Những thách thức và cơ hội mới của ngành nông nghiệp Việt Nam

NHỮNG THÁCH THỨC VÀ CƠ HỘI MỚI CỦA

NGÀNH NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

TS. Đặng Kim Sơn

Thời gian qua, nông nghiệp Việt Nam đạt nhiều thành tựu to lớn,

đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực quốc

gia, phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, cân đối cán cân thương mại,

giảm lạm phát, bảo vệ lãnh thổ và góp phần ổn định chính trị - xã hội.

Mặc dù Việt Nam đã có những thay đổi lớn về cơ cấu kinh tế, lao

động, nhưng đến nay vẫn còn trên 70% dân số Việt Nam sống ở nông

thôn. Kinh nghiệm phát triển 25 năm đổi mới cho thấy nếu được quan

tâm, đầu tư đúng mức, nông nghiệp sẽ là động lực nâng cao năng lực

cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Những thách

thức của thế giới như dân số tăng nhanh, biến đổi khí hậu và thiên tai,

dịch bệnh,v.v… càng cho thấy nông nghiệp sẽ tiếp tục đóng vai trò quan

trọngtrong tương lai.

1. Những thành tựu nổi bật trong nông nghiệp Việt Nam thời

gian qua

Sau 27 năm đổi mới, nông nghiệp Việt Nam đã có những thành tựu

đáng kể và đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã

hội của đất nước, trở thành lĩnh vực phát triển thành công nhất của nền

kinh tế. Bất chấp những khó khăn về thị trường, thiên tai và dịch bệnh,

nông nghiệp duy trì tăng trưởng ở mức tương đối khá. Sản xuất nông

nghiệp đã tạo ra nguồn cung lương thực thực phẩm dồi dào, đảm bảo an

ninh lương thực quốc gia. Nhờ vậy, giá nông sản tại Việt Nam, đặc biệt

là giá lương thực được duy trì ở mức thấp, tạo chi phí lao động thấp, thu

hút mạnh đầu tư nước ngoài và đóng góp quan trọng cho tăng trưởng

kinh tế và ổn định xã hội.

125

Bên cạnh đó, xuất khẩu nông sản tăng liên tục. Việt Nam đã trở

thành một trong những nước xuất khẩu hàng đầu thế giới về các mặt

hàng như: gạo, cao su, cà phê, hạt tiêu, hạt điều, sản phẩm gỗ và các sản

phẩm thủy sản. Trong khi Việt Nam liên tục thâm hụt thương mại, nông

nghiệp là ngành duy nhất có thặng dư xuất khẩu ròng tăng đều đặn,

ngay cả trong thời điểm tăng trưởng kinh tế suy giảm. Thặng dư xuất

khẩu nông nghiệp đã góp phần quan trọng cân bằng cán cân thương mại

quốc gia.

Tăng trưởng nông nghiệp và đảm bảo an ninh lương thực đã đóng

vai trò quan trọng nhất trong việc thực hiện thành công xóa đói giảm

nghèo trong bối cảnh phần lớn dân số vẫn sống ở khu vực nông thôn và

nông nghiệp là nguồn sinh kế chính của người dân ở những địa bàn khó

khăn. Tỷ lệ giảm nghèo ở Việt Nam liên tục cải thiện trong suốt thời

gian dài với mức giảm ấn tượng khoảng 2%/năm. Đây là nền tảng quan

trọng của ổn định xã hội, an ninh chính trị, đồng thời cũng là đóng góp

quan trọng cho công tác bảo vệ môi trường.

Kể từ năm 2008 đến nay, Việt Nam chứng kiến tình trạng suy thoái

của nền kinh tế do những yếu kém trong quản lý chính sách vĩ mô trong

nước và ảnh hưởng tiêu cực của khủng hoảng kinh tế thế giới. Trong

khó khăn, sản xuất nông nghiệp nổi lên như một mảng sáng đáng khích

lệ nhất của nền kinh tế. Trước những ảnh hưởng bất lợi tới sản xuất kinh

doanh, ngànhnôngnghiệp (bao gồm cả trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp

và thủy sản) vẫn duy trì mức tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn

2011-2012 là 3,4%/năm, vượt chỉ tiêu kế hoạch 5 năm Đại hội Đảng XI

đề ra cho ngành là 2,6-3,0%.

Cũng như các đợt suy thoái kinh tế cuối thập kỷ 1980 và cuối thập

kỷ 1990, lần này nông nghiệp tiếp tục đóng vai trò “phao cứu sinh”

cho đất nước vượt qua khó khăn, nhờ sản xuất cung ứng đủ lương thực

thực phẩm, giúp duy trì ổn định kinh tế - xã hội. Năm 2011, khi giá

lương thực tăng cao (22,82%), thực phẩm tăng (29,34%,) thì CPI bình

quân chung tăng đến 18,58%. Năm 2012, mức tăng CPI của nhóm hàng

lương thực, thực phẩm chậm lại còn 3,26% và 8,14%, kéo mức tăng

126

CPI bình quân chung xuống 9,21%. Những tháng đầu năm 2013, chỉ số

giá lương thực giảm 24,5% và thực phẩm giảm 35,8%, góp phần kéo

CPI tiêu dùng chung giảm 5,6% so với tháng 12/2012 góp phần quan

trọng kiềm chế lạm phát.

Xuất khẩu đóng góp quan trọng trong sản xuất nông nghiệp Việt

Nam. Trung bình trong giai đoạn 2011-2012, tăng trưởng kim ngạch

xuất khẩu NLTS đạt 18,8%/năm, vượt xa so với chỉ tiêu 6-7% theo kế

hoạch phát triển giai đoạn 2011-2015 của Bộ NN&PTNT. Trong khi

thương mại Việt Nam thường xuyên nhập siêu thì nông nghiệp là ngành

duy nhất luôn luôn xuất siêu, góp phần đáng kể cải thiện cán cân thương

mại. Năm 2012 là năm đầu tiên sau 20 năm Việt Nam có thặng dư cán

cân thương mại (284 triệu USD)⁴⁶chủ yếu nhờ xuất khẩu nông sản và

xuất khẩu của các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài.Xuất khẩu

nông sản đạt mức kỷ lục 27,5 tỷ USD và đạt thặng dư xuất khẩu ròng

10,6 tỷ USD trong năm 2012.

2. Những thách thức đặt ra trong khu vực nông nghiệp

Mặc dù đạt được những thành tựu đáng kể và có đóng góp tích

cực cho việc duy trì ổn định kinh tế - xã hội trong giai đoạn 2010-2012,

nhưng tăng trưởng nông nghiệp vẫn chủ yếu dựa trên việc khai thác tài

nguyên thiên nhiên (tăng diện tích đất, thâm dụng nước tưới để tăng

vụ,v.v…) cùng mức sử dụng vật tư đầu vào cao nhưng hàm lượng đổi

mới công nghệ và thể chế thấp. Chất lượng tăng trưởng thấp được biểu

hiện ở mức tổn thất sau thu hoạch cao, chất lượng sản phẩm không đồng

đều, vệ sinh an toàn thực phẩm không đảm bảo, khả năng tạo giá trị mới

thấp. Vì vậy, sau một thời gian dài khởi sắc, tăng trưởng nông nghiệp

đã bắt đầu chững trong thời gian gần đây, giảm từ 4,5% năm 1995-2000

xuống còn 3,8% giai đoạn 2000-2005; rồi 3,4% giai đoạn 2006-2011 và

chỉ còn 2,7% trong năm 2012.

Chuyển đổi cơ cấu sản phẩm nông nghiệp diễn ra chậm, chưa thực

sự phản ánh lợi thế so sánh và chưa đáp ứng triển vọng nhu cầu trong

tương lai.Trồng trọt vẫn chiếm trên 50% cơ cấu nội ngành nông nghiệp,

⁴⁶Báo cáo tình hình kinh tế xã hội năm 2012 - Tổng cục Thống kê.

127

trong đó lúa gạo vẫn chiếm tỷ trọng chính.Tuy chiếm phần lớn diện tích

cây hàng năm nhưng hiệu quả kinh tế của cây lúa đem lại không cao, vì

vậy đã xuất hiện tình trạng nông dân không thiết tha với đất lúa, không

thâm canh tăng vụ, nhất là ở đồng bằng sông Hồng. Ngành thủy sản và

ngành chăn nuôi phát triển nhanh, song thiếu bền vững.Năng suất vật

nuôi còn thấp, giá thành chăn nuôi cao, thức ăn chăn nuôi phụ thuộc chủ

yếu vào nhập khẩu, mô hình chăn nuôi công nghiệp chưa phát triển, khả

năng kiểm soát dịch bệnh còn yếu, kiểm soát thị trường và tổ chức kinh

doanh kém….làm nhiều hộ nuôi thủy sản ở đồng bằng sông Cửu Long

treo ao, nhiều hộ chăn nuôi bỏ chuồng.

Sản xuất nông nghiệp Việt Nam đang xuất hiện những khó khăn

ngày càng trầm trọng do nhiều thách thức mới xuất hiện. Một số thách

thức mà ngành nông nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt có thể kể đến

như:

• Khả năng tái sản xuất mở rộng của nôngdân giảm sút.

Nông nghiệp đang tiếp tục phải đối mặt với nhiều khó khăn. Kinh

tế thế giới và trong nước chưa thể nhanh chóng hồi phục trong năm nay

và năm tới. Các ngân hàng khó khăn vì nợ xấu, doanh nghiệp chậm tiếp

cận nguồn vốn khiến lợi nhuận giảm phải cắt giảm sản xuất. Kinh tế

tăng trưởng chậm, nhu cầu tiêu dùng trên thị trường giảm làm giá nông

sản giảm trong khi giá vật tư, nhiên liệu vẫn tăng. Giá thành sản xuất

tăng làm giảm khả năng cạnh tranh của nông sản. Sản xuất nông nghiệp

tăng trưởng chậm, kinh tế nông thôn đình trệ, việc làm và thu nhập

trong nền kinh tế khó khăn ảnh hưởng xấu đến thu nhập của nông dân.

Nông dân sinh hoạt khó khăn, không có tiền đầu tư phát triển sản xuất,

áp dụng khoa học công nghệ hay mở mang đất đai. Trong hoàn cảnh

đầu tư cho nông nghiệp không cải thiện, khả năng tái sản xuất mở rộng

kém đi.Năng suất lao động trong nông nghiệp Việt Nam vào loại thấp

nhất trong khu vực. Những vấn đề suy thoái, bất ổn có khả năng lan từ

lĩnh vực kinh tế sang xã hội và môi trường làm bất ổn chính trị và xã hội

từ nông thôn lan ra thành thị.

128

• Rủi ro trong sản xuất nông nghiệp tăng.

Trong năm 2013, Trung Quốc đã đối mặt với chủng virus cúm gà

H7N9 là loại virus cúm gia cầm mới vừa được phát hiện có khả năng lây

từ gia cầm sang người và có tỷ lệ tử vong cao, trong khi chủng H5N1

vẫn xuất hiện và gây tử vong ở Việt Nam. Với sự biến đổi của các chủng

virus mới và khả năng lây nhiễm từ các nước xung quanh, nguy cơ phát

sinh các đợt dịch khác cho gia súc, gia cầm rất lớn và không loại trừ

khả năng lây lan sang người. Tương tự như vậy, bệnh dịch đối với thủy

sản bùng phát trên tôm vừa qua gây tổn thất lớn cho người nuôi. Mặc

dù từ đầu năm 2012, các cơ quan chức năng của Bộ Nông nghiệp và các

địa phương đã quyết liệt nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân của dịch bệnh

trên tôm (bênh teo gan tôm) nhưng đến nay chưa được giải quyết triệt

để, người nuôi vẫn chịu thiệt hại lớn. Ngoài ra, các bệnh dịch khác trên

thủy sản, cây trồng thời gian tớisẽ có nhiều diễn biến phức tạp.An ninh

sinh học đang trở thành vấn đề quan trọng.

Rủi ro về biến động giá cả thị trường là mối lo lớn của nông dân.

Thời gian qua, giá các vật tư đầu vào chính của sản xuất nông nghiệp

như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và thú y, thức ăn gia súc và thủy

sản, nhiên liệu, điện,…liên tục tăng. Trong quý II năm 2013, giá xăng

đã tăng 10% so với cùng kỳ; giá điện tăng 5% từ ngày 1/8/2013. Giá

thức ăn chăn nuôi tăng mạnh làm giảm thu nhập của cả người chăn nuôi

và người nuôi trồng thủy sản.

Trong khi đó, do kinh tế tăng trưởng chậm, nhu cầu tiêu dùng trên

thị trường thế giới giảm làm giá nông sản xuất khẩu của Việt Nam giảm.

Từ giữa năm 2012 cho đến tháng 6/2013, hầu hết các mặt hàng xuất khẩu

chính đều giảm giá. Kim ngạch xuất khẩu các nông sản chính trong 6

tháng đầu năm 2013 giảm 10,5% so với cùng kỳ năm 2012. Trong tháng

6 năm 2013, giá cao su giảm 19,3%; giá hạt điều giảm 14,8%; giá gạo

giảm 12,8%; giá hạt tiêu giảm 10,2%; giá thủy sản giảm 2,9% so với

cùng kỳ năm trước⁴⁷,giá cá tra xuất khẩu giảm xuống dưới giá thành sản

xuất, nhu cầu nhập khẩu của thị trường chính (EU và Mỹ) bị sụt giảm

mạnh, sản lượng tồn kho lớn, người dân giảm đầu tư sản xuất.

⁴⁷Tính toán từ số liệu xuất nhập khẩu 6 tháng năm 2013 của Tổng cục Thống kê.

129

Trong thời gian gần đây, tuy kinh tế suy thoái nhưng tình trạng mất

đất sản xuất nông nghiệp vẫn diễn ra với tốc độ cao. Trong khi hệ thống

luật lệ quản lý tài nguyên đất, nước, sinh học chậm được cải thiện thì

các nhu cầu của quá trình CHN-ĐTH, bối cảnh biến đổi khí hậu và nguy

cơ cạnh tranh, tranh chấp ngày càng gay gắt. Các nguồn tài nguyên

phục vụ sản xuất nông nghiệp như đất, nước, sinh học,v.v... sẽ tiếp tục

căng thẳng trong tương lai giữa nông nghiệp và các ngành kinh tế khác,

giữa nông thôn và đô thị và giữa các quốc gia lân cận.

Do rừng bị phá hoại nhiều, các công trình thủy điện, các khu khai

thác khoáng sản không đi kèm khôi phục môi trường đã làm nặng nề

hơn thiệt hại bão, lũ, hạn hán thời gian gần đây. Cùng với quá trình biến

đổi khí hậu, tình trạng thiên tai trong tương lai sẽ diễn ra ngày căng tăng

với nhiều diễn biến phức tạp hơn. Tình trạng sạt lở, lũ lụt, ngập mặn,

hạn hán tại một số vùng sẽ xảy ra với mức độ nghiêm trọng hơn ảnh

hưởng không nhỏ tới đời sống sinh hoạt và sản xuất của người dân. Các

biểu hiện thời tiết cực đoan có nhiều khả năng gây ảnh hưởng tiêu cực

cho sản xuất nông nghiệp.

• Ô nhiễm và nguy cơ gây suy thoái môi trường.

Tăng trưởng nông nghiệp của Việt Nam thời gian qua lạm dụng

phân bón, hóa chất bảo vệ, thuốc thú y, chất kích thích tăng trưởng,…

gây tác động xấu đến môi trường, làm tăng mức độ ô nhiễm và suy

yếu nguồn tài nguyên thiên nhiên. Tính trạng ô nhiễm môi trường nếu

không có biện pháp ngăn chặn kịp thời sẽ mang lại những hậu quả hết

sức nghiêm trọng, đe dọa sản xuất trong nước và khả năng cạnh tranh

của nông sản Việt Nam trên thị trường.

Quản lý tài nguyên nước mặt và nước ngầm lãng phí, áp dụng các

biện pháp canh tác cũ và kém tận dụng phụ phẩm nông nghiệp là nguyên

nhân gây ra ô nhiễm cục bộ cũng như tăng phát thải khí nhà kính.Kinh

tế nông thôn, với việc phát triển làng nghề, tiểu thủ công nghiệp và công

nghiệp địa phương mà khôngquản lý môi trường tốt đang gây nguy cơ

làm ô nhiễm môi trường nông thôn.

130

Việc việc phá rừng bừa bãi, săn bắt khai thác cạn kiệt động vật

hoang dã và tận thu nguồn lợi thủy sản bằng các phương pháp đánh bắt

hủy diệt đã làm mất cân bằng sinh thái, suy giảm đa dạng sinh học, hủy

hoại khả năng tái tạo và phòng chống thiên tai của tự nhiên.Xu hướng

phát triển bừa bãi các khu công nghiệp ở các địa phương, buông lỏng

quản lý chất thải công nghiệp, phát triển thủy điện nhỏ và khai thác đất

đá, khoáng sản bừa bãi trực tiếp làm suy thoái môi trường, gây nguy

hiểm cho sinh kế và phá hoại rừng, hủy hoại môi trường sống bền vững

của người dân nông thôn.

• Các nước trong khu vực đầu tư phát triển nông nghiệp, tăng

khả năng cạnh tranh

Tại Thái Lan, chính phủ đầu tư rất mạnh cho sản xuất nông nghiệp,

đặc biệt là lúa gạo và trái cây. Trong năm tài khóa 2012, chính phủ Thái

Lan đã chi cho chương trình trợ giá gạo khoảng 3,5% GDP. Nông dân

trồng lúa còn được hưởng những chính sách hỗ trợ khác như: được mua

phân bón với giá thấp và miễn cước vận chuyển phân bón, được cung

cấp giống mới có năng suất cao. Ba chương trình lớn nhằm hỗ trợ nông

nghiệp của Thái Lan gồm có: (i) Chương trình hoãn nợ cho nông dân

vay tiền của Ngân hàng nông nghiệp; (ii) Chương trình “Mỗi làng một

triệu bath”; (iii) Chương trình “Mỗi làng một sản phẩm”.

Tại Trung Quốc, năm 2006, Chính phủ xoá bỏ thuế nông nghiệp đã

tồn tại 2.600 năm, cắt giảm 15 tỷ USD gánh nặng thuế của nông dân.

Từ đó đến nay, mức trợ cấp cho nông nghiệp, đầu tư cho nông thôn của

Trung Quốc tăng rất mạnh hàng năm, tạo nên tiềm lực mới cho khoa học

công nghệ và kết cấu hạ tầng sản xuất. Đời sống nông thôn Trung Quốc

thực sự thay đổi mạnh. Đồng thời, dưới áp lực về lương thực, Trung

Quốc đã khích lệ các doanh nghiệp hướng ra các nước khác để thuê

đất nông nghiệp sản xuất. Theo ước tính, hiện có hơn 40 Công ty nông

nghiệp Trung Quốc hoạt động ở 30 nước trên cả năm châu lục. Các trang

trại này sản xuất các thực phẩm mà Trung Quốc đang thiếu như gạo, đậu

tương, ngô… Không chỉ thuê, đi liền sau các hợp đồng thuê đất ở khắp

năm châu là dòng người Hoa được đưa tới đó để làm việc.

131

Tại Indonesia, Cơ quan hậu cần quốc gia (Bulog) gần đây đã tăng

cường thu mua lúa gạo trong nước nhằm đảm bảo an ninh lương thực.

Indonesia tăng đầu tư cho nông nghiệp và trợ cấp cho người trồng lúa,

hỗ trợ kỹ thuật, công cụ và vật tư, dịch vụ cho nông dân, khuyến khích

tư nhân tham gia đầu tư nông nghiệp, chú trọng xây dựng hệ thống thủy

lợi, cung cấp thông tin dự báo thời tiết… cho người sản xuất. Chính phủ

sẽ cấp 10.000 ha đất sạch cho các doanh nghiệp đầu tư nông nghiệp đưa

ra dự án khả thi. Indonesia cũng kêu gọi doanh nghiệp bảo hiểm tham

gia lĩnh vực bảo hiểm.

Tại Philippines, Chính phủ nỗ lực trong việc đảm bảo lúa gạo cho

toàn dân trong thời gian tới. Ngoài ra, Chính phủ Philippines cũng đặt

ra mục tiêu xuất khẩu 100 tấn gạo chất lượng cao trong năm 2013.

Chính phủ Philipppines dự kiến sẽ tăng 22% ngân sách dánh cho nông

nghiệp nhằm tăng cường mạng lưới giao thông và hệ thống tưới tiêu.

Để thực hiện những mục tiêu trên, Bộ Nông nghiệp Philippines đã ban

hành chương trình cung cấp giống chất lượng cao đồng thời cấp bảo

hiểm rủi ro thiên tai cho nông dân trồng lúa.

Các nước khác trong vùng như Lào, Campuchia, Mianma cũng có

bước phát triển mạnh trong việc cải tổ hệ thống tổ chức và chính sách

phát triển nông nghiệp nông thôn.

• Suy thoái kinh tế thế giới, nhu cầu thị trường giảm, doanh

nghiệp gặp khó khăn.

Ngân hàng tiếp tục gặp khó khăn vì nợ xấu (chiếm 4,7% tổng dư

nợ vào cuối tháng 5 năm 2013⁴⁸) đã siết chặt tín dụng và giữ mức lãi

suất rất cao kéo dài (phổ biến trong khoảng 13,5% đến 17,5%⁴⁹). Nhiều

doanh nghiệp và hộ nông dân không vay được vốn, buộc phải cắt giảm

sản xuất, khiến lợi nhuận giảm.Trong chăn nuôi, do dịch bệnh và làm ăn

thua lỗ, nhiều doanh nghiệp, hộ sản xuất phá sản. Tổng số đàn trâu của

cả nước trong tháng 7 năm 2013 giảm 2,5%; đàn bò giảm 3%; đàn lợn

⁴⁸Ngân hàng Nhà nước.

⁴⁹Ngân hàng Nhà nước.

132

giảm 1,5%, gia cầm giảm 2% so với cùng kỳ năm 2012 ⁵⁰. Một số sản

phẩm chăn nuôi nhập khẩu có dịp tràn vào thị trường nước ta.

Trong ngành thủy sản cũng diễn ra tình trạng nhiều doanh nghiệp,

hộ nuôi trồng thủy sản phá sản do bệnh dịch, cạnh tranh thương mại gay

gắt chính ngay giữa các doanh nghiệp trong nước. Các ngư dân hoạt

động trên biển còn gặp khó khăn vì bị tàu nước ngoài xua đuổi, uy hiếp,

bắt giữ. Thêm vào đó là các rào cản thương mại tại các thị trường xuất

khẩu.Ước tính, hiện đã có hơn 80% doanh nghiệp thủy sản mới thành

lập trong 5 năm gần đây sắp phá sản.Tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu

thủy sản năm 2012 đạt khoảng 6,15 tỷ USD, tăng 0,7% so với năm 2011

nhưng chỉ bằng 94,2% so với kế hoạch. Ước tính 6 tháng đầu năm, xuất

khẩu thủy sản tương đương cùng kì năm ngoái.

Kinh tế thế giới và trong nước chưa thể nhanh chóng hồi phục

trong năm nay và năm tới. Sản xuất nông nghiệp tăng trưởng chậm. Giá

nông sản thấp một mặt góp phần quan trọng giữ lạm phát ở mức thấp

nhưng mặt khác làm giảm đáng kể thu nhập của nông dân.Trong hoàn

cảnh đó, đầu tư cho nông nghiệp không cải thiện (tỷ lệ vốn đầu tư cho

nông lâm thủy sản trong tổng vốn đầu tư xã hội có xu hướng giảm từ

13,9% năm 2000 còn 6,6% vào năm 2011⁵¹). Nếu nông nghiệp tiếp tục

phải đối mặt với nhiều khó khăn như trước thì khả năng tái sản xuất mở

rộng của ngành sẽ sụt giảm nghiêm trọng.

Do hiệu quả thấp, nông nghiệp giảm dần vai trò trong cơ cấu thu

nhập của gia đình nông thôn. Trên toàn quốc, lao động nông thôn bỏ sản

xuất nông nghiệp đi tìm việc phi nông nghiệp ở ngay nông thôn hoặc

tại thành phố, thậm chí tìm cách đi làm ở ngoài nước. Do trình độ thấp,

thiếu thông tin, không có tổ chức, đa sống lao động từ nông thôn ra chủ

yếu tham gia “thị trường lao động phi chính thức” (xe ôm, cửu vạn, thợ

xây, đồng nát, ô sin,…) rủi ro cao, thu nhập thấp, điều kiện làm việc khó

khăn, điều kiện sinh hoạt bất tiện. Một số nơi ở đồng bằng sông Hồng,

⁵⁰Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Báo cáo kết quả thực hiện kế hoạch 7 tháng đầu

năm 2013 ngành Nông nghiệp và phát triển nông thôn.

⁵¹Tính toán từ số liệu của Tổng cục Thống kê.

133

nông dân đã trả ruộng lại cho nhà nước. Ở các vùng khác, hàng loạt

nông dân bỏ đất không canh tác hoặc giảm vụ gieo trồng.

3. Đề xuất cho bước phát triển mới

Mặc dù nhu cầu tiêu dùng chung trên thế giới đang chững lại trong

điều kiện khủng hoảng kinh tế thế giới trước mắt, nhưng nhìn lâu dài,

nông sản với chất lượng cao đảm bảo vệ sinh an toàn luôn luôn có thị

trường và giá tốt. Trong vài chục năm tới, cả thị trường trong nước

và xuất khẩu đều có triển vọng tốt cho sản xuất nông nghiệp. Trong

bối cảnh hội nhập ngày càng đẩy mạnh, một khi sản xuất nông nghiệp

chuyển sang hướng có giá trị gia tăng cao và chất lượng tốt thì cơ hội

để Việt Nam liên kết với các doanh nghiệp và quốc gia khác để mở rộng

thị trường nông sản là rất to lớn. Đến năm 2015, AFTA sẽ phát huy hết

tác dụng, hiệp định TPP đang đàm phán cũng đang mở ra những thời

cơ mới.

Các tiến bộ kỹ thuật được áp dụng ngày càng rộng rãi trong sản

xuất nông nghiệp đem lại năng suất vật nuôi cây trồng và năng suất

lao động ngày càng cao, mở ra khả năng chống chịu thích nghi tốt với

các bất lợi của môi trường, thực sự sẽ là nguyên liệu quan trọng để xây

dựng một cơ cấu nông nghiệp hiện đại.

Việc đương đầu với những khó khăn thách thức và khai thác các

thời cơ thuận lợi trên gắn chặt với năng lực đổi mới cơ cấu ngành sản

xuất nông nghiệp của Việt Nam ngay trong năm 2013 và các năm tới.

Một mặt là triển vọng thay đổi tình hình một cách căn bản chẳng những

đối với ngành nông nghiệp và với cả nền kinh tế nước nhà, mặt khác là

nguy cơ bất ổn về chính trị xã hội và suy thoái môi trường nếu ngành

nông nghiệp tiếp tục giảm tăng trưởng.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã chủ động chuẩn bị Đề

án tái cơ cấu ngành, theo tầm nhìn “tái cơ cấu nền kinh tế” của Nghị

quyết Đại hội Đảng lần thứ XI. Đây là bộ ngành đầu tiên trình Đề án

tái cơ cấu ngành và đã được Thủ tướng phê duyệt. Mục tiêu chính của

công tác tái cơ cấu ngành nông nghiệp nhằm hướng tới phát triển nông

134

nghiệp hiệu quả, bền vững, có hàm lượng khoa học công nghệ cao, cơ

giới hóa cao, tạo ra giá trị cao, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm theo

tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện thu nhập

nông dân, gắn với kinh tế nông thôn phát triển năng động và đa dạng.

Để phục vụ mục tiêu này, Bộ Nông nghiệp đã đề xuất các định hướng

tái cơ cấu ngành như sau:

Chuyển từ sản xuất các nông sản có giá trị thấp và tiềm năng thị

trường hẹp sang các sản phẩm có giá trị cao và tiềm năng thị trường

lớn; chuyển từ tập trung đầu tư vào các công đoạn sản xuất sang đầu tư

cả cho những khâu tạo giá trị gia tăng trong chuỗi giá trị sau thu hoạch;

chuyển từ chỉ thúc đẩy sản xuất, kích cung sang hỗ trợ cầu; chuyển từ

nông nghiệp thâm dụng tài nguyên sang nông nghiệp thâm dụng khoa

học công nghệ, huy động tài nguyên con người; chuyển từ nông hộ tiểu

nông sang phát triển kinh tế hợp tác, chuyên môn hóa cao, gắn kết cả

ngành hàng tại các vùng chuyên canh.

Sau 25 năm đổi mới, nông nghiệp Việt Nam đã đạt được những

thành tựu đáng ghi nhận và đã giữ vai trò quan trọng trong phát triển

kinh tế xã hội quốc gia. Nền nông nghiệp vẫn phát triển trước biến động

của thị trường, thiên tai bệnh dịch xảy ra thường xuyên. Tuy nhiên,

cũng phải nhìn nhận rõ là các động lực cho tăng trưởng nông nghiệp

trong thời gian qua đã không còn hoặc đang cạn kiệt dần. Nguồn tài

nguyên thiên nhiên, yếu tố quan trọng cho tăng trưởng nông nghiệp thời

gian qua, đang bị suy giảm trầm trọng trong khi bản thân ngành nông

nghiệp đang và sẽ phải đối mặt với tình trạng cạnh tranh ngày càng gay

gắt trên thị thường thế giới và ngay chính trong đất nước mình.

Ngành nông nghiệp đang đứng trước những yêu cầu bức thiết hơn

bao giờ hết cho những giải pháp phát triển với khả năng cạnh tranh cao

song song với phát triển bền vững. Trước mắt, cần trợ giúp các hộ chăn

nuôi và nuôi trồng thủy sản đang gặp khó khăn để có thể giữ vững ao

nuôi và đầu tư tái đàn bằng hỗ trợ tài chính, giãn nợ,...; đồng thời cần có

giải pháp để trợ giúp các doanh nghiệp nông thôn còn hoạt động duy trì

và khôi phục sản xuất thông qua các giải pháp tài chính.

135

Nhóm giải pháp quan trọng nhất, cần tập trung sức để giải quyết là

đẩy mạnh triển khai tái cơ cấu ngành:

Phát triển kinh doanh để rộng đường kết nối giữa sản xuất nông

nghiệp với thị trường thế giới, mở rộng thị trường để phát triển sản xuất.

Tạo điều kiện thuận lợi cho khu vực tư nhân (cả trong và ngoài nước)

đầu tư vào nông nghiệp và phát triển nông thôn. Xử lý dứt điểm, cổ

phần hóa và sắp xếp lại các doanh nghiệp nông lâm nghiệp nhằm cải

thiện hiệu quả sử dụng đất bằng cách làm rõ đối tượng quản lý và sử

dụng có hiệu quả cao nhất. Liên kết chặt chẽ doanh nghiệp với nông dân

trong các chuỗi giá trị của các ngành hàng chính.

Nhanh chóng đưa các nguồn tài nguyên đang bị bỏ phí vào sản

xuất nông nghiệp như đất ở các khu dự án công nghiệp thuộc dạng quy

hoạch treo; khôi phục ngay các công trình thủy lợi tại các công trình

thủy điện và khai khoáng không hiệu quả; huy động vật tư tồn kho (xi

măng, sắt…) để xây dựng, phát triển giao thông nông thôn và thủy lợi

nhỏ trong chương trình nông thôn mới…

Chuyển các hoạt động quan trọng mà trước đây nhà nước vẫn đầu

tư hoàn toàn sang hợp tác công tư, nhất là trên các lĩnh vực: sản xuất

công nghệ cao, áp dụng tiêu chuẩn sản phẩm quốc tế, phát triển nguồn

nhân lực, thông tin thị trường, quản lý rủi ro, vận hành và bảo trì hệ

thống thủy lợi, quản lý cơ sở hạ tầng nông thôn, nghiên cứu ứng dụng

nông nghiệp, dịch vụ khuyến nông, dịch vụ thú y, quản lý tài nguyên

thiên nhiên, bảo vệ thực vật, bảo vệ môi trường, tài chính nông thôn và

bảo hiểm nông nghiệp.

Phát triển khoa học công nghệ (KHCN) tập trung tạo ra bước đột

phá đổi mới hệ thống tổ chức KHCN nông nghiệp theo hướng tự chủ, tự

chịu trách nhiệm; huy động sự tham gia của tất cả các thành phần kinh

tế vào các hoạt động KHCN nông nghiệp; phân cấp, phân quyền mạnh

mẽ hoạt động khuyến nông cho các tổ chức nông dân và doanh nghiệp,

tăng kinh phí đầu tư cho KHCN và khuyến nông, đẩy mạnh triển khai

cơ chế đấu thầu các đề tài nghiên cứu.

136

Tập trung đầu tư kết hợp cải tiến tổ chức, phát triển toàn diện toàn

bộ chuỗi ngành hàng (từ sản xuất, chế biến đến buôn bán) đối với những

ngành có lợi thế như lúa gạo, các da trơn ở ĐBSCL, cây công nghiệp

ở Tây Nguyên,... tại các vùng chuyên canh sản xuất hàng hóa phục vụ

xuất khẩu trọng điểm (theo mô hình cánh đồng mẫu lớn, cánh đồng liên

kết,…). Ưu tiên đầu tư kết cấu hạ tầng, hệ thống dịch vụ phục vụ sản

xuất kinh doanh và hệ thống kho tàng, chế biến, vận chuyển, tiếp thị,

v.v… nhằm nâng cao giá trị gia tăng và giảm giá thành nông sản.

Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm nhằm phát hiện kịp thời các

loại bệnh dịch nguy hiểm, nâng cao năng lực dự báo khí tượng thủy

văn nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu, hoàn thiện hệ thống thông tin

thị trường làm cơ sở cho công tác điều hành và dự báo thị trường. Tiến

hành bảo hiểm sản xuất nông nghiệp

Cải cách và tăng cường vai trò của hội nông dân, vai trò của các

hiệp hội ngành hàng và các HTX nông nghiệp. Nâng cao vai trò của

các tổ chức này trong việc cung cấp các dịch vụ công. Nâng cao vai trò

giám sát của cộng đồng đối với các dịch vụ công và các hoạt động sử

dụng nguồn lực chung. Cải cách thủ tục hành chính, tập trung hoạt động

của Nhà nước vào những hoạt động quản lý chính (chính sách, quy

hoạch, tiêu chuẩn..). Xóa bỏ cơ chế xin cho, chuyển sang đối tác khách

hàng trong quản lý nông nghiệp và giao thêm quyền tự chủ cho người

dân đặc biệt trong chương trình phát triển nông thôn mới.

Trước tình hình suy giảm của sản xuất nông nghiệp và xáo trộn

trong kết cấu nông thôn, đã đến lúc phải có quyết tâm chính trị cao để

kiên quyết tái cơ cấu lại ngành nông nghiệp, ưu tiên phát triển nông

thôn, phát huy vai trò chủ thể của nông dân. Đây là những mục tiêu

quan trọng để ổn định chính trị xã hội, bảo vệ an ninh quốc phòng và

mở đường cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa tiếp tục đi lên.

Đây là những bước đột phá ban đầu để tiếp tục duy trì bằng được

điểm sáng nông nghiệp nông thôn của nền kinh tế Việt Nam trong bối

cảnh khó khăn hiện nay. Tuy nhiên để thực sự khai tác tiềm năng to lớn

của nông nghiệp nông thôn Việt Nam thực sự trở thành lợi thế đưa Việt

137

Nam quay trở lại mức phát triển hiệu quả và vững bền để có thể cất cánh

công nghiệp hóa thì cần phải tiến hành tái cơ cấu kiên quyết và triệt để

của toàn nền kinh tế. Tư duy cũ phải được đổi mới, cách làm cũ phải

được thay đổi để tạo ra được động lực đúng hướng cho mọi đối tượng

trong xã hội từ nhà lãnh đạo đến người nông dân.

Nếu như công cuộc đổi mới 27 năm trước đã thay đổi tư duy, thực

hiện những cải cách quan trọng về đổi mới quan hệ sản xuất ở cơ sở,

trao quyền cho người sản xuất, kinh doanh, để cơ chế thị trường điều

hành hàng hóa và dịch vụ thì có lẽ công cuộc đổi mới hôm nay đòi hỏi

những đột phá trong tư duy và đổi mới chính sách, chủ trương lớn cả ở

cơ sở và ở trung ương để trao quyền cho nhà khoa học, cho người quản

lý, để cơ chế thị trường vận hành hiệu quả với các tài nguyên quan trọng

như đất đai, tiền vốn, lao động, khoa học công nghệ,…

138