Giải pháp nâng cao vai trò của kinh tế tư nhân trong phát triển kinh tế ở Việt Nam

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA KINH TẾ TƯ NHÂN

TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở VIỆT NAM

Nguyễn Ngọc Hùng¹

TÓM TẮT

Trên cơ sở khái quát về kinh tế tư nhân ở các nước đang phát triển và phân tích

thực trạng, môi trường chính sách phát triển kinh tế tư nhân ở nước ta trong thời

gian qua, bài viết tập trung đánh giá vai trò của kinh tế tư nhân trong phát triển kinh

tế Việt Nam. Từ đó tìm ra những tồn tại và rào cản phát triển kinh tế tư nhân ở nước

ta. Cuối cùng, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao vai trò của kinh tế tư

nhân trong phát triển kinh tế ở Việt Nam thời gian tới.

Từ khóa: Giải pháp, nâng cao, vai trò, kinh tế tư nhân, Việt Nam

1. Đặt vấn đề

kinh tế tư nhân tại các nước phát triển là

nơi có sức mạnh khổng lồ và ưu thế

tuyệt đối, nó có đủ sức để thoát khỏi sự

trói buộc của chính trị. Khu vực kinh tế

tư nhân tại các nước đang phát triển nói

chung còn ở quy mô thấp và sức mạnh

hạn chế, chính do đặc điểm này nó bị

các thế lực chính trị chi phối và kiểm

soát chặt chẽ. Kết quả là các hoạt động

kinh tế thường có nguy cơ bị bóp méo,

tạo ra tình trạng phát triển lệch lạc, phi

tự nhiên của nền kinh tế. Đó chính là

những nguy cơ cần được lưu ý khi phát

triển nền kinh tế của quốc gia tránh

được những trở ngại, rủi ro không đáng

có. Cụ thể là:

Kinh tế tư nhân là thành phần kinh

tế được hình thành và phát triển dựa

trên sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất

và lợi ích cá nhân. Kinh tế tư nhân gồm

kinh tế cá thể, tiểu chủ và kinh tế tư bản

tư nhân, hoạt động dưới hình thức hộ

kinh doanh cá thể và các loại hình

doanh nghiệp tư nhân.

Khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam

đã đóng góp phần lớn vào phát triển

kinh tế - xã hội của nước ta. Doanh

nghiệp tư nhân đóng góp 43,22% GDP

và 39% vốn đầu tư toàn xã hội, tạo ra

nhiều việc làm trong nền kinh tế [1].

Tuy nhiên hiện nay còn nhiều yếu tố

gây khó khăn, hạn chế vai trò động lực

của kinh tế tư nhân, do đó cần thực hiện

một số giải pháp để khu vực kinh tế tư

nhân thực sự trở thành nền tảng của mô

hình phát triển kinh tế Việt Nam trong

giai đoạn tới.

+ Tính phi kinh tế của các hoạt

động kinh tế.

Nền kinh tế chuyên nghiệp đòi hỏi

các hoạt động kinh tế phải tạo ra được

sự gia tăng giá trị. Không nhận thức

được tính hiệu quả trọn vẹn tổng thể thì

không có phát triển, tức là không có nền

kinh tế chuyên nghiệp. Nhiều nước

đang phát triển đều có một nền kinh tế

gọi là nền kinh tế thành tích chính trị.

2. Khái quát về kinh tế tư nhân

tại các nước đang phát triển

Khác các nước đang phát triển và

các nước có nền kinh tế chuyển đổi,

¹Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh

Email: [email protected]

47

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

Các nhà chính trị nhìn nhận nền kinh tế

như những thành tích chính trị chứ

không phải lợi ích, không phải theo

quan điểm gia tăng các giá trị. Kết quả

là không có phát triển kinh tế, thậm chí

phải đối mặt với những cuộc khủng

hoảng kinh tế cực kỳ nghiêm trọng mà

bài học ở Hàn Quốc, Thái Lan,

Indonesia và gần đây là Argentina đã

chỉ rõ.

mất. Công ty ấy chỉ thay đổi chủ sở hữu

mà thôi, nhưng công ty có thể biến mất

trong một chế độ mà đảng cầm quyền

có thái độ không thiện chí đối với họ.

Chừng nào các phương tiện thông tin

đại chúng còn thể hiện thái độ phân

biệt, kỳ thị đối với kinh tế tư nhân thì sẽ

không có kinh tế tư nhân lành mạnh,

không có khu vực kinh tế tư nhân

chuyên nghiệp. Nguy hiểm hơn, khu

vực kinh tế tư nhân sẽ có nguy cơ bị

đẩy vào những hoạt động kinh doanh

không minh bạch, làm bóp méo các

hoạt động kinh tế và lực lượng kinh tế

tư nhân sẽ không phát triển lên quy mô

lớn, nó sẽ biến dạng và tiến hành những

hoạt động kinh doanh theo kiểu du kích

để tồn tại và để chống lại mọi rủi ro

chính trị có thể được dự báo thông qua

quan sát thái độ chính trị của những

người lãnh đạo đối với khu vực kinh tế

tư nhân.

+ Sự phát triển của nền kinh tế thường

gắn liền với những rủi ro chính trị.

Những rủi ro chính trị phụ thuộc

chủ yếu vào nhận thức chính trị và thái

độ chính trị của đảng cầm quyền. Do

vậy thái độ chính trị của đảng cầm

quyền đối với khu vực kinh tế tư nhân ở

các nước đang phát triển cũng như các

nước đang trong giai đoạn nền kinh tế

chuyển đổi là vô cùng quan trọng. Nếu

đảng cầm quyền không có thái độ đúng,

không có nhận thức đúng về kinh tế tư

nhân thì cho dù có tạo ra một khối

lượng đồ sộ các chính sách hay quy chế

thì cũng vô ích. Nhà kinh doanh nhìn

chính quyền không phải thông qua văn

bản chính sách mà chủ yếu qua thái độ

chính trị. Bản năng của nhà kinh doanh

giúp họ luôn nhận thức về sự xuất hiện

của những rủi ro và phải thừa nhận rằng

trong xã hội hiện đại rủi ro chính trị là

rủi ro cơ bản. Vì nếu một chủ kinh

doanh phá sản thì sở hữu công ty đó

không mất đi, nó sẽ được chuyển sang

một chủ kinh doanh khác. Cho nên

chúng ta không nên xem sự sụp đổ của

một công ty có nghĩa là công ty ấy biến

+ Tạo cơ hội dẫn đến tình trạng

tham nhũng.

Khác với động cơ kinh doanh của

kinh tế nhà nước có màu sắc lý tưởng

hóa, với mục đích phục vụ phúc lợi xã

hội, động cơ kinh doanh của kinh tế tư

nhân mang tính bản năng và vụ lợi cá

nhân. Kinh doanh kiếm lợi hay là nhận

thức về sự gia tăng giá trị từng bộ phận

của từng hộ kinh doanh hay từng cá

nhân là bản năng của con người. Nhiệm

vụ của người quản lý xã hội, của nhà

chính trị chính là phối hợp một cách tự

nhiên cái bản năng ấy để biến thành lý

tưởng phát triển kinh tế của xã hội. Lý

48

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

tưởng phát triển kinh tế, lý tưởng trị giá

gia tăng của một nền kinh tế phải được

nhận thức, được kiến thiết trên nền tảng

sự tự giác của người điều hành, người

lãnh đạo trước bản năng kiếm lời của

các cá nhân. Xã hội đưa ra những quy

định càng nghiêm khắc, càng có những

tiêu chuẩn rành mạch bao nhiêu thì bản

năng ấy càng được gọt giũa và có giá trị

văn hóa bấy nhiêu. Khi hoạt động kinh

doanh không chứa đựng trong đó những

yếu tố văn hóa thì chúng sẽ cấu tạo

thành một nền kinh tế không lành mạnh.

Tại những nước đang phát triển tình

trạng lạm dụng quyền lực chính trị cho

những quyền lợi cá nhân, sự móc ngoặc

giữa các nhà chính trị và các nhà kinh

doanh dẫn đến tình trạng tham nhũng

trên quy mô quốc gia, nguy cơ dẫn nền

kinh tế đến suy thoái.

điểm đó sở hữu tư nhân là nguồn gốc

của chủ nghĩa tư bản.

Giai đoạn sau đổi mới, Đại hội

Đảng toàn quốc lần thứ VII năm 1991,

Đảng đã xác định: “Kinh tế nhà nước,

kinh tế tập thể là nền tảng của nền kinh

tế quốc dân”. Đến năm 2000, nhiều văn

bản pháp lý đã được thông qua như

Luật Đất đai (1988), Luật Công ty, Luật

Doanh nghiệp tư nhân (1990), Luật Phá

sản doanh nghiệp (1993), Luật sửa đổi,

bổ sung một số điều của Luật Công ty,

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của

Luật Doanh nghiệp tư nhân (1994), thiết

lập một khuôn khổ pháp lý cho việc vận

hành của khu vực tư nhân. Tuy nhiên sự

phát triển của khu vực tư nhân vẫn rất

chậm [2].

Kể từ năm 2000, khi Luật Doanh

nghiệp (1999) ra đời, đã quy định rõ

quyền của nhà nước, cán bộ, các nhà

đầu tư cũng như doanh nghiệp. Một

điểm rất đáng lưu ý khác là quyền tự do

kinh doanh được công nhận. Những

chuyển biến tư duy quan trọng này đã

góp phần làm tăng mạnh số doanh

nghiệp đăng ký mới.

3. Thực trạng và môi trường

chính sách phát triển kinh tế tư nhân

ở nước ta trong thời gian qua

Kể từ khi đổi mới đến nay, thể chế

đối với kinh tế tư nhân của nước ta đã

có những bước phát triển rõ rệt. Đáng

chú ý nhất là sự thay đổi quan điểm về

vai trò kinh tế tư nhân trong văn kiện

Đảng. Giai đoạn trước đổi mới, Việt

Nam thực hiện nền kinh tế kế hoạch hóa

tập trung. Nhà nước quyết định tất cả

các hoạt động kinh tế, phân bổ đầu vào

và phân bố đầu ra. Doanh nghiệp nhà

nước và tập thể vẫn là hai loại hình sở

hữu chính trong nền kinh tế. Sự tồn tại

của sở hữu tư nhân và cá thể vì thế bị

kìm hãm phát triển do quan điểm thời

Tuy vậy phải đến Luật Doanh

nghiệp mới (2005) điều chỉnh tất cả các

doanh nghiệp không kể loại hình sở

hữu, tạo ra một sân chơi bình đẳng hơn

giữa doanh nghiệp nhà nước (trước đó

vẫn được điều chỉnh bởi Luật Doanh

nghiệp nhà nước), doanh nghiệp nước

ngoài (trước đó do Luật Đầu tư nước

ngoài điều chỉnh) và các loại hình

doanh nghiệp khác như công ty trách

49

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công

ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân

trong nước, công ty trách nhiệm hữu

hạn, công ty cổ phần từ doanh nghiệp

nhà nước, doanh nghiệp của tổ chức

chính trị, tổ chức chính trị - xã hội

chuyển đổi thành.

Môi trường kinh doanh năm 2016 (Việt

Nam đứng thứ 91). Tuy nhiên thứ hạng

đối với một số chỉ số của Việt Nam còn

khá thấp, như khởi sự kinh doanh (đứng

thứ 121), trả thuế (đứng thứ 167) và phá

sản (đứng thứ 125).

4. Vai trò của kinh tế tư nhân

trong phát triển kinh tế ở Việt Nam

Từ chỗ bị kìm hãm, không cho phát

triển, đến nay, kinh tế tư nhân đã được

thừa nhận vai trò quan trọng trong phát

triển kinh tế và được xác định là một

động lực quan trọng của nền kinh tế.

Những thay đổi về tư duy và nhận thức

quan trọng đó đã tạo điều kiện giúp khu

vực kinh tế tư nhân ở nước ta từng bước

phát triển cả về lượng và chất. Từ chỗ

chủ yếu chỉ có các hộ kinh doanh cá

thể, nước ta đã có những tập đoàn kinh

tế lớn. Từ chỗ chủ yếu hoạt động trong

khu vực phi chính thức, khu vực kinh tế

tư nhân đã chuyển đổi mạnh mẽ sang

hoạt động trong khu vực chính thức của

nền kinh tế, phạm vi kinh doanh đã

rộng khắp ở những ngành mà pháp luật

không cấm. Đặc biệt, trong những năm

qua, một làn sóng khởi nghiệp đã và đang

diễn ra, đem lại một sức sống mới cho nền

kinh tế. Có thể thấy khu vực kinh tế tư

nhân đang đóng vai trò ngày càng quan

trọng hơn trong nền kinh tế Việt Nam, góp

phần giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội

của đất nước. Cụ thể là:

Tiếp đó, Nghị quyết Trung ương 5

(khóa XII) về hoàn thiện thể chế kinh tế

thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

đã khẳng định: “Kinh tế nhà nước, kinh

tế tập thể cùng với kinh tế tư nhân là

nòng cốt để phát triển một nền kinh tế

độc lập, tự chủ” [3]. Vai trò của kinh tế

tư nhân được nâng lên, là nòng cốt của

nền kinh tế, bên cạnh kinh tế nhà nước

và kinh tế tập thể, thay vì chỉ là một

trong những động lực của nền kinh tế

như trước đây.

Nhìn lại chặng đường hơn 30 năm

đổi mới, từ tâm lý thụ động, ỷ lại vào

Nhà nước và tập thể, tất cả các tầng lớp

nhân dân đã chuyển sang ý thức chủ

động và tích cực trong phát triển kinh tế -

xã hội.

Trong những năm qua, môi trường

kinh doanh ở nước ta đã được cải thiện

nhiều, song vẫn chưa thực sự tạo điều

kiện thuận lợi cho khu vực kinh tế tư

nhân phát triển mạnh. Báo cáo Môi

trường kinh doanh năm 2017 của Ngân

hàng Thế giới (WB) xếp Việt Nam

đứng thứ 82 trong tổng số 190 nền kinh

tế (về môi trường kinh doanh), tốt hơn

một số nước trong khu vực châu (như

Indonesia, Philippines, Ấn Độ) và cải

thiện so với thứ hạng trong Báo cáo

4.1. Kinh tế tư nhân góp phần lớn

vào sự phát triển kinh tế - xã hội

Kinh tế tư nhân có vai trò ngày

càng quan trọng trong việc đạt được các

50

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

mục tiêu kinh tế - xã hội của đất nước,

nhất là trong bối cảnh tái cấu trúc, điều

chỉnh phạm vi hoạt động của doanh

nghiệp nhà nước. Doanh nghiệp tư nhân

đóng góp 43,22% GDP và 39% vốn đầu

tư cho toàn bộ nền kinh tế [1].

của người lao động từ các vùng nông

thôn ra thành thị. Nếu như trước đây

khu vực kinh tế nhà nước tạo ra nhiều

việc làm nhất thì đến năm 2016, vị trí

này thuộc về khu vực kinh tế tư nhân

(chưa tính tới hộ cá thể, tập thể). Trong

toàn bộ khu vực doanh nghiệp, kinh tế

tư nhân tạo ra khoảng 62% việc làm [4].

Tính riêng trong 11 tháng đầu năm

2017, số doanh nghiệp đăng ký mới

đăng ký thêm 1.065.015 lao động [1].

4.4. Kinh tế tư nhân dẫn đầu về

đóng góp cho ngân sách nhà nước

Theo số liệu của Tổng cục Thống

kê, mức đóng góp vào ngân sách nhà

nước của các doanh nghiệp tư nhân

chiếm tỷ trọng cao nhất với 46%, tiếp

đến là các doanh nghiệp nhà nước 29%

và doanh nghiệp FDI 25%.

Bên cạnh đó, kinh tế tư nhân còn

chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong đầu

tư phát triển toàn xã hội. Kinh tế tư

nhân có xu hướng vượt khu vực kinh tế

nhà nước để trở thành thành phần kinh

tế thực hiện vốn đầu tư toàn xã hội lớn

nhất. Vốn đầu tư toàn xã hội của khu

vực kinh tế tư nhân tăng đều đặn xấp xỉ

10% hằng năm [1].

4.2. Kinh tế tư nhân góp phần làm

gia tăng số lượng doanh nghiệp thành

lập mới

Kể từ khi Luật Doanh nghiệp 1999

ra đời tháo gỡ những vướng mắc cho

doanh nghiệp, số lượng doanh nghiệp tư

nhân đăng ký thành lập mới đã tăng

mạnh. Năm 2017, đánh dấu sự tăng

trưởng nhanh về số lượng doanh nghiệp

thành lập mới với khoảng 126.859

doanh nghiệp. Tỷ trọng vốn đăng ký

bình quân tăng 9,8 tỷ đồng (tăng 24,3%

so với cùng kỳ 2016). Lũy kế hiện nay

có khoảng 688 nghìn doanh nghiệp

đang hoạt động [1].

Nếu xét theo thành phần kinh tế,

năm 2016 mặc dù tạo ra lợi nhuận thấp

nhất trong các thành phần kinh tế nhưng

các doanh nghiệp tư nhân lại đóng góp

vào ngân sách nhà nước cao nhất với

434,7 nghìn tỷ đồng, bình quân tăng

17,0%/năm giai đoạn 2010- 2016.

Đóng góp của các doanh nghiệp

nhà nước cho ngân sách nhà nước năm

2016 là 277,3 nghìn tỷ đồng, tăng bình

quân 10,4%/năm giai đoạn 2010-2016.

Trong khi đó, mặc dù tạo ra lợi

nhuận lớn nhất nhưng các doanh nghiệp

FDI lại có tỷ lệ đóng góp vào ngân sách

nhà nước thấp nhất trong các thành

phần kinh tế. Con số lợi nhuận mà các

doanh nghiệp FDI tạo ra cao hơn đáng

kể so với mức lợi nhuận khiêm tốn của

4.3. Kinh tế tư nhân góp phần lớn

vào việc giải quyết vấn đề việc làm cho

xã hội

Kinh tế tư nhân góp phần giải quyết

một trong những thách thức lớn của

Việt Nam là tình trạng dư thừa lao động

do quá trình tư nhân hóa và di cư của

51

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

các doanh nghiệp tư nhân (188,1 nghìn

tỷ đồng) và 197,4 nghìn tỷ đồng của

doanh nghiệp nhà nước, nhưng các

doanh nghiệp FDI lại có tỷ lệ đóng góp

ít nhất vào ngân sách, chỉ 250,9 nghìn

tỷ đồng, tăng bình quân 16,9%/năm

trong giai đoạn 2010 - 2016, thấp hơn

đáng kể so với 434,7 nghìn tỷ đồng của

khu vực tư nhân và 277,3 nghìn tỷ đồng

của khu vực nhà nước.

xã hội, vì lợi ích cục bộ, lợi ích nhóm,

làm tăng thêm các tiêu cực xã hội, môi

trường. Ý thức tự giác chấp hành pháp

luật của Nhà nước còn hạn chế.

- Năng lực công nghiệp của khu

vực kinh tế tư nhân trên thực tế là rất

nhỏ và yếu, mới chỉ đang ở giai đoạn

đầu của thời kỳ phát triển. Phần lớn sản

xuất công nghiệp của các doanh nghiệp

tư nhân là gia công lắp ráp, chủ yếu sử

dụng máy móc, thiết bị và nguyên liệu

nhập khẩu. Các công đoạn sản xuất đưa

lại giá trị gia tăng cao, như thiết kế, tạo

kiểu dáng, marketing... đều được thực

hiện bởi đối tác nước ngoài.

5. Những tồn tại và rào cản phát

triển khu vực kinh tế tư nhân ở Việt Nam

5.1. Những tồn tại trong khu vực

kinh tế tư nhân

- Đa số các doanh nghiệp tư nhân là

các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Thậm chí tỷ trọng của các doanh nghiệp

siêu nhỏ đã tăng mạnh trong những năm

gần đây. Do quy mô vốn nhỏ, năng lực

tài chính yếu kém nên năng lực cạnh

tranh của các doanh nghiệp tư nhân

thường thấp hơn các doanh nghiệp nhà

nước và các doanh nghiệp có vốn đầu tư

trực tiếp nước ngoài (FDI). Nhiều

doanh nghiệp tư nhân còn kinh doanh

theo hình thức ngắn hạn, chưa có tầm

nhìn, chiến lược kinh doanh dài hạn.

- Đội ngũ doanh nhân của khu vực

tư nhân chưa thực sự lớn mạnh, còn

thiếu kinh nghiệm trên thương trường

quốc tế và chưa được đào tạo sâu về

quản lý sản xuất, kinh doanh. Một bộ

phận doanh nhân còn hạn chế về kiến

thức, sự am hiểu pháp luật và năng lực

kinh doanh, kinh nghiệm quản lý, khả

năng cạnh tranh và hội nhập. Một số

doanh nhân còn thiếu trách nhiệm với

- Sự phân tầng trình độ công nghệ

đang diễn ra trong từng ngành và trong

nhiều doanh nghiệp; công nghệ lạc

hậu, trung bình và tiên tiến cùng đan

xen tồn tại; công nghệ tiên tiến, hiện

đại chỉ tập trung vào một số ít doanh

nghiệp tư nhân, ở một số ít lĩnh vực.

Chênh lệch về trình độ công nghệ bộc

lộ rõ: các doanh nghiệp tư nhân thấp

hơn khu vực doanh nghiệp nhà nước và

thua xa doanh nghiệp FDI. Do trình độ

công nghệ thấp, các doanh nghiệp tư

nhân không có khả năng kết nối cũng

như tham gia ngành công nghiệp hỗ trợ

cho các doanh nghiệp lớn, nhất là

không thể tận dụng được hiệu ứng lan

tỏa từ các doanh nghiệp FDI đang tăng

trưởng nhanh.

- Các doanh nghiệp tư nhân phần

lớn vẫn hoạt động ở thị trường trong

nước, chỉ rất ít doanh nghiệp tư nhân

lớn vươn được ra thị trường nước ngoài

52

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

ở một mức độ khiêm tốn. Ngay cả ở thị

trường trong nước, dưới sức ép cạnh

tranh gay gắt các doanh nghiệp tư nhân

lớn cũng bắt đầu có xu hướng rút khỏi

các ngành sản xuất công nghiệp,

nhường lại sân chơi cho các doanh

nghiệp nước ngoài. Sự rút lui này cũng

diễn ra trong một số lĩnh vực dịch vụ

như phân phối và bán lẻ được ưu tiên và

có nhiều tiềm năng của nền kinh tế.

2012 - 2015 [1].

5.2. Những rào cản phát triển khu

v ự c kinh t ế tư nhân ở Việt Nam

Trong hơn ba thập kỷ qua, khu vực

kinh tế tư nhân Việt Nam đã có bước

phát triển cả về lượng và chất, góp phần

tích cực vào giải quyết các vấn đề kinh

tế - xã hội cơ bản của đất nước. Tuy

nhiên sự phát triển của khu vực kinh tế

tư nhân ở Việt Nam vẫn đang phải đối

mặt với nhiều rào cản. Cụ thể:

- Số lượng doanh nghiệp tư nhân

hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp

còn rất ít. Trong khi đó, nhiều chính

sách “cởi trói” giúp nông nghiệp, nông

thôn phát triển trong thời kỳ sau đổi

mới đã tới giới hạn. Mô hình kinh tế hộ

truyền thống tồn tại lâu nay ở nông thôn

không còn phù hợp với điều kiện mới;

yêu cầu tích tụ, tập trung ruộng đất

đang được đặt ra cho việc triển khai

những mô hình hiện đại như kinh tế

trang trại quy mô lớn. Việc giải quyết

lao động trong ngành nông nghiệp chưa

đạt hiệu quả mong muốn có nguyên

nhân chủ yếu là sự phát triển của lực

lượng doanh nghiệp ở nông thôn không

đủ mạnh nên chưa thúc đẩy chuyển dịch

nhanh lao động nông nghiệp sang lao

động phi nông nghiệp.

Thứ nhất, các rào cản có liên quan

đến tư duy lý luận và nhận thức vai trò

của kinh tế tư nhân. Sau hơn 30 năm

đổi mới, đến nay, đường lối và quan

điểm của Đảng về phát triển kinh tế tư

nhân luôn nhất quán, liên tục được hoàn

thiện, đổi mới, tuy nhiên vẫn còn một

số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu hoàn

thiện nhằm đạt được sự thống nhất cao

về tư tưởng để chỉ đạo thực hiện. Cụ thể

là việc xác định rõ nội hàm xã hội chủ

nghĩa của n ề n kinh t ế thị trường, vai trò

của kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước…

Thứ hai, các rào cản liên quan đến

khung khổ pháp luật cho sự phát triển

khu vực kinh tế tư nhân. Việt Nam đã

sửa đổi Hiến pháp, ban hành nhiều đạo

luật từ Bộ Luật dân sự, đến các Luật

như: Thương mại, Ngân hàng, Đầu tư,

doanh nghi ệ p … Tuy nhiên đến nay, hệ

thống thể chế và pháp luật của Việt

Nam theo yêu cầu phát triển kinh tế thị

trường và hội nhập quốc tế vẫn còn

chưa hoàn thiện và đầy đủ. Trong

những năm qua, số lượng văn bản pháp

luật tăng nhanh, trong khi chất lượng

- Hiệu quả sản xuất kinh doanh của

khu vực tư nhân vẫn còn hạn chế, một

phần nguyên nhân đến từ khối doanh

nghiệp tư nhân. Tỷ suất lợi nhuận của

các doanh nghiệp tư nhân khá thấp. Tốc

độ tăng doanh thu của doanh nghiệp tư

nhân cũng giảm mạnh từ 34% giai đoạn

2007 - 2011 xuống còn 10% giai đoạn

53

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

của nhiều văn bản chưa đảm bảo; việc

lấy ý kiến công chúng tuy đã được cải

thiện nhưng chưa thực sự thay đổi về

chất… Còn nhiều quy định chưa rõ

ràng, thiếu nhất quán, phức tạp và

chồng chéo, dẫn tới tình trạng các cơ

quan thừa hành và các doanh nghiệp

lúng túng trong việc chấp hành luật.

Thứ ba, các rào cản liên quan đến

môi trường đầu tư và kinh doanh.

quan, bảo hiểm xã hội... nhưng thực tế

cho thấy vẫn còn khoảng cách lớn giữa

quy định và thực thi các luật này.

Thứ năm, các rào cản liên quan đến

chi phí kinh doanh.

Việc phải trả các khoản chi phí

không chính thức là một gánh nặng lớn

mà các doanh nghiệp tư nhân. Giá trị

của các khoản chi phí không chính

thức so với doanh thu của của doanh

nghiệp tư nhân tương đối lớn. Chi phí

kinh doanh, chi phí vận tải (logistics,

tiền lương, bảo hiểm…) cao. Lãi suất

vay cao khoảng 7-9% trong khi Trung

Quốc là 4,3%, Malaysia 4,6%, Hàn

Quốc 2-3%.

Rào cản về gia nhập thị trường

quyền tự do kinh doanh chưa được tôn

trọng đầy đủ; môi trường kinh doanh

chưa thực sự bảo đảm cạnh tranh công

bằng, lành mạnh; việc gia nhập, hoạt

động và rút khỏi thị trường còn nhiều

rào cản.

Thứ sáu, các rào cản liên quan đến

sự bất bình đẳng trong cơ chế chính

sách đối với khu vực kinh tế tư nhân

trong tương quan so sánh với khu vực

kinh tế nhà nước và khu vực đầu tư trực

tiếp nước ngoài (FDI). Các doanh nghiệp

nhà nước vẫn được hưởng nhiều ưu ái

từ Nhà nước. Những ưu ái này gây méo

mó thị trường, hậu quả là nguồn lực

chưa được bố trí vào nơi sử dụng hiệu

quả nhất. Doanh nghiệp nhà nước ngoài

ưu thế được cấp vốn từ ngân sách nhà

nước vẫn được tạo điều kiện thuận lợi

hơn nhiều so với doanh nghiệp tư nhân

trong việc tiếp nhận các nguồn vốn vay

từ tổ chức tín dụng, ngân hàng; có ưu

thế lớn hơn nhiều trong tiếp cận đất đai

và mặt bằng sản xuất kinh doanh.

Doanh nghiệp nhà nước ở các lĩnh vực

độc quyền nhà nước như điện, nước,

xăng dầu, dịch vụ công ích thiết yếu, cơ

Rào cản đối với tiếp cận thông tin

và nguồn lực (vốn, đất đai). Doanh

nghiệp tư nhân có quy mô nhỏ thường

gặp khó khăn hơn trong tiếp cận thông

tin so với các doanh nghiệp ngoài nhà

nước với quy mô lớn. Các doanh nghiệp

tư nhân cũng luôn gặp phải những vấn

đề khó khăn trong tiếp cận đất đai và

mặt bằng cho sản xuất kinh doanh. Điều

kiện thủ tục hành chính, thủ tục tiếp cận

đất đai, thị trường tin dụng, cơ hội đầu

tư rườm rà, cản trở khu vực kinh tế tư

nhân phát triển.

Thứ tư, các rào cản có liên quan

đến việc thực thi các quy định đối với

hoạt động của khu vực kinh tế tư nhân.

Mặc dù thời gian qua, một số bộ, ngành

đã có những cải cách tích cực về các

quy định liên quan như thành lập doanh

nghiệp, tiếp cận điện năng, thuế, hải

54

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

chế định giá chưa theo cơ chế thị trường

và tính minh bạch trong cơ chế giá còn

thấp. Trong khi đó, khu vực kinh tế tư

nhân trong nước lại chịu áp lực cạnh

tranh gay gắt từ phía các doanh nghiệp

nước ngoài trong bối cảnh hội nhập

đang diễn ra mạnh mẽ.

về vai trò của kinh tế tư nhân

Kinh tế nhà nước hay kinh tế tư

nhân không bao giờ là mục đích của

nhân loại, nó chỉ là phương tiện để con

người phát triển kinh tế, phát triển xã

hội. Trong quá trình phát triển của

mình, kinh tế tư nhân ngày nay đã trở

thành một phương tiện cực kỳ hiệu quả

để phát triển kinh tế, xã hội. Kinh tế tư

nhân có sự tương thích rất cao với kinh

tế thị trường, đặc biệt là khi tính chất

mở của thị trường ngày càng tăng, sự

hợp tác và cạnh tranh quốc tế đòi hỏi

các thực thể kinh tế phải rất linh hoạt và

tự chủ trong hoạt động kinh doanh, điều

này vốn là nhược điểm của kinh tế nhà

nước. Tính cạnh tranh cao của kinh tế

tư nhân không phải ngẫu nhiên mà có,

nó được hình thành thông qua hàng

chuỗi các vụ phá sản của các công ty,

đó chính là sự chọn lọc tự nhiên trong

quá trình phát triển. Về phương diện

tình cảm xã hội, người ta thấy ái ngại và

thương xót mỗi khi có một vụ phá sản

nào đó nhưng kinh tế có quy luật riêng

của nó, không phụ thuộc vào tình cảm

của chúng ta. Kinh tế tư nhân đối mặt

với những thử thách khắc nghiệt như

vậy để phát triển cũng như mỗi cá nhân

chúng ta cần trải qua những gian lao,

thậm chí vấp ngã để trở nên vững vàng

hơn trong cuộc sống.

Thứ bảy, các rào cản liên quan đến

hoạt động của bộ máy quản lý nhà nước.

Bộ máy quản lý nhà nước đối với

hoạt động của khu vực kinh tế tư nhân

còn nhiều bất cập, chưa thực sự hiệu

quả và nặng về cơ chế xin - cho. Theo

Bộ Chỉ số xếp hạng quản trị quốc gia

của Ngân hàng Thế giới, chỉ số hiệu quả

chính quyền của Việt Nam mặc dù có

sự cải thiện nhưng vẫn luôn nằm dưới

điểm trung bình của thế giới. Xét về

tổng thể, Việt Nam vẫn xếp hạng dưới

mức trung bình của thế giới về năng lực

quản trị quốc gia.

6. Giải pháp nâng cao vai trò của

khu vực kinh tế tư nhân trong phát

triển kinh tế Việt Nam

Có thể khẳng định đến năm 2020,

tầm nhìn 2030 - 2035, kinh tế tư nhân sẽ

đóng vai trò nòng cốt cho nền kinh tế.

Đây sẽ là khu vực tiếp nhận ảnh hưởng

trực tiếp từ những thay đổi trong thể chế,

chính sách, và là nơi biểu hiện rõ nhất

những sự phát triển của nền kinh tế. Để

kinh tế tư nhân phát triển đúng với tiềm

năng và mục tiêu đề ra, phát huy tối đa

vai trò của kinh tế tư nhân trong phát

triển kinh tế Việt Nam, cần tập trung

thực hiện các giải pháp sau:

Nửa cuối thế kỷ XX, đặc biệt là một

phần ba cuối cùng của thế kỷ XX chúng

ta đã chứng kiến một đặc điểm rất quan

trọng của đời sống nhân loại, đó chính

là kinh tế phát triển không còn cùng

6.1. Cần nhận thức đúng đắn hơn

55

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

nhịp độ với sự phát triển chính trị mà

kinh tế bứt khỏi chính trị để tạo thành

một vũ hội riêng của đời sống phát

triển. Thời đại kinh tế phát triển nhanh

hơn so với chính trị. Vào thập kỷ cuối

cùng của thế kỷ XX và những năm đầu

của thế kỷ XXI, nếu không giải phóng

đời sống kinh tế ra khỏi những định

kiến và ràng buộc chính trị sẽ cản trở sự

phát triển kinh tế. Ngoài ra cần nhận

thức rằng việc trói buộc kinh tế vào đời

sống chính trị, nhịp điệu chính trị không

chỉ làm giảm sự phát triển kinh tế mà

còn làm giảm năng lực cạnh tranh của

cộng đồng dân tộc mình trước các cộng

đồng dân tộc khác, đẩy dân tộc đó vào

tình trạng suy thoái và nguy cơ bị đào

thải. Đây chính là khía cạnh nguy hiểm

nhất của việc trói buộc kinh tế vào

chính trị. Do vậy mở rộng không gian

tự do cho kinh tế tư nhân là giải pháp

hữu hiệu giúp cho mỗi quốc gia không

bị tụt hậu trên đường đua phát triển.

Tạo ra môi trường cạnh tranh bình đẳng

và công bằng cho các thành phần kinh

tế cùng phát triển.

triển kinh tế tư nhân thành chính sách

bao cấp, phục vụ “lợi ích nhóm” dưới

mọi hình thức. Tạo điều kiện để kinh tế

tư nhân đầu tư, phát triển sản xuất kinh

doanh trong những ngành, lĩnh vực mà

pháp luật không cấm, phù hợp với chiến

lược phát triển kinh tế - xã hội quốc gia.

Đẩy mạnh xã hội hóa, tạo điều kiện cho

kinh tế tư nhân tham gia cung cấp dịch

vụ công, tham gia vào quá trình hội

nhập kinh tế quốc tế. Hỗ trợ kinh tế tư

nhân tiếp cận, khai thác các cơ hội trong

hội nhập quốc tế, mở rộng thị trường,

đẩy mạnh đầu tư và thương mại quốc tế.

Tạo điều kiện để kinh tế tư nhân phát

triển, nâng cao năng lực từng bước

tham gia sâu, vững chắc vào chuỗi giá

trị khu vực và toàn cầu.

6.3. Hỗ trợ kinh tế tư nhân đổi mới

sáng tạo, hiện đại hóa công nghệ và

phát triển nguồn nhân lực, nâng cao

năng suất lao động

Khuyến khích, hỗ trợ kinh tế tư

nhân đầu tư vào các hoạt động nghiên

cứu và phát triển, chuyển giao công

nghệ tiên tiến. Bảo đảm thực thi hiệu

quả pháp luật về sở hữu trí tuệ. Phát

triển các quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo và

ứng dụng công nghệ. p dụng chính

sách thuế, hỗ trợ tài chính, tiếp cận các

nguồn vốn ưu đãi phù hợp với hoạt

động nghiên cứu, đổi mới, hiện đại hóa

công nghệ. Đơn giản hóa thủ tục, nâng

cao khả năng tiếp cận tín dụng của khu

vực kinh tế tư nhân. Cần xây dựng các

chương trình, gói tín dụng với lãi suất

hợp lý. Song hành cùng với đó, cần đẩy

6.2. Tạo lập môi trường đầu tư,

kinh doanh thuận lợi cho phát triển

kinh tế tư nhân

Nhà nước cần đảm bảo ổn định

kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, đẩy

nhanh quá trình cơ cấu lại nền kinh tế

gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng.

Tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách

thu hút đầu tư tư nhân vào hoạt động

kinh tế tư nhân theo cơ chế thị trường.

Không biến các chính sách hỗ trợ phát

56

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

mạnh hơn nữa hoạt động của Quỹ Phát

triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, Quỹ

Bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp

nhỏ và vừa, các quỹ đầu tư khởi nghiệp

sáng tạo… để mở rộng kênh hỗ trợ vốn

cho doanh nghiệp.

minh các hành vi vi phạm pháp luật,

không làm ảnh hưởng đến hoạt động

sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Đơn giản hóa, rút ngắn thời gian xử lý

các thủ tục hành chính thành lập doanh

nghiệp, đăng ký kinh doanh, cấp phép,

thuế, giải quyết tranh chấp… Tăng

cường cơ chế đối thoại có hiệu quả giữa

cơ quan quản lý nhà nước với doanh

nghiệp nhằm nắm bắt và xử lý kịp thời

các vướng mắc liên quan đến phát triển

kinh tế tư nhân.

Đẩy mạnh thực hiện chiến lược quốc

gia về phát triển nguồn nhân lực. Nâng

cao chất lượng giáo dục, đào tạo, đặc

biệt là đào tạo nghề, đào tạo nguồn nhân

lực chất lượng cao để đáp ứng đủ nhu

cầu số lượng và chất lượng nhân lực cho

phát triển kinh tế tư nhân. Tăng cường

hợp tác, liên kết chặt chẽ giữa doanh

nghiệp và cơ sở đào tạo. Phát triển đào

tạo theo nhu cầu sử dụng của doanh

nghiệp và thị trường. Chú trọng đào tạo,

bồi dưỡng và phát triển đội ngũ doanh

nhân có trình độ chuyên môn cao, kỹ

năng quản lý hiện đại, đạo đức kinh

doanh và tinh thần trách nhiệm cao.

6.5. Tăng cường sự lãnh đạo của

Đảng, Nhà nước, nâng cao vai trò của

các tổ chức chính trị - xã hội

Nhà nước tiếp tục hoàn thiện thể

chế, chính sách đối với doanh nghiệp

tư nhân, khuyến khích và tạo điều kiện

thuận lợi để doanh nghiệp tư nhân

phát triển. Mạnh dạn giao cho các

doanh nghiệp tư nhân có đầy đủ điều

kiện đảm nhiệm các lĩnh vực quan

trọng của Nhà nước, chỉ nên giữ lại

các doanh nghiệp nhà nước mang tính

chủ đạo, kinh tế tư nhân không chỉ là

quan trọng mà là đầu kéo quan trọng

để phát triển kinh tế. Phát huy vai trò

của các tổ chức chính trị - xã hội trong

phát triển kinh tế tư nhân. Nâng cao

hiệu quả hoạt động của các tổ chức xã

hội - nghề nghiệp, tích cực phối hợp

với các cơ quan quản lý nhà nước để

cung cấp thông tin, hỗ trợ liên kết,

hợp tác kinh doanh, đào tạo kỹ thuật

và tư vấn cho doanh nghiệp tư nhân.

6.6. Phát triển lực lượng doanh

nghiệp tư nhân trong nông nghiệp và

6.4. Nâng cao hiệu quả quản lý

nhà nước

Cần xây dựng khung pháp lý tạo

điều kiện thuận lợi hơn, bình đẳng hơn

cho các doanh nghiệp tư nhân phát

triển. Nâng cao năng lực xây dựng và tổ

chức thực hiện có hiệu quả pháp luật,

chính sách, tạo môi trường đầu tư kinh

doanh thuận lợi, an toàn cho kinh tế tư

nhân phát triển lành mạnh, đúng định

hướng. Tăng cường hiệu quả công tác

giám sát, kiểm tra, trách nhiệm giải

trình của chính quyền địa phương các

cấp đối với việc chấp hành chủ trương

của Đảng, pháp luật của Nhà nước về

phát triển kinh tế tư nhân. Xử lý nghiêm

57

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

ở nông thôn

Tầm quan trọng và tính nhạy cảm

gia tích cực của Nhà nước, đặc biệt là

chính quyền địa phương, với vai trò

điều phối, bảo lãnh trong mối quan hệ

giữa doanh nghiệp với người nông dân

để giúp tháo gỡ, xử lý những khó khăn

mà cả hai bên khó vượt qua được.

của khu vực nông nghiệp, nông thôn

khiến vấn đề này tiếp tục chiếm vị trí

trung tâm trong phát triển kinh tế - xã

hội của Việt Nam giai đoạn tới. Muốn

tạo đột phá phát triển phải thoát ra khỏi

tư duy của nền kinh tế nông nghiệp

truyền thống, chuyển mạnh từ chỗ sản

xuất lấy số lượng làm mục tiêu sang chú

trọng chất lượng, giá trị và hiệu quả,

chuyển từ mô hình sản xuất nông

nghiệp khép kín, nhỏ lẻ, thiếu liên kết,

chủ yếu ở quy mô hộ gia đình sang mô

hình sản xuất nông nghiệp quy mô lớn,

dựa vào doanh nghiệp và trang trại, hoạt

động theo cơ chế thị trường và đủ sức

cạnh tranh trong hội nhập quốc tế. Đặc

biệt, cần chú trọng vai trò của công

nghệ, nhất là công nghệ thông tin, công

nghệ xanh và công nghệ sạch trong việc

nâng cao chất lượng và giá trị của các

sản phẩm nông nghiệp. Cần giải quyết

một số “điểm nghẽn”, như các vấn đề

về kết cấu hạ tầng, tích tụ, tập trung đất

đai, phát triển nguồn nhân lực, hợp

đồng sản xuất... thông qua những thay

đổi chính sách để thu hút được nhiều

đầu tư hơn từ khu vực kinh tế tư nhân

vào khu vực nông nghiệp và nông thôn.

Để làm được điều này, cần có sự tham

Tóm lại, trong nền kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa,

việc phát triển kinh tế tư nhân là một

nhân tố không chỉ bảo đảm cho việc

duy trì tốc độ tăng trưởng GDP cao, tạo

nguồn thu cho ngân sách nhà nước mà

còn tham gia vào giải quyết hàng loạt

những vấn đề xã hội như: tạo việc làm,

xóa đói, giảm nghèo, phát triển nguồn

nhân lực… Trong bối cảnh ngân sách

nhà nước gặp khó khăn, cùng với đó là

xu hướng suy giảm của dòng vốn

ngoại... thì những chính sách khuyến

khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư

là rất cần thiết. Một nền kinh tế muốn

chuyển sang sáng tạo thì buộc phải đạt

hiệu quả cao với nhiều giá trị gia tăng,

trong đó vai trò của kinh tế tư nhân

thậm chí còn mang tính quyết định. Việt

Nam nằm trong khu vực kinh tế năng

động ở Đông . Nếu biết phát huy đầy

đủ sức mạnh và khả năng sáng tạo của

khu vực tư nhân thì kinh tế Việt Nam sẽ

có nhiều cơ hội phát triển.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Cục Phát triển Doanh nghiệp - Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2017), “Định hướng

chính sách hỗ trợ và phát triển Doanh nghiệp”

2. Hakkala, K. & Kokko, A. (2007), The state and the private sector in Vietnam,

Stockholm, Sweden: The European Institute of Japanese Studies

3. Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 (khóa XII) về phát triển kinh tế tư nhân,

58

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 10 - 2018

ISSN 2354-1482

https://vov.vn/.../nghi-quyet-hoi-nghi-tw5-khoa-xii-ve-phat-trien-kinh-te-tu-nhan-

6327... (24/04/2018)

4. Vu, L. T. (2016), “The private sector to be driver of Vietnam’s economy”,

http://www.vir.com.vn/the-private-sector-to-be-driver-of-vietnams-economy.html.

(27/04/2018)

REINFORCING THE ROLE OF THE PRIVATE SECTOR IN

VIETNAM’S ECONOMIC DEVELOPMENT

ABSTRACT

This paper presents the overview of private economy in the developing countries

and analysis of the current situations and the policy of private economic

development in Vietnam in the past. The paper focuses on assessing the role of the

private sector in Vietnam's economic development. We find out the problems and

obstacles to the development of the private economic in Vietnam. Finally, the paper

proposes solutions to enhance the role of the private sector in Vietnam's economic

development in the future.

Keywords: Reinforcing, role, private sector, Vietnam

(Received: 23/7/2018, Revised: 17/8/2018, Accepted for publication: 18/9/2018)

59