Đắc Lắk có diện tích
cà phê chiếm 20% diện tích cûa toàn tînh và
chiếm 70% diện tích cây lâu năm cûa huyện.
HĄn nĂa, trên đða bàn huyện có nhiều hộ sản
xuất cà phê Āng dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm
đþĉc hỗ trĉ tÿ các dă án, các mô hình trình diễn
cûa các cĄ quan nghiên cĀu và công ty phân
phối hệ thống tþĆi tiết kiệm, đặc biệt là các xã
Chþ Sê, Ea Kpan, Ea Tul, Ea Tar và Ea Kiết.
Mặc dù vậy, cho đến nay chþa cò nghiên cĀu
nào đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê
Āng dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm cûa các hộ
nông dân ć đây một cách toàn diện.
Dăa trên thông tin thu thập tÿ các cĄ quan
và hộ sản xuất cà phê ć huyện Cþ M’gar, nghiên
cĀu này nhằm mýc tiêu: (i) khái quát thăc trạng
sản xuất cà phê Āng dýng công nghệ tþĆi tiết
kiệm cûa hộ; (ii) đánh giá hiệu quả kinh tế sản
xuất cà phê có Āng dýng công nghệ tþĆi tiết
kiệm cûa hộ; (iii) chî ra các yếu tố ảnh hþćng
đến quyết đðnh Āng dýng công nghệ tþĆi tiết
kiệm cûa hộ; và (iv) đề xuất các giải pháp nhằm
nâng cao hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê có
Āng dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm.
Trong thąi gian gần đây, một số công nghệ
tþĆi tiết kiệm nþĆc đã đþĉc các hộ trồng cà phê
ć Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng áp
dýng. Công nghệ tþĆi tiết kiệm đã cung cấp
nþĆc và dinh dþĈng vÿa đû một cách thþąng
xuyên theo nhu cầu sinh trþćng cûa cây, bón
phân hña tan trong nþĆc tþĆi sẽ hạn chế thất
thoát, đồng thąi giảm phần lĆn công lao động.
Theo WASI, các vþąn cà phê áp dýng công nghệ
tþĆi phun mþa tại gốc và tþĆi nhó giọt cho thấy
giảm lþĉng nþĆc tþĆi khoảng 30%, tăng hiệu
quả sā dýng phân bón 20-30%, giảm công lao
động đến 50%; vþąn cây phát triển tốt, năng
suất, chất lþĉng ổn đðnh (Bích Hiền, 2018).
2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thông tin thĀ cấp về sản xuất cà phê và cà
phê Āng dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm đþĉc thu
thập tÿ các phòng Nông nghiệp và Phát triển
nông thôn huyện Cþ M’gar và tÿ kết quả cûa
công trình nghiên cĀu đã công bố. Thông tin sĄ
cấp đþĉc thu thập bằng cách điều tra dăa trên
bản câu hói bán cấu trúc đối vĆi 33 hộ sản xuất
cà phê đang Āng dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm
(điều tra tổng thể) và 30 hộ sản xuất cà phê sā
dýng công nghệ tþĆi truyền thống (chọn mẫu
ngẫu nhiên).
Mặc dù công nghệ tþĆi tiết kiệm có nhiều
þu điểm nhþ vậy nhþng số lþĉng hộ và quy mô
diện tích sản xuất cà phê Āng dýng mô hình tþĆi
tiết kiệm ć vùng Tây Nguyên còn rất ít. Theo
Trung tâm Khuyến nông tînh Đắk Lắk, diện
tích trồng cà phê áp dýng công nghệ tiên tiến,
tþĆi tiết kiệm nþĆc trong toàn tînh Đắk Lắk mĆi
chî đạt đþĉc khoảng 400ha (chiếm tî lệ 0,2%
tổng diện tích cà phê toàn tînh). Phần lĆn diện
tích cà phê đþĉc tþĆi bằng công nghệ tiên tiến
455
Đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm ở vùng Tây Nguyên: Nghiên cứu điển
hình ở huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk
Bảng 1. Diễn biến diện tích, sản lượng và năng suất cà phê của huyện Cư Mgar
Chỉ tiêu
Tổng diện tích
ĐVT
ha
2016
35.754
986
2017
36.142
1.309
34.054
779
2018
37.847
1.776
35.457
614
Tốc độ phát triển BQ (%)
102,89
134,21
102,03
93,13
Kiến thiết cơ bản
Kinh doanh
ha
ha
34.060
708
Trồng mới (tái canh)
Thanh lý, cưa đốn
ha
ha
785
563
864
104,91
116,15
118,51
Năng suất
Sản lượng
tạ/ha
tấn
18,70
63.691
24,91
84.812
25,23
89.455
Nguồn: Phòng Tài nguyên Môi trường huyện Cư M’gar, 2018.
PhþĄng pháp phân tích thông tin chû yếu là
thống kê kinh tế có kiểm đðnh T-test dăa trên
giả đðnh hai tổng thể cò phþĄng sai khác nhau
(t-test: Two samples assuming unequal
variances). Hai giá trð trung bình (năng suất,
chi phí trung gian, giá trð gia tăng„ tính cho
1ha cà phê) cûa 2 nhóm hộ áp dýng công nghệ
tþĆi truyền thống và công nghệ tþĆi tiết kiệm
đþĉc xem là khác nhau khi kết quả kiểm đðnh
cho thấy t Stat lĆn hĄn t Critical two-tail.
PhþĄng pháp thống kê mô tả đþĉc sā dýng để
phân tích các yếu tố ảnh hþćng đến khả năng
Āng dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm cûa hộ.
Nguồn nþĆc tþĆi cho cà phê ć các nông hộ
chû yếu tÿ nguồn nþĆc ngầm (73% số hộ), tiếp
theo là tÿ sông suối 25% và ao hồ 19%, số hộ sā
dýng nguồn nþĆc tþĆi tÿ mþĄng thûy lĉi chî
chiếm 5%. Việc khai thác nþĆc ngầm vĆi mĀc độ
cao trong toàn vùng khiến cho măc nþĆc ngầm
giảm sút trầm trọng. Do đò, áp dýng công nghệ
tþĆi tiết kiệm cho cà phê trć thành nhu cầu cấp
thiết. Hiện tại, trên đða bàn các tînh Tây Nguyên
nói chung và huyện Cþ M’gar nòi riêng, ngþąi
dân sā dýng 3 phþĄng pháp tþĆi phổ biến là tþĆi
dí gốc (truyền thống), tþĆi nhó giọt theo công
nghệ Israel, tþĆi phun mþa tại gốc do Viện Khoa
học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên cải
tiến và phát triển. Theo số liệu cûa Phòng NN &
PTNT Cþ M’gar, năm 2019 trong số gần 17.000
hộ trồng cà phê cûa huyện, chî có 33 hộ đang áp
dýng mô hình tþĆi nþĆc tiết kiệm, trong đò 23 hộ
áp dýng công nghệ tþĆi nhó giọt và 10 hộ áp
dýng công nghệ tþĆi phun mþa (sau đây gọi
chung là công nghệ tþĆi tiết kiệm).
3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
3.1. Thực trạng sản xuất cà phê ứng dụng
công nghệ tưới tiết kiệm của hộ nông dân
Tổng diện tích cà phê cûa huyện Cþ M’gar
năm 2016 là 35,8 nghìn hecta, sau 3 năm tăng
lên hĄn 37,8 nghìn hecta, bình quân mỗi năm
tăng 2,89%. Do tốc độ cþa đốn, thanh lý và tái
canh cao nên diện tích cà phê kinh doanh tăng
không đáng kể trong 3 năm qua. Diện tích cà
phê tăng chû yếu tập trung vào kiến thiết cĄ
bản, bình quân mỗi năm diện tích cà phê kiến
thiết cĄ bản tăng 34,21%.
So vĆi phþĄng pháp tþĆi truyền thống ć thąi
kĊ kiến thiết cĄ bản và thąi kĊ kinh doanh,
lþĉng nþĆc sā dýng/ha cûa phþĄng pháp tþĆi
tiết kiệm đều ít hĄn hẳn so vĆi phþĄng pháp
truyền thống và kiểm đðnh T-test cho thấy să
khác nhau này ć độ tin cậy 99%. Nếu tính chung
cho cả vùng, lþĉng nþĆc tþĆi tiết kiệm nhą công
nghệ mĆi sẽ rất lĆn. Công nghệ tþĆi nhó giọt và
phun mþa không chî giúp hộ tiết kiệm nþĆc mà
còn giúp họ sā dýng các nguồn lăc khác, đặc biệt
là lao động hiệu quả hĄn. Bảng 2 cho thấy, công
lao động dùng cho tþĆi cà phê bằng công nghệ
tþĆi truyền thống ć giai đoạn kiến thiết cĄ bản
Sản lþĉng cà phê cûa huyện năm 2018 đạt
89,4 nghìn tấn, tăng bình quân 18,51% trong 3
năm. Việc tăng sản lþĉng cà phê cûa huyện
trong thąi gian qua chû yếu là do tăng năng
suất (năm 2018, năng suất cà phê bình quân
cûa huyện đạt 25,23 tạ/ha, tăng 6,53 tạ so vĆi
năng suất bình quân năm 2016).
456
Nguyễn Phượng Lê, Nguyễn Hải Dương
cao gấp 4 lần so vĆi công nghệ tþĆi tiết kiệm và
con số này ć thąi kĊ kinh doanh là 3,7 lần, kiểm
đðnh T-test cho thấy să khác nhau này ć độ tin
cậy 99%. Bći vậy, việc đánh giá hiệu quả kinh
tế, thông qua đò khuyến khích ngþąi sản xuất
Āng dýng công nghệ mĆi là cần thiết.
3.2.2. Chi phí sản xuất cà phê có ứng dụng
công nghệ tưới tiết kiệm
Sā dýng phân bón và thuốc bảo vệ thăc vật:
Việc sā dýng phân bón trong thąi kĊ kinh doanh
có vai trò quan trọng đối vĆi việc nâng cao năng
suất và chất lþĉng cà phê. Các loại phân bón sā
dýng trong thąi kĊ kinh doanh bao gồm phân
xanh, phân chuồng, phân vi sinh, phân hĂu cĄ,
phân hóa học (đạm, lân, kali, NPK) và phân bón
lá. So sánh các loại phân bón sā dýng cho 2 loại
công nghệ tþĆi cho thấy, các hộ Āng dýng công
nghệ tþĆi truyền thống sā dýng hầu hết các loại
phân hóa học nhiều hĄn so vĆi hộ Āng dýng công
nghệ tþĆi tiết kiệm tÿ 1% (đối vĆi phân đạm)
đến 21% (đối vĆi NPK). Nguyên nhân chû yếu là
do phân bòn đþĉc đþa vào thông qua hệ thống
tþĆi đã gòp phần nâng cao hiệu quả sā dýng.
Tuy nhiên, kết quả kiểm đðnh cho thấy chî có să
khác biệt về lþĉng phân bón vi sinh và phân bón
lá cò ċ nghïa thống kê. Nguyên nhân có thể do
các hộ sā dýng cĄ cấu chûng loại phân bón
không giống nhau khiến cho mẫu nhó và
phân tán.
3.2. Hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê
ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm của hộ
nông dân
3.2.1. Kết quả sản xuất cà phê ứng dụng
công nghệ tưới tiết kiệm
Quy mô diện tích áp dýng công nghệ tþĆi
tiết kiệm ć các hộ điều tra lĆn hĄn hộ áp dýng
công nghệ truyền thống, nguyên nhân là do 33
hộ lăa chọn điều tra đều thuộc các mô hình đþĉc
lăa chọn xây dăng thí điểm ć huyện. Năng suất
cà phê có să khác biệt rõ rệt giĂa các loại hình
tþĆi tiết kiệm và tþĆi truyền thống. Kiểm đðnh
T-test cho thấy độ tin cậy 99%, có thể thấy năng
suất cà phê cûa loại hình áp dýng công nghệ
tþĆi tiết kiệm cao hĄn so vĆi nhóm sản xuất cà
phê theo phþĄng pháp truyền thống (580 kg/ha).
Bảng 2. Lượng nước tưới cho cà phê ở các nông hộ theo công nghệ tưới (2019)
Tưới tiết kiệm (2)
Tưới truyền thống (1)
So sánh
(1) – (2)
Diễn giải
ĐVT
(n = 33)
(n = 30)
Thời kỳ kiến thiết cơ bản
Lượng nước tưới BQ
m3/ha/năm
m3/gốc/năm
Công/ha/năm
1241
1,519
12,573
1531
1,204
49,827
290***
-3,15NS
37,254***
Lượng nước tưới BQ/gốc
Công lao động cho tưới
Thời kỳ kinh doanh
Lượng nước tưới BQ/ha
Lượng nước tưới BQ/gốc
Công lao động cho tưới
m3/ha/năm
m3/gốc/năm
công/ha/năm
1315
1,409
13,17
1983
1,817
48,78
668***
4,08NS
35,61***
Ghi chú: *** mức ý nghĩa thống kê 1%; NS không có ý nghĩa thống kê.
Bảng 3. Diện tích, sản lượng và năng suất cà phê của các hộ điều tra năm 2019
Chỉ tiêu
Diện tích
ĐVT
ha/hộ
kg/ha
kg/hộ
Tưới tiết kiệm (2) (n = 33)
Tưới truyền thống (1) (n = 30)
So sánh (1) – (2)
-0,82
2,36
2982,29
6830
1,54
2402,11
3874
Năng suất
Sản lượng
580,18***
2956
Ghi chú: *** mức ý nghĩa thống kê 1%.
457
Đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm ở vùng Tây Nguyên: Nghiên cứu điển
hình ở huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk
Bảng 4. Sử dụng phân bón và thuốc BVTV ở các nông hộ sản xuất cà phê năm 2019
(bình quân/ha)
Tưới tiết kiệm (2) Tưới truyền thống (1)
Khuyến cáo cho
thời kỳ kinh doanh
So sánh
(1) – (2)
Loại đầu vào
Phân bón
ĐVT
(n = 33)
(n = 30)
Phân chuồng, phân xanh
Phân vi sinh
Đạm 450
kg
kg
kg
kg
kg
kg
kg
613
2.463
747
633
774
1.724
2
698
2.791
754
680
789
2.084
3
11.000
85NS
328***
7NS
-
450
550
750
-
Lân 550
47NS
15NS
360NS
1***
Kali 350
NPK
Phân bón lá 4
4
Thuốc BVTV
Thuốc trừ sâu
Thuốc trừ bệnh
Thuốc trừ cỏ
Thuốc bón lá
lít
lít
lít
lít
2
4,24
1,10
4,26
0,18
1
1
-
2,24***
0,10***
2,47***
-0,11NS
1
1,79
0,29
-
Ghi chú: *** mức ý nghĩa thống kê 1%; NS không có ý nghĩa thống kê.
Việc sā dýng thuốc bảo vệ thăc vật cho sản
xuất cà phê dăa vào công nghệ tþĆi truyền
thống nhiều hĄn so vĆi công nghệ tþĆi tiết kiệm
(thuốc trÿ sâu và thuốc trÿ có gấp hĄn 2 lần,
thuốc trÿ bệnh hĄn 10%). Cả 3 să khác biệt này
đều có kết quả kiểm đðnh vĆi độ tin cậy cao.
Riêng thuốc bón lá đþĉc sā dýng nhiều hĄn ć
công nghệ tþĆi tiết kiệm, song kết quả kiểm
đðnh không cò ċ nghïa thống kê.
cạnh đó, công nghệ tþĆi nþĆc tiết kiệm còn giúp
ngþąi sản xuất cà phê giảm công lao động sā
dýng. Tổng chi phí ngày công lao động cho một
hecta cà phê sā dýng công nghệ tþĆi truyền
thống cao gấp 1,74 lần so vĆi công nghệ tþĆi tiết
kiệm, đặc biệt là công lao động tþĆi nþĆc cao
gấp gần 7 lần. Riêng chi phí khấu hao, do chi
phí đầu tþ ban đầu lĆn nên công nghệ tþĆi tiết
kiệm có chi phí khấu hao cao hĄn 30% so vĆi
công nghệ tþĆi truyền thống. Các khoản mýc chi
phí đã đþĉc kiểm đðnh và cho thấy cò ċ nghïa
thống kê ć các phần trên. Kiểm đðnh T-test cho
thấy să khác biệt về chi phí trung gian giĂa hai
công nghệ tþĆi ć độ tin cậy 99%.
Có thể thấy việc sā dýng công nghệ tþĆi tiết
kiệm trong sản xuất cà phê không chî giúp tiết
kiệm nþĆc, phân bón mà còn giúp tiết kiệm các
loại thuốc BVTV. Tuy nhiên, nếu so sánh vĆi
đðnh mĀc kỹ thuật khuyến cáo theo Quyết đðnh
số 38/2013/QĐ-UBND cûa UBND tînh Đắk Lắk
thì cả hai nhóm hộ đều sā dýng phân vô cĄ
nhiều hĄn, trong khi phân chuồng và phân bón
lá lại ít hĄn. Đối vĆi thuốc trÿ bệnh thì cả hai
nhóm hộ sā dýng đúng lþĉng khuyến cáo, trong
khi thuốc trÿ sâu sā dýng nhiều gấp hĄn 2 lần
đối vĆi hộ tþĆi tiết kiệm và 4 lần đối vĆi hộ tþĆi
truyền thống.
3.2.3. Hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê ứng
dụng công nghệ tưới tiết kiệm của hộ
Số liệu tính toán cho thấy să vþĉt trội về
hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê sā dýng công
nghệ tþĆi tiết kiệm so vĆi công nghệ tþĆi truyền
thống. Do năng suất cûa các vþąn cà phê sā dýng
công nghệ tþĆi tiết kiệm cao hĄn trong khi chi
phí trung gian thấp hĄn nên giá trð sản xuất, giá
trð gia tăng và thu nhập hỗn hĉp đều cao hĄn
(kiểm đðnh T-test cò ċ nghïa thống kê). Điều đò
khiến cho hiệu quả sā dýng vốn cao hĄn, chẳng
hạn một đồng chi phí trung gian chî mang lại 0,3
Chi phí sản xuất cà phê cûa hộ: Bảng 5 cho
thấy tổng chi phí trung gian cho sản xuất cà phê
sā dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm thấp hĄn 10%
so vĆi công nghệ tþĆi truyền thống, trong đò chi
phí tþĆi có mĀc chênh lệch lĆn nhất (121%). Bên
458
Nguyễn Phượng Lê, Nguyễn Hải Dương
đồng giá trð gia tăng nếu hộ sā dýng công nghệ
tþĆi truyền thống nhþng mang lại tĆi 0,92 đồng
giá trð gia tăng nếu sā dýng công nghệ tþĆi tiết
kiệm (không cò ċ nghïa thống kê).
hĉp/ngày công lao động cûa hộ sā dýng công
nghệ tþĆi tiết kiệm đều cao hĄn, tþĄng Āng là
2,32; 4,78 và 5,61 lần (độ tin cậy 95%). Trong
bối cảnh khan hiếm lao động, nhất là vào vý
tþĆi thì mô hình tþĆi nþĆc tiết kiệm giúp nông
dân giảm bĆt să phý thuộc vào nguồn lao động
thuê ngoài và sā dýng lao động gia đình hiệu
quả hĄn.
Hiệu quả sā dýng công lao động do sā dýng
công nghệ tþĆi tiết kiệm cao hĄn đáng kể so vĆi
công nghệ truyền thống, cý thể: các chî tiêu
giá trð sản xuất, giá trð gia tăng và thu nhập hỗn
Bảng 5. Chi phí sản xuất cà phê của hộ theo số liệu điều tra năm 2019 (nghìn đồng/ha)
Tưới tiết kiệm (2)
Tưới truyền thống (1)
So sánh
(1) – (2)
Các khoản chi phí
Chi phí trung gian
(n = 33)
(n = 30)
56.972
796
62.569
907
5.597***
111
Phân xanh, phân chuồng
Phân vi sinh
10.839
26.161
6.319
72
12.283
29.058
4.219
84
1.444
2.897
-2.100
12
Phân vô cơ
Phân bón lá
Thuốc trừ sâu, bệnh
Thuốc trừ cỏ
41
45
4
Chi phí nước tưới
Thuê lao động
Chi khác
1.294
7.689
3.760
7.200
93
2.863
10.995
2.115
5.125
162
1.569
3.306
-1.645
-2.075
69
Khấu hao
Công lao động GĐ (công)
Trong đó, công tưới nước (công)
6
41
35
Ghi chú: *** mức ý nghĩa thống kê 1%; NS không có ý nghĩa thống kê.
Bảng 6. So sánh hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê nông hộ năm 2019 (tính trên 1ha)
Tưới tiết kiệm (2)
Tưới truyền thống (1)
So sánh
(1) – (2)
Chỉ tiêu
ĐVT
(n = 33)
(n = 30)
Giá trị sản xuất (GO)
Giá trị gia tăng (VA)
Thu nhập hỗn hợp (MI)
Hiệu quả sử dụng chi phí
GO/IC
nghìn đồng/ha
nghìn đồng/ha
nghìn đồng/ha
109.135
52.163
44.963
81.543
18.974
13.849
-27592***
-33189***
-31114***
Lần
Lần
Lần
1,92
0,92
0,79
1,30
0,30
0,22
-0,62NS
-0,62NS
-0,57NS
VA/IC
MI/IC
Hiệu quả sử dụng lao động
GO/công lao động
VA/công lao động
MI/công lao động
nghìn đồng/công
nghìn đồng/công
nghìn đồng/công
1.173
560
504
117
86
-669**
-443**
-397**
483
Ghi chú: ***, ** mức ý nghĩa thống kê 1% và 5% tương ứng, NS không có ý nghĩa thống kê.
459
Đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm ở vùng Tây Nguyên: Nghiên cứu điển
hình ở huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk
Ngoài lĉi ích kinh tế, tþĆi nþĆc tiết kiệm
góp phần bảo vệ môi trþąng, ổn đðnh sản xuất:
(i) Sā dýng nguồn tài nguyên nþĆc hĉp lý và tiết
kiệm hĄn, đặc biệt cò ċ nghïa trong bối cảnh
biến đổi khí hậu ngày càng diễn ra khốc liệt,
hạn hán ngày càng trầm trọng; (ii) Nguồn nþĆc
đþĉc bảo tồn tốt hĄn thông qua việc sā dýng
nþĆc hĉp lý tiết kiệm, cüng cò nghïa là tăng
thêm cĄ hội sā dýng nþĆc cho nhiều ngþąi hĄn,
việc chia sẻ nguồn nþĆc cho các thành viên
trong cộng đồng hiệu quả và thiết thăc hĄn, đây
là giải pháp cốt lõi góp phần Āng phó vĆi biến
đổi khí hậu tích căc và hiệu quả; (iii) Việc tiết
kiệm nþĆc tþĆi cho cà phê cüng giảm cạnh tranh
nguồn nþĆc tþĆi giĂa cà phê vĆi các cây trồng
cần tþĆi khác trên cùng đða bàn. Nhą đò không
phải giảm diện tích tþĆi cây cà phê mà vẫn đảm
bảo diện tích tþĆi cho các cây trồng khác, góp
phần đa dạng ngành hàng, ổn đðnh và phát
triển sản xuất (Phan Việt Hà, dẫn theo Mai
PhþĄng & Đăng Lâm, 2019).
Kinh chiếm 79% trong khi chû hộ là ngþąi dân
tộc thiểu số chiếm 21%. Tî lệ này dþąng nhþ trái
ngþĉc đối vĆi nhóm hộ (30 hộ) sā dýng công
nghệ tþĆi truyền thống (chû hộ là ngþąi Kinh
chiếm 36,7% và dân tộc thiểu số chiếm 63,3%).
3.3.2. Nguồn lực tài chính của hộ
Theo số liệu cûa Phòng NN & PTNT huyện
Cþ M’gar, trþĆc năm 2019, trên đða bàn huyện
có 55 hộ đã lắp đặt hệ thống tþĆi tiết kiệm,
trong đò hỗ trĉ tÿ Dă án VnSat 28 hộ, tÿ Dă án
xây dăng mô hình cûa Viện Khoa học kỹ thuật
Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên 5 hộ, và nông
dân tă đầu tþ 22 hộ. Đến giĂa năm 2019, số
lþĉng hộ còn duy trì hệ thống tþĆi tiết kiệm là
33 hộ (chû yếu là các hộ đþĉc dă án hỗ trĉ).
Nguyên nhân là do chi phí đầu tþ cho hệ thống
tþĆi tiết kiệm đúng tiêu chuẩn rất cao (bình
quân 120 triệu/hệ thống tþĆi cho vþąn quy mô
2ha). HĄn nĂa, giá cà phê bấp bênh càng khiến
cho hộ nông dân khó có khả năng đầu tþ.
Số liệu điều tra về nhu cầu vay vốn cûa
ngþąi trồng cà phê cho thấy hộ có nhu cầu vốn
cho sản xuất cà phê là khá lĆn: 79% số hộ có
nhu cầu vay vốn để mua vật tþ phân bòn, mua
máy mòc (27%) và đầu tþ công nghệ tþĆi tiết
kiệm (16%). Mặc dù vậy, tî lệ hộ vay vốn ngân
hàng chî là 45% (nhóm Āng dýng công nghệ tþĆi
tiết kiệm), 20% (nhóm sā dýng công nghệ tþĆi
truyền truyền thống), 20% số hộ có nhu cầu vay
vốn nhþng chþa vay đþĉc. Phần lĆn các hộ đþĉc
hói đều cho rằng thû týc rþąm rà là lý do chính
hạn chế họ tiếp cận vĆi các nguồn vốn tín dýng
chính thống.
Câu hói đặt ra là tại sao công nghệ tþĆi tiết
kiệm mang lại hiệu quả kinh tế cao nhþ vậy mà
tî lệ hộ áp dýng mĆi chî chiếm 0,02% tổng số hộ
trồng và 0,2% tổng diện tích cà phê cûa cả
huyện? Yếu tố nào ảnh hþćng đến khả năng Āng
dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm cûa hộ?
3.3. Yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất
cà phê ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm
3.3.1. Chất lượng nhân lực
Nhận thĀc cûa nông dân Cþ M’gar về tþĆi
tiết kiệm nþĆc và tác động cûa việc khai thác
quá mĀc nguồn nþĆc ngầm để tþĆi cà phê đối vĆi
an ninh nguồn nþĆc còn hạn chế. Do vậy, họ
chþa hiểu đầy đû về tầm quan trọng cûa công
nghệ tþĆi tiết kiệm đối vĆi kinh tế, xã hội và môi
trþąng. Số liệu điều tra cho thấy, chû hộ ć nhóm
áp dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm cò trình độ văn
hóa bậc THPT chiếm 70%, trong khi đò nhòm hộ
sā dýng công nghệ tþĆi truyền thống, tî lệ chû
hộ cò trình độ bậc tiểu học và THCS tþĄng Āng
là 28% và 36%. Ngoài ra, thành phần dân tộc
cüng ảnh hþćng đến quyết đðnh Āng dýng công
nghệ tþĆi tiết kiệm cûa hộ. Trong số 33 hộ áp
dýng công nghệ tþĆi tiết kiệm, chû hộ là ngþąi
3.3.3. Quy mô vườn cà phê
Chi phí đầu tþ bình quân cho một hệ thống
tþĆi tiết kiệm đạt tiêu chuẩn theo giá năm 2010
là 120 triệu đồng (nếu dă án hỗ trĉ 50% thì hộ
phải đầu tþ 60 triệu đồng), hệ thống này thþąng
đþĉc thiết kế vĆi công suất phýc vý vþąn cà phê
quy mô 2ha. Tuy nhiên, số hộ cò quy mô vþąn cà
phê tÿ 2ha trć lên ć Cþ M’gar hiện tại rất ít do
ảnh hþćng cûa quá trình tách hộ. Tổng diện tích
cà phê bình quân/hộ ć huyện năm 2019 chî là
1,3ha và nằm rải rác ć các vþąn khác nhau vĆi
quy mô tÿ 2.000m2 đến 8.000 m2/vþąn, trong khi
460
Nguyễn Phượng Lê, Nguyễn Hải Dương
đò việc dồn điền đổi thāa trong sản xuất cà phê
ć vùng Tây Nguyên nói chung và huyện Cþ
M’gar nòi riêng gần nhþ không thể. Chính vì
vậy, các hộ đþĉc lăa chọn tham gia dă án đều
thuộc nhóm có diện tích vþąn cà phê xấp xî 2ha.
- Tăng cþąng liên kết giĂa hộ nông dân vĆi
doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp cung
cấp dây chuyền tþĆi tiết kiệm để nâng cao năng
lăc tổ chĀc sản xuất cho các hộ nông dân. Điều
này vÿa góp phần tháo gĈ khò khăn về vốn cho
hộ nông dân vÿa giúp nông dân tiếp cận đþĉc
vĆi các nhà cung Āng đầu vào đảm bảo chất
lþĉng, giá cả hĉp lý.
3.3.4. Công tác khuyến nông
Công tác hỗ trĉ kỹ thuật cho các hộ nông
dân sản xuất cà phê Āng dýng công nghệ tþĆi
tiết kiệm là rất cần thiết để họ có thể vận hành
hệ thống hiệu quả. Theo số liệu điều tra, có 85%
hộ sản xuất cà phê Āng dýng công nghệ tþĆi tiết
kiệm tham gia các hoạt động tập huấn kỹ thuật,
hội nghð đầu bą, tham quan, trong khi đò nhòm
hộ sản xuất cà phê sā dýng công nghệ tþĆi
truyền thống, tî lệ này là 40%. Nội dung các
hoạt động khuyến nông chû yếu tập trung vào
hþĆng dẫn kỹ thuật canh tác, giĆi thiệu đầu vào
mĆi (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thăc vật).
Nội dung hþĆng dẫn kỹ thuật tþĆi và sā dýng
công nghệ tþĆi tiết kiệm chî chiếm tî lệ chþa
đến 30%.
- Nâng cao vai trò cûa các chþĄng trình, dă
án để tăng cþąng khả năng tiếp cận tiến bộ kỹ
thuật vào sản xuất cà phê cûa các hộ nông dân.
3.4.2. Tăng cường hỗ trợ vốn cho người sản
xuất cà phê
Kết quả nghiên cĀu cho thấy nhą chính
sách hỗ trĉ tín dýng cûa Chính phû, các hộ sản
xuất cà phê đã đþĉc vay vốn vĆi số lþĉng và thąi
gian phù hĉp hĄn để đầu tþ mua sắm thiết bð
tiên tiến phýc vý sản xuất cà phê, song lãi suất
vay còn cao và thû týc vay vốn còn phĀc tạp. Do
đò, để hoàn thiện chính sách tín dýng hỗ trĉ vốn
cho sản xuất cà phê cần phải: (i) Cải tiến thû
týc cho vay để nâng cao hiệu quả hoạt động tín
dýng, mć rộng hình thĀc cho vay tín chấp để
giảm bĆt thû týc; (ii) Thăc hiện chính sách hỗ
trĉ lãi suất cho hộ sản xuất cà phê để mua máy
móc thiết bð tiên tiến phýc vý sản xuất.
3.4. Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế
sản xuất cà phê ứng dụng công nghệ tưới
tiết kiệm
Để khuyến khích hộ Āng dýng công nghệ
tþĆi tiết kiệm trong sản xuất cà phê, các giải
pháp cần đþĉc thăc hiện trong thąi gian tĆi gồm:
3.4.3. Tăng cường công tác khuyến nông và
hỗ trợ kỹ thuật
3.4.1. Nâng cao nhận thức và năng lực tổ
chức sản xuất của hộ
Nông dân sản xuất cà phê ć huyện Cþ
M’gar bao gồm nhiều dân tộc khác nhau, có
trình độ dân trí thấp. Hoạt động khuyến nông
liên quan đến kỹ thuật tþĆi tiết kiệm hạn chế,
để mć rộng mô hình sản xuất cà phê Āng dýng
công nghệ tþĆi tiết kiệm, cần tăng cþąng hþĆng
dẫn kỹ thuật cho hộ nông dân, cý thể:
- Nâng cao nhận thĀc cûa nông dân về vai
trò và să cần thiết cûa việc sā dýng công nghệ
tþĆi tiết kiệm đối vĆi nâng cao hiệu quả kinh tế,
xã hội, môi trþąng và Āng phó vĆi biến đổi
khí hậu, góp phần phát triển bền vĂng ngành
cà phê.
- Tập huấn nâng cao nhận thĀc cûa nông
dân về công nghệ tþĆi tiết kiệm: phạm vi Āng
dýng, điều kiện Āng dýng, lăa chọn công nghệ
phù hĉp vĆi điều kiện cûa hộ.
- Khuyến khích hình thành và phát triển
nhóm (tổ, hội) nhĂng ngþąi nông dân sản xuất
cà phê để trao đổi kinh nghiệm, thông tin, giúp
nhau trong sản xuất - kinh doanh.
- HþĆng dẫn kỹ thuật triển khai thi công
lắp đặt, quản lý, vận hành, tþĆi hiệu quả, sā
dýng phân bón, thuốc bảo vệ thăc vật kết hĉp
tþĆi nþĆc.
- Tăng cþąng khả năng tiếp cận thông tin
khoa học kỹ thuật thông qua các kênh thông tin
chính thống để nâng cao năng lăc tổ chĀc sản
xuất và ra quyết đðnh cho nông dân.
461
Đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm ở vùng Tây Nguyên: Nghiên cứu điển
hình ở huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk
LỜI CẢM ƠN
Nghiên cĀu này đþĉc hoàn thành vĆi să hỗ
trĉ kinh phí và kỹ thuật tÿ đề tài khoa học công
nghệ cấp quốc gia “Đánh giá thþc trạng và đề
xuất giải pháp phát triển nông nghiệp bền
vĂng, nâng cao giá trð gia tăng tại Tây Nguyên”
(Mã số: ĐTĐL.CN-18/18).
- Tranh thû să hỗ trĉ tÿ các chþĄng trình,
dă án trong chuyển giao công nghệ; Phát huy
vai trò cûa chính quyền đða phþĄng và HTX
trong kết nối các đĄn vð cung Āng vật tþ, thiết bð
để tăng cþąng khả năng tiếp cận công nghệ cho
nông dân, đồng thąi giúp nông dân lăa chọn
đþĉc công nghệ, vật tþ bảo đảm chất lþĉng.
Ngoài các giải pháp trên, hệ thống tþĆi tiết
kiệm hiện nay chî vận hành đþĉc ć nhĂng vùng
có mạng lþĆi điện và có nguồn nþĆc sạch, ổn
đðnh, do đò để mć rộng và nâng cao hiệu quả sā
dýng mô hình tþĆi tiết kiệm, cần phát triển cĄ
sć hạ tầng, đặc biệt là hệ thống giao thông, thûy
lĉi và hệ thống điện phýc vý sản xuất.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bích Hiền (2018). Hiệu quả kép từ tưới tiết kiệm. Truy
tin-nong-nghiep/trong-trot/2110, ngày 3/3/2020.
Mai Phương & Đăng Lâm (2019). Tưới tiết kiệm cho cà
trongtrot.gov.vn/TinTuc/Index/4416, ngày 6/2/2020 .
Thanh Huyền (2018). Áp dụng công nghệ tiên tiến tưới
nước tiết kiệm cho cây cà phê vùng Tây Nguyên.
VN/chuong-trinh-nganh-nong-nghiep/tai - co - cau-
nganh-nong-nghiep/ap-dung-cong-nghe-tien - tien-
tuoi-nuoc-tiet-kiem-cho-cay-ca - phe - vung - tay-
nguyen_t114c35n17360, ngày 13/3/2020
4. KẾT LUẬN
Sản xuất cà phê theo hình thĀc thâm canh
và tþĆi dí gốc truyền thống ć Tây Nguyên đã
khiến lþĉng nþĆc sā dýng cho cà phê rất lĆn,
điều này trć nên không phù hĉp trong điều kiện
khô hạn. Trong nhĂng năm gần đây, nhiều công
nghệ tþĆi tiết kiệm nþĆc đã đþĉc các tổ chĀc
nghiên cĀu và chuyển giao cho ngþąi trồng cà
phê ć huyện Cþ M’gar. Công nghệ tþĆi tiết kiệm
mang lại hiệu quả kinh tế cao hĄn hẳn so vĆi
công nghệ truyền thống (thể hiện qua các chî
tiêu năng suất cà phê, giá trð sản xuất, giá trð
gia tăng và thu nhập hỗn hĉp cao hĄn trong khi
chi phí vật tþ, nþĆc và lao động thấp hĄn - kiểm
đðnh cho thấy cò ċ nghïa thống kê).
Trung Chuyên (2017). Cà phê khốn khó vì biến đổi khí
Trương Hồng (2013). Quản lý cây trồng tổng hợp
(ICM) cho cà phê - giải pháp giảm chi phí đầu vào,
tăng hiệu quả kinh tế, góp phần sản xuất cà phê
bền vững, tham luận Hội nghị triển vọng ngành
hàng cà phê, Đắk Lắk.
Trương Hồng và Phạm Công Trí (2018). Tưới nước tiết
kiệm - Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế, môi
trường trong sản xuất cà phê bền vững ở Tây
nguyen, ngày 28/2/2020.
Tuy nhiên, các yếu tố chi phí đầu tþ lĆn,
quy mô diện tích nhó, nhận thĀc cûa ngþąi sản
xuất và công tác chuyển giao chþa phù hĉp đã
ảnh hþćng đến khả năng Āng dýng công nghệ
tþĆi tiết kiệm, do vậy tî lệ hộ áp dýng thấp
(0,02% tổng số hộ trồng cà phê cûa huyện).
Chính vì vậy, để khuyến khích hộ Āng dýng
công nghệ tþĆi tiết kiệm trong sản xuất cà phê,
giải pháp cần đþĉc các bên liên quan thăc hiện
trong thąi gian tĆi là: (i) Nâng cao nhận thĀc và
năng lăc sản xuất cûa hộ; (ii) Hỗ trĉ vốn cho
ngþąi sản xuất cà phê và (iii) Tăng cþąng công
tác khuyến nông và hỗ trĉ kỹ thuật cho nông hộ.
UBND tỉnh Đắk Lắk (2013). Quyết định số
38/2013/QĐ-UBND ngày 17 tháng 12 năm 2013
về việc ban hành định mức kinh tế kỹ thuật một số
cây trồng vật nuôi chính trong sản xuất nông
nghiệp trên địa bàn tỉnh.
Vietrade (2018). Phân tích số liệu thị trường cà phê
Việt
Nam
2017-2018.
Truy
cập
tại
phe/phan-tich-so-lieu-thi-truong-ca-phe-viet-nam-
2017-2018-phan-1-266.html, ngày 10/4/2020.
462
9 trang
09/01/2024
20060
Free
Bạn đang xem tài liệu "Đánh giá hiệu quả kinh tế sản xuất cà phê ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm ở vùng Tây Nguyên - Nghiên cứu điển hình ở huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- danh_gia_hieu_qua_kinh_te_san_xuat_ca_phe_ung_dung_cong_nghe.pdf
