Giải pháp gia tăng số lượng lao động khu vực phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội

Download

TÀI CHÍNH - Tháng 6/2020

GIẢI PHÁP GIA TĂNG SỐ LƯỢNG LAO ĐỘNG

KHU VỰC PHI CHÍNH THỨC THAM GIA BẢO HIỂM XÃ HỘI

LƯU QUANG TUẤN

Bảo hiểm xã hội là trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia. Thời gian qua, Đảng

và Nhà nước luôn coi trọng bảo hiểm xã hội và ban hành nhiều nghị quyết, chỉ thị, chính sách về

bảo hiểm xã hội để tăng cường vai trò của bảo hiểm xã hội. Nhờ đó, số lượng người lao động trong

khu vực chính thức và phi chính thức của nền kinh tế tham gia bảo hiểm xã hội không ngừng tăng

lên. Tuy nhiên, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội của lao động trong khu vực phi chính thức hiện nay

còn thấp. Theo số liệu điều tra lao động, việc làm năm 2018 của Tổng cục Thống kê, chưa đến 0,2%

tổng số lao động khu vực phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội. Thông qua phân tích tình hình

thực hiện chính sách bảo hiểm, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy lao động khu vực

phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội.

Từ khóa: Bảo hiểm xã hội, khu vực phi chính thức, người lao động, chính sách

quyết, chỉ thị, chính sách về BHXH để tăng cường

SOLUTIONS TO INCREASE THE NUMBER OF EMPLOYEES

PARTICIPATING IN SOCIAL INSURANCE IN THE INFORMAL SECTOR

vai trò của BHXH. Nhiều nội dung chính sách bổ

sung, sửa đổi (đặc biệt là đối với BHXH tự nguyện

về điều kiện tham gia, mức thu nhập làm căn cứ

đóng BHXH, phương thức đóng, chính sách nhà

nước hỗ trợ người tham gia…) đã tạo cơ hội thuận

lợi cho người lao động trong khu vực chính thức

và phi chính thức tham gia BHXH. Số người tham

gia BHXH theo đó không ngừng tăng lên. Giai

đoạn 2012-2016, bình quân mỗi năm tăng 5,45%, (từ

10,565 triệu người tăng lên 13,065 triệu người vào

năm 2016); giai đoạn 2017-2019, số người tham gia

BHXH bình quân mỗi năm tăng 6,48%, đạt 15,774

triệu người vào năm 2019 (chiếm 31,9% lực lượng lao

động trong độ tuổi). Quỹ BHXH trở thành quỹ lớn

nhất trong các quỹ an sinh xã hội và đang thực hiện

chi trả cho trên 3,1 triệu người hưởng chế độ hưu trí

và trợ cấp BHXH hàng tháng. Ngoài ra, hàng năm

Quỹ còn chi trả các chế độ BHXH ngắn hạn như ốm

đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp,

BHXH một lần cho khoảng 6-9 triệu lượt người.

Đánh giá thực trạng BHXH, Nghị quyết số 28-NQ/

TW ngày 23/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương

(khóa XII) về cải cách chính sách BHXH cho rằng: “…

chính sách BHXH vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập…

Nhận thức của một bộ phận người lao động, người

sử dụng lao động về vai trò, mục đích, ý nghĩa của

BHXH chưa đầy đủ… Công tác thông tin, tuyên

Luu Quang Tuan

Over the past time, the State has always aꢀached

great importance to social insurance and issued many

guidelines, mechanisms and policies on social insurance

to enhance the role of social insurance. As a result, the

number of employees in the formal and informal sector

of the economy participating in social insurance is

constantly increasing. However, the reality shows that

the rate of participation in social insurance of workers

in the informal sector is still very low. According

to the 2018 labor statistics, by the General Statistics

Oﬃce, less than 0.2% of the total number of informal

sector employees participated in social insurance.

Through an analysis of the situation of insurance

policy implementation, the article proposes a number of

solutions to promote the informal sector's labor force to

participate in social insurance.

Keywords: Social insurance, informal sector, employees, policy

Ngày nhận bài: 13/5/2020

Ngày hoàn thiện biên tập: 19/5/2020

Ngày duyệt đăng: 1/6/2020

Kết quả thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội

Thời gian qua, Đảng và Nhà nước luôn coi trọng truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về BHXH chưa

bảo hiểm xã hội (BHXH) và đã ban hành nhiều nghị tạo được sự tin cậy để thu hút người lao động tham

HUY ĐỘNG NGUỒN LỰC ĐỂ THỰC HIỆN CẢI CÁCH CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI THEO NGHỊ QUYẾT SỐ 28-NQ/TW

HÌNH 1: CƠ CẤU LAO ĐỘNG LÀM VIỆC TRONG KHU VỰC

CHÍNH THỨC VÀ PHI CHÍNH THỨC THEO NHÓM TUỔI,

NĂM 2018 (%)

thức. Cơ hội để những lao động này khi đến tuổi nghỉ

hưu được hưởng chế độ hưu trí sẽ tăng lên, nếu chính

sách BHXH quy định hợp lý về điều kiện số năm tối

thiểu đóng BHXH.

Tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ trong khu vực

phi chính thức hiện nay còn thấp, chỉ khoảng 10,3% năm

2018 (tỷ lệ chung toàn quốc là gần 23%). Lao động có

trình độ chuyên môn kỹ thuật thấp hơn thường có quan

hệ xã hội nhận thức và hiểu biết hạn chế về chính sách,

pháp luật của Nhà nước. Thực tế này đòi hỏi công tác

thông tin, tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật

về BHXH phải được tăng cường và đổi mới hơn nữa để

phù hợp với đặc điểm của đối tượng.

Nguồn: Tính toán từ số liệu Điều tra lao động, việc làm năm 2018 của Tổng cục Thống kê

Không chỉ là lao động tự làm, mà lao động làm

gia BHXH”. Mặt khác, việc mở rộng và phát triển đối công hưởng lương trong khu vực phi chính thức

tượng tham gia BHXH còn dưới mức tiềm năng; độ cũng chiếm một tỷ lệ đáng kể, lần lượt chiếm 50,1%

bao phủ BHXH tăng chậm. Nguyên nhân là do điều và 37,8% tổng số lao động khu vực phi chính thức

kiện, trình độ phát triển kinh tế-xã hội còn hạn chế, thị năm 2018; số người làm việc với vị thế là lao động

trường lao động chưa phát triển, tỷ lệ lao động làm gia đình và chủ cơ sở chiếm tỷ lệ rất ít, chỉ là 9,3%

công hưởng lương chưa cao và quy mô lao động làm và 2,7% tương ứng. Tỷ lệ lao động làm công hưởng

việc trong khu vực phi chính thức còn lớn...

lương trong khu vực phi chính thức cao cho thấy, việc

thúc đẩy nhanh quá trình chính thức hóa khu vực này

là biện pháp cơ bản để góp phần mở rộng phạm vi

bao phủ BHXH bắt buộc và phát triển việc làm bền

Đặc điểm và khả năng tham gia bảo hiểm xã hội

của lao động khu vực phi chính thức

Khu vực phi chính thức là khu vực hoạt động của vững ở Việt Nam.

tất cả các cơ sở sản xuất kinh doanh không có tư cách

pháp nhân, sản xuất ít nhất một hoặc một vài sản

So với mức thu nhập bình quân tháng của lao

động cả nước là 5.599 nghìn đồng vào năm 2018, thì

phẩm và dịch vụ để bán hoặc trao đổi, không đăng ký mức thu nhập bình quân tháng của lao động làm

kinh doanh (không có giấy phép kinh doanh). Ở Việt việc trong khu vực phi chính thức không quá thấp,

Nam, các cơ sở sản xuất kinh doanh hoạt động trong đạt 5.526 nghìn đồng. Trong khu vực phi chính thức,

khu vực này chủ yếu là hộ sản xuất kinh doanh cá thể chủ cơ sở thuê lao động có mức thu nhập bình quân

phi nông nghiệp và các tổ hợp tác. Trong khu vực phi tháng khá cao, đạt 12,021 triệu đồng; lao động tự làm

chính thức, có nhiều nhóm lao động khác nhau làm có mức thu nhập đạt 5,773 triệu đồng và thu nhập

việc như: chủ cơ sở sản xuất kinh doanh có thuê lao của lao động làm công hưởng lương đạt 4,783 triệu

động, lao động tự làm, lao động làm công ăn lương đồng; lao động gia đình có mức thu nhập thấp nhất

(có hợp đồng lao động và không có hợp đồng lao

trong các nhóm lao động khu vực phi chính thức, chỉ

động) và lao động gia đình. Nói cách khác, làm việc là 2,802 triệu đồng.

trong khu vực phi chính thức có cả lao động thuộc

HÌNH 2: CƠ CẤU LAO ĐỘNG LÀM VIỆC

TRONG KHU VỰC PHI CHÍNH THỨC, NĂM 2018

diện tham gia BHXH bắt buộc (nếu lao động có hợp

đồng lao động bằng văn bản từ 1 tháng trở lên) và lao

động thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện.

Năm 2018, cả nước có trên 12,697 triệu lao động

làm việc trong khu vực phi chính thức (lao động

nữ chiếm 43%) và chủ yếu làm trong khu vực công

nghiệp, xây dựng và dịch vụ (chiếm 99,98%). Tỷ lệ lao

động trung niên tuổi từ 35 trở lên làm việc trong khu

vực phi chính thức cao hơn nhiều so với tỷ lệ này ở

khu vực chính thức. Năm 2018, số lao động từ 35 tuổi

trở lên làm việc trong khu vực phi chính thức chiếm

72%; trong khi tỷ lệ này là 52,4% ở khu vực chính

Nguồn: Tính toán từ số liệu Điều tra lao động, việc làm năm 2018 của Tổng cục Thống kê

TÀI CHÍNH - Tháng 6/2020

HÌNH 3: THU NHẬP BÌNH QUÂN THÁNG CỦA LAO ĐỘNG

LÀM VIỆC TRONG KHU VỰC PHI CHÍNH THỨC PHÂN THEO

VỊ THẾ VIỆC LÀM, NĂM 2018 (nghìn đồng)

So với mức tiền lương tối thiểu vùng năm 2018

(dao động từ 2.760 nghìn đồng của vùng IV đến 3,980

triệu đồng của vùng I), mức thu nhập bình quân

tháng của lao động làm việc trong khu vực phi chính

thức cao hơn đáng kể; kể cả thu nhập của lao động hộ

gia đình cũng cao hơn mức tiền lương tối thiểu vùng

IV. Ở mức độ nhất định, lao động làm việc trong khu

vực phi chính thức đủ năng lực tài chính để tham gia

chế độ hưu trí và tử tuất theo quy định hiện hành của

chính sách BHXH tự nguyện. Thậm chí đủ năng lực

tài chính để tham gia chế độ hưu trí và tử tuất của

chính sách BHXH bắt buộc. Số liệu điều tra lao động,

việc làm năm 2018 của Tổng cục Thống kê cho thấy,

chưa đến 0,2% tổng số lao động khu vực phi chính

Nguồn: Tính toán từ số liệu Điều trao lao động, việc làm năm 2018 của Tổng cục Thống kê

thức tham gia BHXH. Trong đó, số tham gia BHXH sách hỗ trợ từ NSNN cho người tham gia BHXH tự

tự nguyện chiếm 62,5%, số tham gia BHXH bắt buộc nguyện nhiều phương thức khác nhau, như: tăng

chiếm 37,5%.

mức hỗ trợ đóng; tăng mức hỗ trợ hưởng chế độ hưu

trí và tử tuất (hiện nay, chế độ tử tuất của BHXH tư

nguyện chỉ có chế độ hưởng một lần mà không có chế

độ hưởng hàng tháng); tăng mức hỗ trợ hưởng một

hoặc một số chế độ bảo hiểm khác (như hỗ trợ một

phần hoặc toàn bộ bảo hiểm y tế cho người tham gia;

chế độ ốm đau, thai sản...).

Thứ hai, sửa đổi điều kiện hưởng chế độ hưu trí

theo hướng giảm dần số năm đóng BHXH tối thiểu

để được hưởng chế độ hưu trí từ 20 năm xuống 15

năm, hướng tới còn 10 năm với mức hưởng được tính

toán phù hợp. Giảm số năm đóng tối thiểu để được

hưởng chế độ hưu trí sẽ tăng cơ hội cho nhiều người

lao động tham gia, nhất là lao động trung niên từ 35

Tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội của lao động

trong khu vực phi chính thức ở nước ta hiện nay

còn thấp. Nguyên nhân là do người lao động

trong khu vực này chưa có đủ năng lực tài chính

để tham gia bảo hiểm xã hội. Khi có chính sách

và cách thức tổ chức thực hiện chính sách bảo

hiểm xã hội phù hợp thì số người lao động tham

gia bảo hiểm xã hội trong khu vực phi chính

thức sẽ có khả năng gia tăng nhanh chóng.

Giải pháp gia tăng lao động khu vực

phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội

Tỷ lệ tham gia BHXH của lao động trong khu vực tuổi trở lên trong khu vực phi chính thức (chiếm 72%).

phi chính thức hiện nay còn rất thấp. Nguyên nhân Thứ ba, rà soát, mở rộng đối tượng tham gia BHXH

là do người lao động trong khu vực này chưa có đủ bắt buộc đối với các nhóm chủ hộ kinh doanh, người

năng lực tài chính để tham gia BHXH. Khi có chính quản lý doanh nghiệp, người quản lý, điều hành hợp

sách và cách thức tổ chức thực hiện chính sách BHXH tác xã không hưởng tiền lương, người lao động làm

phù hợp thì số người lao động tham gia BHXH trong việc theo chế độ linh hoạt. Mở rộng đối tượng tham

khu vực phi chính thức sẽ có khả năng gia tăng nhanh gia BHXH bắt buộc với các nhóm đối tượng nêu trên

chóng. Xác định được tiềm năng này, Nghị quyết số là phù hợp và khả thi. Nhóm chủ hộ kinh doanh cũng

28-NQ/TW đặt mục tiêu “mở rộng vững chắc diện

hoàn toàn đủ năng lực tài chính để tham gia BHXH

bao phủ, hướng tới mục tiêu BHXH toàn dân”; đồng bắt buộc. Khảo sát cho thấy, nhóm chủ hộ kinh doanh

thời, đề ra một số nội dung cải cách, trong đó có nhiều trong khu vực phi chính thức có mức thu nhập bình

cải cách mở rộng cơ hội và điều kiện thuận lợi để thu quân tháng khá cao (đạt 12,021 triệu đồng năm 2018)

hút người lao động trong khu vực phi chính thức so với mức tiền lương bình quân làm căn cứ đóng

tham gia BHXH như:

BHXH bắt buộc hiện nay (khoảng 6 triệu đồng).

Thứ nhất, thực hiện BHXH tự nguyện dựa trên

Thứ tư, thiết kế các gói BHXH ngắn hạn với mức

đóng góp của người lao động không có quan hệ lao đóng, mức hưởng, phương thức giao dịch phù hợp

động; có sự hỗ trợ phù hợp từ ngân sách nhà nước với người lao động trong khu vực phi chính thức;

(NSNN) cho nông dân, người nghèo, người có thu

hướng tới chính sách BHXH bắt buộc đối với toàn

nhập thấp, lao động khu vực phi chính thức để mở bộ người lao động có việc làm, có thu nhập và tiền

rộng diện bao phủ BHXH. Tiếp tục hoàn thiện chính lương. Đây là nội dung cải cách mang tính đột phá

HUY ĐỘNG NGUỒN LỰC ĐỂ THỰC HIỆN CẢI CÁCH CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI THEO NGHỊ QUYẾT SỐ 28-NQ/TW

về tư duy và quan điểm của Đảng về an sinh xã hội nghiệp (khu vực chính thức) và của chủ cơ sở có thuê

đó là chú trọng nâng cao năng lực tự đảm bảo an sinh lao động (khu vực phi chính thức). Từ đó, góp phần

của người dân. Nhà nước cung cấp các điều kiện, thiết gia tăng số người lao động tham gia BHXH, thúc đẩy

chế thuận lợi và phù hợp với đặc điểm, nhu cầu của nhanh hơn quá trình chính thức hóa khu vực phi

người dân để người dân có thể tiếp cận, tham gia, chính thức.

đảm bảo an sinh cho bản thân và gia đình. Đối với

Thứ sáu, tăng cường và đổi mới công tác thông

những người yếu thế, có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn tin, tuyên truyền; đổi mới nội dung, hình thức tuyên

thì Nhà nước thực hiện trợ giúp từ nguồn ngân sách truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về BHXH;

nhà nước để họ được thụ hưởng. Các cải cách này

đồng thời, thực hiện giao chỉ tiêu phát triển đối tượng

cũng phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế tư nhân tham gia BHXH cho các địa phương. Các giải pháp

của Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 03/6/2017 của Ban tổ chức thực hiện sẽ đóng vai trò quan trọng trong

Chấp hành Trung ương khoá XII về phát triển kinh tế việc nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách BHXH.

tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền Bài học kinh nghiệm năm 2019 cho thấy bằng việc

kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Mặt giao chỉ tiêu phát triển số người tham gia BHXH cho

khác, việc nhận thức và có chủ trương thực hiện chính các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương giai đoạn

sách BHXH bắt buộc đối với toàn bộ người lao động 2019-2021 và thực hiện mở rộng mạng lưới đại lý thu

có việc làm, có thu nhập và tiền lương phù hợp với đến thôn, bản, tổ dân phố để tiếp cận người lao động,

lộ trình hiện đại hóa nền kinh tế, lộ trình thực hiện số người tham gia BHXH tự nguyện trong năm 2019

chiến lược tài chính toàn diện quốc gia và hướng đến đã tăng thêm 280,2 nghìn người-nhiều hơn tổng số

một nền kinh tế không dùng tiền mặt là khả thi, xét người tham gia trong 10 năm giai đoạn 2008-2018.

trong mục tiêu dài hạn của xây dựng và hiện đại hóa

hệ thống BHXH ở Việt Nam.

Triển khai đồng bộ và tổ chức thực hiện hiệu quả

các cải cách chính sách BHXH trên sẽ góp phần thực

Thứ năm, nghiên cứu điều chỉnh tỷ lệ đóng góp hiện hành công mục tiêu của Nghị quyết 28-NQ/TW:

vào Quỹ BHXH theo hướng hài hoà quyền lợi giữa Đến năm 2025 thu hút được 45% lực lượng lao động

người sử dụng lao động và người lao động.Việc điều trong độ tuổi tham gia BHXH, trong đó nông dân và

chỉnh tỷ lệ đóng góp để giảm gánh nặng đóng BHXH lao động khu vực phi chính thức tham gia BHXH tự

đối với người sử dụng lao động, góp phần giảm được nguyện chiếm 2,5% lực lượng lao động trong độ tuổi;

tình trạng trốn, tránh đóng BHXH của chủ doanh

đến năm 2030 thu hút được 60% lực lượng lao động

trong độ tuổi tham gia BHXH, trong đó nông dân và

lao động khu vực phi chính thức tham gia BHXH tự

nguyện chiếm 5% lực lượng lao động trong độ tuổi và

từng bước hướng tới thực hiện BHXH toàn dân.

HÌNH 4: CÁC KHOẢN NGƯỜI LAO ĐỘNG

VÀ DOANH NGHIỆP PHẢI ĐÓNG GÓP

Tài liệu tham khảo:

1. Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 01/6/2012 của Ban Chấp hành Trung ương

khóa XI một số vấn đề về chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020;

2. Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 22/11/2012 của Bộ Chính trị về tăng cường

sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế giai

đoạn 2012-2020;

3. Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương

khóa XII về Cải cách chính sách Bảo hiểm xã hội; Luật Bảo hiểm xã hội sửa

đổi năm 2014.

4. Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 03/6/2017 của Ban Chấp hành Trung ương

khoá XII về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của

nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Thông tin tác giả:

Lưu Quang Tuấn

Phó Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội

Email: [email protected]

Nguồn: Tác giả tổng hợp

4 trang baolam 23940 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Giải pháp gia tăng số lượng lao động khu vực phi chính thức tham gia bảo hiểm xã hội", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

giai_phap_gia_tang_so_luong_lao_dong_khu_vuc_phi_chinh_thuc.pdf